TY  - JOUR
T1  - İslâm Öncesi Dönemden İslâm Sanatına Terazi Motifi ve Anlamları
TT  - The Scale Motif and its Meanings in Pre-Islamic to Islamic Art
AU  - Doğan, Belkıs
PY  - 2022
DA  - December
DO  - 10.32704/erdem.2022.83.032
JF  - Erdem
PB  - Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
WT  - DergiPark
SN  - 1010-867X
SP  - 31
EP  - 72
VL  - 0
IS  - 83
LA  - tr
AB  - İslâm sanatları motif ve figür kullanımı bakımından hayli geniş birbezeme repertuvarına sahiptir. Eserlerde kullanılan süsleme unsurları,İslâm sanatının karakterini oluşturan tamamen özgün tasarımlardanmeydana geldiği gibi Müslümanların yayıldıkları coğrafyalarda yaşamışolan İslâm öncesi medeniyetlerin izlerini de taşıyabilmektedir.Bu noktada terazi, İslâm öncesi dönemden itibaren varlık gösteren veİslâm sanatında kullanılagelen motifler arasında yer almaktadır. Öteyandan motife gerek İslâm öncesi dönemde, gerekse İslâm sanatlarındabirden fazla mânâ yüklenmiştir. Bu makalede motifin sanat eserlerindekarşımıza çıkan biçimleri ve temsil ettiği anlamlar, tarihî süreçiçerisinde erişebildiğimiz en erken örneklerinden İslâm sanatındakison dönem örneklerine değin verilmiştir. Böylece İslâm öncesi medeniyetlerile İslâm sanatında motife yüklenen ortak anlamlar tespit edilmeyeçalışılmıştır. Sanat eserlerine yansıyan terazi motifinin anlambakımından temsil ettiği hususlar; gündelik yaşam, ticaret, dünyevîadalet, ilahî adalet, Zodyak haritasının yedinci burcu şeklinde sınıflandırılabilir.Belirtilen anlamları temsil eden tasvirler, Antik Mısır,Yunan, Roma, Mezopotamya uygarlıkları başta olmak üzere birçokmedeniyetin günümüze ulaşan eserlerinde görülmektedir. Bunun yanındamotif, semavî dinlerden Yahudilik ve Hıristiyanlık’a ait mimarîyapılarda gerek ahiret inancı ve buna bağlı olarak kıyamet günündegerçekleşecek olan ilâhî yargılamayı, gerekse Terazi Burcu’nu sembolizeeden bir süsleme unsuru olarak yer almaktadır. İslâm mimarîsindemotifin tespit edebildiğimiz en erken tarihli örneği, burç tasviri olarakkarşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte motifin, mimarîde geç dönemlerdedaha ziyade ahireti sembolize eden bir nesne olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Zira 18.-19. yüzyıllara tarihlenen camilerinkalem işi bezemeleri, terazinin de içinde yer aldığı cennet, cehennem,mizan, sırat gibi ahirete mahsus konuları bir bütün olarak ihtiva edenkompozisyonlara sahiptir. Tarih boyunca yaşamın bütün yönleriningenel itibariyle inançlar tarafından biçimlendirildiği yadsınamaz birgerçektir. Bugün Antik Yunan’da yahut Mısır’da sanat dediğimiz şey,aslında o dönemin dinî inancının somutlaşmış halidir. Aynı durumİslâm sanatı için de geçerlidir. Bu düşünceden hareketle makaledeterazi motifinin İslâm sanatlarında kullanımı, dinî ve tasavvufî kaynaklararacılığıyla okunmaya çalışılmıştır. İki aşamalı gerçekleşen buokumada, ahiret tasvirine ve dünya/devlet nizamına tekabül eden motifinKur’an-ı Kerîm, hadis ve tasavvuf metinlerindeki kökeni araştırılmışve aralarındaki anlam bağı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıcaçalışmamızın özgün yaklaşımı olan, dinî metinlerde istifade edilenmetaforlar/mecazlar ile sanattaki motifler/figürler arasında teşekküleden bağa dikkat çekilmiştir. Literatürde İslâm sanatında terazi motifinedair spesifik bir çalışmanın bulunmaması sebebiyle makalenin bualandaki eksikliği gidermesi hedeflenmektedir.
KW  - Türk
KW  - İslâm
KW  - Sanat
KW  - Motif
KW  - Terazi
KW  - Mecaz/Metafor
KW  - Anlam
KW  - Tasavvuf
KW  - Turkish
KW  - Islam
KW  - Art
KW  - Scale
KW  - Metaphor
KW  - Meaning
KW  - Sufism
N2  - Islamic arts have a very wide decoration repertoire in terms of theuse of motifs and figures. The ornamentation found in these worksshows both traces of pre-Islamic civilizations as well as entirelyoriginal designs characteristic of Islamic art. The scales are motifsthat have existed before Islam and have been used by artists eversince. Pre-Islamic and Islamic artists have attributed multiple meaningsto the motif. The types of motifs represented in this articlerange from the earliest historical examples to the latest Islamicexamples. In this study, the aim is to discover the common meaningsof the scale motif in pre-Islamic civilizations and Islamic art.The scale motif represents in the works of art daily life practices, commerce,justice, and the seventh sign of the Zodiac map. Many civilizationsthat have survived to the present day have depicted the mentioned meanings,including Ancient Egypt, Greece, Romans, and Mesopotamia.Furthermore, this motif appears in the architectural structures of theheavenly religions, Christianity and Judaism, as an ornamentationelement symbolizing the belief in the afterlife and, accordingly, thedivine judgment that will take place on the Day of Judgment. Thedepiction of the horoscope is the earliest known example of the motifin Islamic architecture. The motif was however used as a symbol ofthe afterlife in architecture in the late periods.The hand-drawn decorationsof the mosques dating to the 16th century depict themes of thehereafter, such as heaven, hell, mizan, and sirat, along with the scales.It is an undeniable fact that all aspects of life have been shaped by beliefsthroughout history. The art of Ancient Greece or Egypt was actually anexpression of the religious beliefs of that time period. Islamic art exhibitsthe same characteristics. The article has attempted to explain the useof the scale motif in Islamic arts through religious and mystical sources.The purpose of this study is to examine the semantic links between thedescriptions of the hereafter and world/state order found in Qur’an,Hadith, and mysticism texts. The original approach of the study highlightsthe links between metaphors used in religious texts and motifsor figures in art. As there is no specific study of the scale motif inIslamic art, this research aims to fill a valuable gap in the literature.
CR  - Acun, Hakkı (2005). Bozok Sancağı’nda Türk Mimarisi, Ankara: Atatürk
Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
CR  - Akurgal, Ekrem (2001). The Hattian and Hittite Civilizations, Ankara: Ministry
of Culture.
CR  - Apa, Gülay (2008). Konya-Ereğli Türk Devri Mimarisi, Konya: Ereğli Belediyesi
Yayınları.
CR  - Arık, Rüçhan (1988). Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı, Ankara:
Kültür Bakanlığı Yayınları.
CR  - Arslan, Mehmet (2020). “Anadolu Türk Mimarisinde Zülfikar Tasvirleri”,
Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 95, s. 235-75.
CR  - Baydur, Nezahat (1998). Roma Sikkeleri, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
CR  - Boardman, John (2005). Yunan Sanatı, İstanbul: Homer Kitabevi.
CR  - Can, Şefik (1994). Klasik Yunan Mitolojisi, İstanbul: İnkılap Kitabevi.
CR  - Carpenter, Thomas H. (2016). Antik Yunan’da Sanat Ve Mitoloji, İstanbul:
Homer Kitabevi.
CR  - Champdor, Albert (1984). Eski Mısır’ın Ölüler Kitabı, Çev. Suat Tahsuğ,
İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları.
CR  - Conti, Flavio (1982). Eski Yunan Sanatını Tanıyalım, İstanbul: İnkılap ve
Aka Kitabevleri.
CR  - Çaycı, Ahmet (2019). Anadolu Selçuklu Sanatında Gezegen ve Burç Tasvirleri,
Konya: Palet Yayınları.
CR  - Çonkor, Burhan (2020). “Hakikati ve Mahiyeti Açısından Kur’an’da Adalet
Terazileri”, Dini Araştırmalar XXIII (57), s. 117-42.
CR  - Duran, Remzi (1992). “Seki-Tekke Camii ve Tekke Sanatı ile İlgisi Üzerine”,
Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII, s. 323-49.
CR  - Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî (1996). Taberî Tefsiri, Çev. Kerim
Aytekin ve Hasan Karakaya, İstanbul: Hisar Yayınevi.
CR  - Ekmen, F. Gülden (2011). “MÖ. II. Bin Anadolu Terazi Kefeleri Hakkında
Gözlemler”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2, s. 35-44.
CR  - Ekmen, F. Gülden (2016). “Protohistorik Çağ Anadolu Terazi Kefeleri”, İçinde Kantarın
Topuzu: Teraziler, Ağırlıklar, Ölçü Aletleri, Ed. Derya Önder, s. 49-57,
İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
CR  - Erzurumlu İbrahim Hakkı (1974a). Marifetname, Çev. Turgut Ulusoy, c. IV,
İstanbul: Ahmet Said Matbaası.
CR  - Erzurumlu İbrahim Hakkı  (1974b). Marifetname, Çev. Turgut Ulusoy, c. I, İstanbul: Ahmet
Said Matbaası.
CR  - Gleadow, Rupert (2001). The Origin of the Zodiac, New York: Dover Publications.
CR  - Grimal, Pierre (2012). Mitoloji Sözlüğü (Yunan ve Roma), İstanbul: Kabalcı
Yayınevi.
CR  - Hachlili, Rachel (1977). “The Zodiac in Ancient Jewish Art: Representation
and Significance”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research
228, s. 61-77.
CR  - Hamidullah, Muhammed (1989). “İslam’da Sembolik Anlatım”, Çev. Sadık
Kılıç, Diyanet İlmi Dergi XXV (1), s. 3-16.
CR  - Hammer-Tugendhat, Daniela (2014). “Todes-und Jenseitsimaginationen in
Der Christlichen Kunst”, Zeitschrift für Kulturwissenschaften 2, s. 13-30,
(Erişim tarihi: 12 Ocak 2022), https://doi.org/doi:10.14361/zfk-2014-0204.
CR  - Harman, Mürüvet (2015). “Geç Devir Osmanlı Resim Sanatında Cennet İmgesi:
Duvar ve Kitaplarda Yer Alan Şematize Cennet Tasvirleri”, Uluslararası
Sosyal Araştırmalar Dergisi VIII (39), s. 354-64.
CR  - Harman, Mürüvet (2014). “Yazıcıoğlu Mehmed’in Muhammediye’sinde Yer
Alan Cennet ve Cehennem Tasvirleri”, Mukaddime V (1), s. 89-112.
CR  - Harman, Ömer Faruk (2000). “İdris”, İçinde DİA XXI, s. 478-80. İstanbul:
Türkiye Diyanet Vakfı.
CR  - Hooke, Samuel Henry (2015). Ortadoğu Mitolojisi, Çev. Adam (Alaeddin)
Şenel, İstanbul: İmge Kitabevi.
CR  - Insoll, Timothy (2007). İslam Arkeolojisi, Çev. Bahar Tırnakcı, İstanbul: Homer
Kitabevi.
CR  - İbn Kesir (1985). Hadislerle Kur’an-ı Kerîm Tefsiri, Çev. Bekir Karlığa ve
Bedrettin Çetiner, İstanbul: Çağrı Yayınları.
CR  - Karakuş, Yasemin (2020). “İnsan Hakları Bağlamında İki Evrensel Metin”,
İçinde Cemal Aksu Armağanı, Ed. Müslüm Yılmaz ve Ayşe Aksu, s. 1069-
96. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
CR  - Karamağaralı, Beyhan (1972). Ahlat Mezar Taşları, Ankara: Selçuklu Tarih
ve Medeniyeti Enstitüsü.
CR  - Kaya, Murat (2018). “Peygamberlere Gelen İlahi Mesajı Tamamlayıcı Üç
Temel Ölçü: Mizan, Furkan, Hikmet”, Turkish Studies XIII (17), s. 205-20.
CR  - Kaya, Murat  (2019). “Kur’an’da Vezn, Mîzân ve Mevzûn Kelimeleri”, Usûl
XXXI, s. 9-36.
CR  - Kılıç, Mahmud Erol (1998). “Hermes”, İçinde DİA XVII, s. 228-33, İstanbul:
Türkiye Diyanet Vakfı.
CR  - Kılıç, Mahmud Erol (2010). Hermesler Hermesi, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Küçüktaşdemir, Özgür (2017). “Mitoloji’de Adalet İmgeleri”, Vira Verita
E-Dergi 5, s. 87-132.
CR  - Lise, Giorgio (1986). Mısır Sanatını Tanıyalım, İstanbul: İnkılap Kitabevi.
CR  - Narmanlı, Faruk (2017). “Eynesil Yeşil Camii Bir Değişimi İfade Ediyor
Mu?”, Çağımızda Cami Mimarisinde Arayışlar Uluslararası Sempozyumu
– Bildiriler Kitabı (18-20 Kasım 2016), s. 484-495, Giresun: Giresun Üniversitesi
İslami İlimler Fakültesi Yayınları.
CR  - Orthmann, Winfried (1971). Untersuchungen zur spaethethitischen Kunst,
Bonn: Rudolf Habelt Verlag.
CR  - Ögke, Ahmet (2018). Elmalı Erenlerinde Mânâ Dili, İstanbul: H Yayınları.
CR  - Öz, Mustafa (2013). “Zülfikâr”, İçinde DİA XLIV, s. 553-54. İstanbul: Türkiye
Diyanet Vakfı.
CR  - Özkan, Haldun (2014). “Bayburt/Aydıntepe Gümüşdamla Köyü Camii Vaaz
Kürsüsü”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi XXXII, s.
25-38.
CR  - Özkan, Serap (2007). “Geç Dönem Osmanlı Adana Mezar Taşları (18.-20.
yy)”, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
CR  - Pektaş, Kadir (2011). “Denizli ve Çevresindeki Türk Dönemi Eserleri”, İçinde
Denizli Tanrıların Kutsadığı Vadi, Ed. Filiz Özdem, s. 167-230, İstanbul:
Yapı Kredi Yayınları.
CR  - Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn (2010). Mesnevî-i Şerîf, Çev. Süleyman Nahifî ve
Âmil Çelebioğlu, İstanbul: Timaş Yayınları.
CR  - Safranbolulu Mehmet Emin Halvetî (2003). Mir’âtü’l- Âşıkîn-Mîzanu’l-
’Âşıkîn, Çev. Mustafa Tatcı ve Musa Yıldız, Ankara: Alperen Yayınları.
CR  - Sakaoğlu, Necdet (2002). Tarihi, Mekanları, Kitabeleri ve Anıları ile Saray-ı
Hümayun, İstanbul: Denizbank Yayınları.
CR  - Salt, Alparslan (2010). Neo-spiritüalist Yaklaşımlarla Ezoterik Bilgilerin Işığında
Semboller, İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları.
CR  - Sarı, Yavuz (2021). “Trabzon ve İlçelerinde Camiler”, Doktora Tezi, Samsun:
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
CR  - Serin, Muhittin (2010). Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, İstanbul: Kubbealtı
Yayınları.
CR  - Studemund-Halévy, Michael (2011). “Über den Tod hinaus: Sefardische
Grabkunst in der Alten und in der Neuen Welt”, ICOMOS–Hefte des Deutschen
Nationalkomitees 53, s. 170-79.
CR  - Şener, Dilek (2011). “XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Anadolu Duvar Resimleri”,
Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
CR  - Tatcı, Mustafa (2020). Yunus Emre Divanı, İstanbul: H Yayınları.
CR  - Tekin, Oğuz (2016a). “Tarih Boyunca Terazi Ağırlıklarına Genel Bir Bakış”,
İçinde Kantarın Topuzu: Teraziler, Ağırlıklar, Ölçü Aletleri, Ed. Derya Önder,
s. 31-48. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
CR  - Tekin, Oğuz (2016b). “Yakındoğu Uygarlıklarından Bizans’a Terazi ve Terazi
Ağırlıkları”, Türk Eski Çağ Bilimleri Enstitüsü Dergisi 42, s. 2-11.
CR  - “Terazi” (2004). İçinde Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi XX, s.
568-69. İstanbul: Ana Yayıncılık.
CR  - Tollu, Cemal (1957). Mitoloji: Yunan ve Roma, İstanbul: Güzel Sanatlar
Akademisi Yayınları.
CR  - Tüfekçioğlu, Abdülhamit (2001). Erken Dönem Osmanlı Mimarîsinde Yazı,
Ankara: Kültür Bakanlığı.
CR  - Uluçam, Abdüsselam (2000). Erciş-Çelebibağ Mezarlığı ve Mezar Taşları,
Ankara: Türk Tarih Kurumu.
CR  - Uludağ, Süleyman (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
CR  - Ünal, Mustafa (2000). “Azerbaycan Mezar Taşlarında Geleneksel Türk Dini
ve İslam’ın Etkileri”, İçinde Uluslararası Dördüncü Türk Kültürü Kongresi,
c. II, s. 287-96. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
CR  - Wheeler, Mortimer (2004). Roma Sanatı Ve Mimarlığı, İstanbul: Homer Kitabevi.
CR  - Yavuz, Salih Sabri (2003). “Livâü’l-hamd”, İçinde DİA XXVII, s. 200. Ankara:
Türkiye Diyanet Vakfı.
CR  - Yazıcıoğlu Mehmed (1996a). Muhammediye, Çev. Âmil Çelebi, c. II, İstanbul:
Milli Eğitim Bakanlığı.
CR  - Yazıcıoğlu Mehmed (1996b). Muhammediye, Çev. Âmil Çelebi, c. I, İstanbul: Milli Eğitim
Bakanlığı.
CR  - Yunus, Ömer Avni (2017). “Ahlat Tah-ı Süleyman Mezarlığındaki Mezar
Taşları”, Yüksek Lisans Tezi, Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyla Bilimler
Enstitüsü.
UR  - https://doi.org/10.32704/erdem.2022.83.032
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2853356
ER  -