TY - JOUR T1 - Memduh Şevket Esendal’ın Gözünden Türk Toplumunda Halk İnançlarının Yeri ve İşlevi TT - The Place and The Function Of Folk Beliefs in Turkish Society Through Memduh Şevket Esendal’s Perspective AU - Aslan Ayar, Pelin PY - 2022 DA - June DO - 10.32704/erdem.2022.82.025 JF - Erdem PB - Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı WT - DergiPark SN - 1010-867X SP - 25 EP - 45 VL - 0 IS - 82 LA - tr AB - Kökeni insanlık tarihi kadar eski olan, çeşitli psikolojik ihtiyaçlaracevap vermeleri açısından insanlar tarafından benimsenen halkinançları, Türk toplumunda da her zaman yaşamın ayrılmaz bir parçasıolagelmiştir. Toplumu gözlemleyip hikâyelerini oradan devşirenMemduh Şevket Esendal da bu konuya hikâyelerinde geniş yer verir.Yapılan çalışmalar her ne kadar modern şehirlerde yaşayan, iyi eğitimli,üst sınıftan insanların da bu tarz inançlara sahip olduğunu ortayakoymaya başlamışsa da pozitif bilim dünyasında bunlar “temelsiz,irrasyonel ve boş” olarak nitelendirilip batıl kabul edilegelmiştir. Buinançların daha çok kırsal bölgelerde yaşayan, atalardan devralınmışöğretilerle şekillenmiş, geleneksel bir yaşam süren ve eğitim seviyesidüşük insanlar arasında yaygın olduğuna dair bir ön kabul vardır.Modern Cumhuriyetçi söylemin bir temsilcisi olan Memduh ŞevketEsendal da halk inançları konusunda bilim insanlarıyla aynı ön kabulüpaylaşır görünmektedir. Yazarın hikâyelerinde hem sosyal olarakpaylaşılan hem de kişisel inançlar yer alır. Memduh Şevket Esendal,özellikle, halk arasında geçmişten beri kabul gören, sosyal olarakpaylaşılan inanış ve uygulamalara karşı daha eleştireldir. En çokmuska, adak, yatır, türbe, büyü, fal gibi sosyal inanışlara yer verdiğihikâyelerinde bunlara itibar edenler genelde kırsal kesimde, küçükkasabalarda yaşayan ve eğitimsiz insanlardır. O, bu inançların çıkışnoktasındaki maneviyatını kaybettiğini, iyi ve güzele değil, sömürüyehizmet ettiğini, kötü niyetli kişilerin elinde aile ilişkilerine ve toplumazarar verdiğini göstermeye çalışmıştır. Diğer yandan kişiyi mantıklıdüşünmekten alıkoyan çoğu zaman temelsiz ve akıl dışı gibi görüneninançlar bireysel olarak benimsendiğinde, kişinin kendi iç dünyasındayaşandığında yazarın daha müsamahalı bir tavır sergilediği görülür.Kişilerin kendi deneyimleri sonucunda uğur ve uğursuzluk etrafındaşekillenen inançlar da mantık dışı olup kişinin olaylar arasındadoğru bir neden sonuç ilişkisi kurmasını engeller. Ancak zararı yada faydası kişinin sadece kendisine olan, kişiyi psikolojik açıdanrahatlatan veya kaygılandıran ve her ne kadar kişisel olsa da ortakkültürden devralınan bu inançları anlatırken Memduh Şevket Esendal,hikâyelerini daha komik bir zemin üzerine inşa etmiş, onlar karşısındayargılayıcı olmamıştır. Bu makale, Memduh Şevket Esendal’ın sosyalve kişisel inançlara karşı tavrını çözümleyerek onun asıl itirazınınkültürel birer renk olarak yaşamda yer alan inançlara yönelik değil;bu tarz inançların kişinin hayatını kontrol altına almasına, onu sağlıklıdüşünmekten alıkoymasına, ona ve çevresine zarar veren, kötü niyetlikişilerce kullanılmasına rağmen sorgulanmaksızın nesilden nesleaktarılmasına dair olduğunu gösterir. KW - Halk inançları KW - sosyal inançlar KW - kişisel inançlar KW - uğur KW - uğursuzluk N2 - Folk beliefs as old as human history which have been seen as a solutionfor various psychological needs of people have been always integralpart of Turkish society too. Memduh Şevket Esendal who picks uphis subjects from the society gives a large place to folk beliefs in hisstories. Although surveys begin to prove that urban, well-educated,modern people has also these kinds of beliefs, positive sciences whichdefine them as superstitions evaluate them as baseless, irrationaland empty thoughts and also have a pre-acceptance that these kindsof beliefs are widespread among traditional and uneducated peoplewho live according to their ancestors’ tenets in rural districts. As arepresentative of modern Republican discourse Memduh ŞevketEsendal also seems to share the same pre-acceptance about folkbeliefs with science. Both, socially shared and personal beliefs aredescribed in his stories and his attitude is more critical towardsespecially socially shared old beliefs and practices. Socially sharedbeliefs like vow, amulet, tomb, holy grave, magic and fortune-tellingbelong to generally rural and uneducated people in his stories. He triesto show that these beliefs lost their initial spirituality, now they servefor exploitation, not good and beauty and they harm family relationsand society by malicious people. On the other hand, when generallybaseless and irrational beliefs which prevent the person from thinkingrationally are experienced one’s inner life, the author’s attitudebecomes more tolerant. Beliefs which are formed around fortune ormisfortune by the result of individual’s own experience also preventthe person from establishing an accurate cause and effect relationshipbetween events. Nevertheless, while Memduh Şevket Esendal istelling these kinds of beliefs whose harm or benefit for just the personhaving them and make the person ease or anxious by affecting her/hispsychology, uses sense of humor and becomes less judgmental. Thisarticle by analyzing the attitudes of Memduh Şevket Esendal towardssocial and personal beliefs claims that the real objection of him notfor beliefs in the life as a cultural color but for transferring generationto generation without questioning of beliefs which take control ofpeople lives, prevent them thinking rationally and damage them andthe people around them by malicious people. CR - Akarsu, Bedia (1975). Felsefe Terimleri Sözlüğü, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi. CR - Albayrak, Ali ve İhsan Çapcıoğlu (2006). “Ehl-i Sünnet Geleneğine Bağlı Bir Orta Anadolu Köyünde Halk İnançları ve Uygulamaları”, Dinî Araştırmalar 8/24, s. 107-132. CR - Arısoy, M. Sunullah (1952). “Memduh Şevket Esendal’la Bir Konuşma”, Varlık 383, s. 7-8. CR - Aslım, Gökhan ve Çağrı Çağlar Sinmez (2017). “İç Anadolu Bölgesindeki Hayvanlarla İlgili İnanış ve Uygulamalar Üzerine Bir Değerlendirme”, bilig 8, s. 205-232. CR - Barlok, İsmet. “Memduh Şevket Esendal’ın Kitapları Arasında”, (Erişim tarihi: 01.09.2020), <http://www.memduhsevketesendal.com/hakkinda/ barlok3.html> CR - Block, Lauren ve Thomas Kramer (2009). “The effect of Superstitious Beliefs on Performance Expectations”, J. of the Acad. Mark. Sci. 37, s.161-169. CR - Bulut, İhsan (2011). “Anadolu’da İnanışların ve Geleneklerin Doğa Korunması Açısından Önemi Üzerine Örnekler”, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 11/46, s. 119-134. CR - Celilova, Aynur (2019). “Avcılık İnanç Ve Ritüellerine Bakış”, Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi 5/8, s. 62-86. CR - Cunbur, Müjgân (1997). Türk Kadını İçin, Ankara: Türk Kadınları Kültür Derneği Genel Merkezi Yayınları. CR - Çatalbaş, Resul (2011). “Türklerde Hayvan Sembolizmi ve Din İlişkisi”, Turan Stratejik Araştırmalar Merkezi Dergisi 2011 3/12, s. 49-60. CR - Çiçekler, Ahmet Naim (2019). “Isaac Barrow’un Kaleminden Türklerde Batıl İnançlar/Hurafeler/Halk İnanışları”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA) 20, s. 165-188. CR - Duvarcı, Ayşe (2005). “Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar”, bilig 32, s. 125-144. CR - Esendal, Memduh Şevket (2001). Kızıma Mektuplar, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (1983). Otlakçı, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (tya). Mendil Altında, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (1983). Sahan Külbastısı, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (tyb). Bir Kucak Çiçek, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (2015). İhtiyar Çilingir, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (1985). Bizim Nesibe, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (1986). Kelepir, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Esendal, Memduh Şevket (2005). Mutlu Bir Son, Ankara: Bilgi Yayınevi. CR - Gülbay, Tabip (2008). Memduh Şevket Esendal’ın Toplumsal ve Siyasal Görüşleri, Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi. CR - Gülüş, İhsan (2016). “Batıl İnançların İletişimsel İşlevi ve Medyadaki Yansımaları: Kuramsal Yaklaşım ve Alan Araştırmaları Işığında Batıl İnanç ve İletişim Karakteristiği Üzerine Bir İnceleme”, Atatürk İletişim Dergisi 10, s. 111-133. CR - Günay, Ünver (2003). “Türk Halk Dindarlığının Önemli Çekim Merkezleri Olarak Dinî Ziyaret Yerleri”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15/2, s. 5-36. CR - Güngör, Harun (2007). “Geleneksel Türk Dininden Anadolu’ya Taşınanlar”, Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler. Haz. Ülkü Çelik Şavk vd. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. CR - Kaplan, Mehmet (2004). Hikâye Tahlilleri, İstanbul: Dergâh Yayınları. CR - Kara, Ülkü Düzgün (2009). “Giresun Adak Yerlerinde Tespit Edilen Çeşitli Uygulama, İnanış ve Efsaneler”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/7, s. 133-153. CR - Kartal, Atilla (2017). “Türk Kültürü İçinde Bozkır (Konya) Düğün Geleneğinin Değerlendirilmesi”, Karadeniz 36, s. 34-46. CR - Kartopu, Saffet ve Abdurrahman Ünalan (2019). “Büyü ve Tabiatüstü Güçlere Başvurma Nedenleri Üzerine Bir Saha Araştırması”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2, s. 379-399. CR - Kaya, Doğan (2002) Halkbilim Araştırmaları, İstanbul: Kitabevi. CR - Köse, Ali ve Ali Ayten (2009). “Bâtıl İnanç Ve Davranışlar Üzerine Psikososyolojik Bir Analiz”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi IX/3, s. 45-70. CR - Mollaibrahimoğlu (2014), Çiğdem. “Hayvanlar Etrafında Oluşan İnanç ve Uygulamalar: Doğum Örneği”, folklor/edebiyat 20/78, s. 9-23. CR - Napier, James (2008). Western Scottish Folklore & Superstitions. Maple Shade, New Jersey: Lethe Press. CR - Paçacı, İbrahim (2016). “Rüyâ’nın Delil Değeri Ve İstihâre”, Dini Araştırmalar 19/48, s. 103-128. CR - Spivak, Gayatri Chakravorty (2020). Madun Konuşabilir Mi? Çev. Emre Koyuncu. İstanbul: Dipnot Yay. CR - Sümer, Necati (2017). “Mitolojik ve Dinsel Bir Sembol Olarak Ayna”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/52, s. 1367-1374. CR - Yanardağ, Ayşe (2018). “Osmanlı Devleti’nde Islahatlar Bağlamında Muska ve Falcılıkla Mücadele Örnekleri”, Millî Folklor 30/117, s. 102-119. CR - Yeşilmen, Halit (2019). “Sosyal Antropolojideki Büyü Olgusuna Sihir Kavramı Çerçevesinde Yeni Bir Yaklaşım”, bilimname XXXVIII /2, s. 327- 356. UR - https://doi.org/10.32704/erdem.2022.82.025 L1 - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2514397 ER -