TY  - JOUR
T1  - XVI. Yüzyılda Van, Muş ve Bitlis’te Zaviye Kökenli Köyler
TT  - Villages Of Zawiya Origin In Van, Muş And Bitlis In The Xvith Century
AU  - Alandağlı, Murat
PY  - 2023
DA  - December
DO  - 10.32704/erdem.2023.85.001
JF  - Erdem
PB  - Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
WT  - DergiPark
SN  - 1010-867X
SP  - 1
EP  - 38
IS  - 85
LA  - tr
AB  - Dünya tarihinde derin izler bırakan devletlerin kuruluş ve gelişmeleriniderinden etkileyen bazı müesseseler olmuştur. Osmanlıİmparatorluğu’nun kuruluş ve özellikle Rumeli’ye doğru hızlı birşekilde genişlemesinde zâviyelerin hayati bir rol oynadıkları bilinmektedir.Zâviyeler genellikle iskâna müsait bir havzayı tepeden görenbir zirvede veya önemli bir ticaret ya da bağlantı yolunun kilitmıntıkasında kurulmuşlardır. Böylece sessiz veya tahta kılıçlı fatihlerolarak nitelendirilen dervişler, konargöçerlerin yerleşmelerine öncülüketmiş, gelip giden yolculara ise ışık olmuşlardır. Bu vasıflarınınyanında zâviyelerde aynı zamanda bir derviş veya şeyh öncülüğündetasavvufî eğitim sürdürülmüştür. Bu nedenle kuruldukları mıntıkayagöre büyüklükleri değişmekle birlikte zâviyeler ahır, mutfak, kütüphane,ambar, kiler, değirmen, sofa ve odalardan oluşmaktaydı. Ayrıcatüm bu birimlerin yer aldığı ana yapıyı çevreleyen bağ ve bahçeleri debulunmaktaydı. Bu durumda kilerci, ambarcı, değirmenci, çerağcı, kapıcıve aşçı gibi görevlilerin zâviyelerde varlığı kaçınılmaz olmuştur.Tüm bu birimler ve görevliler ile kuruluş maksatlarından kaynaklanangiderleri, vakıf sistemi sayesinde yereldeki gelirlerden karşılanmıştır.Böylece imparatorluk taşrasında merkezî hazineden bağımsız birşekilde kendi kendine yeten dinî, sosyo-kültürel ve iktisadî bir üniteortaya çıkmış ve asırlar boyunca devam etmiştir.XVI. yüzyılda Osmanlı’nın doğu sınırı Osmanlı-Safevî çekişmesininmerkezinde yer almaktaydı. Bölge demografisi genel olarak gayrimüslimnüfusun arasında temelleri çok daha eskilere dayanan önemligeçit ve yol güzergâhlarında kurulmuş zâviyeleri merkeze almış Türkmenlerile ekrad taifesinden oluşmaktaydı. Safevîler, sosyo-kültürelve dinî politikalarının gereği olarak bölgede zâviyelerin kurulması vedevamı noktasında gayret göstermişlerdir. Buna karşılık Osmanlılarda aynı maksatla Doğuya doğru genişleyen sınırlarında kalan kadimzâviyeleri mevcut muafiyetleriyle kabul ve yenilerinin kurulmasını teşvik etmişlerdir. Hem bir tarımsal ünite hem de sosyo-kültürel vedinî bir mahiyete malik zâviyelerin bölgede Osmanlı idaresinin tesisinoktasındaki katkısı yadsınamaz. Nitekim zâviyeler, doğudakiiskânın planlanması, oluşması ve kararlılığında merkezî rol oynamışlardır.Bunun en somut örneklerinden biri bölgede köye dönüşmüşzâviyelerin varlığıdır. Döneme ve bölgeye ait kaynakların tetkiki budeğişim ve dönüşümün mimarlarını çok daha yakından tanımamızafırsat verecektir. Kurucu olmaları muhtemel kişiler veya onlara atfenbaşkalarınca kurulmuş olan zâviyeler bu bakımdan önem arz etmektedir.Öyle ki bazı örneklerinin XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla uzananoldukça köklü mazileri ve isim kararlılıkları bulunmaktadır. Bunlarınbulundukları yerler, kurucuları, reâyasının demografisi, tarımsal veticarî potansiyelleri ile özellikle XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla değişenimparatorluk şartlarına direnç ya da uyumlarının ortaya konulması çalışmanıntemel gayesini oluşturmaktadır.
KW  - Zâviye
KW  - kurucu zâviyedâr
KW  - Muş
KW  - Bitlis
KW  - Van
KW  - vakıf
KW  - zâviye vakıfları
N2  - There have been some institutions that have deeply influenced the establishmentand development of states that have left deep traces inworld history. It is known that lodges played a vital role in the establishmentof the Ottoman Empire and especially in the rapid expansiontowards Rumelia. Lodges were usually established on a peak overlookinga habitable basin or in a key area of an important trade orconnection route. Thus, the dervishes, who were described as silentor wooden-sworded conquerors, became pioneers in the settlement ofthe nomads and a light to the travelers who came and went. In additionto these qualities, Sufi education was also continued in the lodgesunder the leadership of a dervish or sheikh. For this reason, althoughtheir sizes varied according to the region where they were established,the lodges consisted of stables, kitchens, libraries, warehouses, cellars,mills, sofas and rooms. They also had vineyards and gardens surroundingthe main structure where all these units were located. In thiscase, the presence of officials such as cellars, warehousemen, millers,cherag makers(kindle igniters), janitors, cooks and storekeepers in thelodges was inevitable. All these units and their expenses arising fromthe establishment purposes of the officials and the foundation were coveredfrom the local revenues thanks to the foundation system. Thus, aself-sufficient religious, socio-cultural and economic unit emerged inthe imperial provinces, independent of the central treasury, and continuedfor centuries.In the XVIth century, the eastern border of the Ottoman Empire wasat the center of the Ottoman-Safavid conflict. The demographics ofthe region generally consisted of the Turkmens, who centered thelodges established on important passages and road routes, among thenon-Muslim population, and the Ekrad group. As a requirement oftheir socio-cultural and religious policies, the Safavids made effortsto establish and maintain lodges in the region. On the other hand, theOttomans also encouraged the acceptance of the ancient lodges remainingin their borders expanding towards the East with their existingexemptions and the establishment of new ones for the same purpose.The contribution of lodges of both an agricultural unit and a socioculturaland religious nature to the establishment of Ottoman administrationin the region cannot be denied. As a matter of fact, lodgesplayed a central role in the planning, formation and determination ofthe settlement in the east. One of the most concrete examples of this isthe presence of lodges that have turned into villages in the region. Theexamination of the sources belonging to the period and the region willgive us the opportunity to get to know the architects/founders of this change and transformation much more closely. The lodges establishedby the people who are likely to be the founders or by others referringto them are important in this respect. So much so that some exampleshave a well-established history and name stability dating from theXVIth century to the XXth century. The main purpose of the studyis to reveal their locations, their founders, the demographics of theirraias, their agricultural and commercial potentials, and their resistanceor adaptation to the changing imperial conditions, especially from theXVIth century to the XXth century.
CR  - Atmaca, Metin (2015). “Osmanlı Zihin Dünyasında Bir Doğu Ülkesi: Diyar-ı
Acem yahut İran”, Muhafazakâr Düşünce,43, s.97-112.
CR  - Ay, Resul (2915). Anadolu’da Derviş ve Toplum: 13-15. Yüzyıllar, İstanbul:
Kitap Yayınları.
CR  - Barkan, Ömer Lütfi (1942). “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân Anadolu’da
Derviş ve Toplum: 13-15. Yüzyıllar ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar
ve Temlikler, I. İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler”,
Vakıflar Dergisi, II, Ankara, s.297-304.
CR  - Barkan, Ömer Lütfi (1980). Türkiye’de Toprak Meselesi-Toplu Eserler 1, İstanbul: Gözlem Yayınları.
CR  - Barkan, Ömer Lütfi (2013). Kolonizatör Türk Dervişleri ve Süleymaniye
Camii ve İmareti Muhasebesi (1585-1586), Haz. Coşkun Çakır, Ankara:
Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
CR  - Belli, Oktay (1977). Urartular Çağında Van Bölgesi Yol Şebekesi, İstanbul
Üniversitesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
CR  - Çağatay, Neşet (1947). “Osmanlı İmparatorluğunda Reâyadan Alınan
Vergiler ve Resimler”, Ankara Üniversitesi, Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi
Dergisi, V, Ankara, s.483-511.
CR  - Erdoğru, M.Akif (1994). Karaman Vilâyeti Zâviyeleri”, Tarih İncelemeleri
Dergisi, 9/1: 89-158.
CR  - Faroqhi, Suraiya (2013). “Bir Bektaşi Merkezinde Tarımsal Faaliyetler:
Kızıldeli Tekkesi 1750-1830”, (çev. D. B. Akman Yeşilel-E. C. Çorbacı),
Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 53, s.35-58.
CR  - Göyünç, Nejat (1987). “Mevlâna Müzesi Arşivi”, 2. Millî Mevlâna Kongresi
3-5 Mayıs 1986, Tebliğleri, Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi, s.101-109.
Grammont, Jean-Louis (1992) “Osmanlı İmparatorluğu Doruğu: Olaylar
(1512-1606)”, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi I, Yay. Robert Mantran, Çev.
S. Tanilli, İstanbul: Say Yayınları, s.171-194.
CR  - Gülten, Sadullah (2012). “Tahrir Defterlerine Göre Anadolu’da Kalenderîler
ve Haydarîler”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 31/52, s.35-53.
Gülten, Sadullah (2017). “Çorum’da Kalenderî Geleneğinden Bir Abdal:
Kutbu’l-Büdela Abdal Ata ve Zaviyesi”, Türk Tarihine Dair Yazılar II, Prof.
Dr. Eşref Buharalı’ya Armağan, Ed.A. Demir-T. Demir-E. Erdoğan, Ankara:
Gece Kitaplığı Yayınları, s.423-434.
CR  - Hakan, Sinan (2007). Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kürtler ve Kürt Direnişleri
(1817-1867), İstanbul: Doz Yayınları.
CR  - Işık, Zekeriya (2020). “Şeyh Hamza Tekkesi’nin Sosyo-Ekonomik ve
Kültürel Tarihi”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13/1:
106-129.
CR  - Kafadar, Cemal (1995). Between Two Worlds: Construction of the Ottoman
State, Berkeley ve Los Angeles: University of California Press.
CR  - Kara, Mustafa (2011). “Tekke”, DİA. 40, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı
Yayınları.
CR  - Kılıç, Orhan (1994). Van Sancağı (1548-1648), Fırat Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Elazığ.
CR  - Kılıç, Orhan (1998). “XVI. Yüzyılda Van Gölü Çevresindeki Zâviyeler”,
1. Uluslararası Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi Bildirileri,13-16
CR  - Ağustos 1998, Ankara: Ervak Yayınları, s.297-320.
CR  - Kılıç, Orhan (1999). XVI. Yüzyılda Adilcevaz ve Ahlat (1534-1605), Ankara:
Tamga Yayınları.
CR  - Kılıç, Orhan (2004). “1571 Tarihli Mufassal Evkaf Tahrir Defterine Göre
Erciş, Bargiri (Muradiye) ve Muş Vakıfları” Osmanlı Araştırmaları, 24,
İstanbul, s.243-255.
CR  - Kılıç, Orhan (2021). Doğu Serhaddinin Kilidi Van 16.-18. Yüzyıllar, Ankara:
Van Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
CR  - Koçak, Zülfiye (2022). “XVI. Yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerine Göre Bitlis ve
Yöresi Zâviyeleri”, Erdem, 82, s.79-118.
CR  - Koşay, Hamit Zübeyr (1959). “Doğu Anadolu Mezar Taşlarındaki Koç ve
Koyun Heykelleri”, Milletlerarası I. Türk Sanatları Kongresi, Ankara, s.
255-257.
CR  - Köprülü, Fuat (2005), Anadolu’da İslamiyet, Ankara: Akçağ Yayınları.
Köprülü, M. Fuad (1950). “Türk Onomastique’i Hakkında”, İstanbul
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, I/II, İstanbul, s.221-236.
CR  - Köylerimiz, 1 Mart 1968 gününe kadar (1968). Ankara: Başbakanlık
Basımevi.
CR  - Kurt, Yılmaz (1991). “Adana Sancağında Kişi Adları”, Tarih Araştırmaları
Dergisi, 15/26, s.169-252.
CR  - Kurt, Yılmaz (1993). “Sivas Sancağı Kişi Adları (XVI. Yüzyıl”, OTAM,
4:223-290.
CR  - Kurt, Yılmaz (1995). “Çorumlu Kazası Kişi Adları (XVI. Yüzyıl)”, OTAM,
6:211-247.
CR  - Kurt, Yılmaz (2020). Anadolu’da Kişi ve Yer Adları, Ankara: Akçay Yayınları.
CR  - Küçükdağ, Yusuf-Silay, Güler (2015). “Osmanlı Döneminde Belviran
Kazası’nda Tasavvuf, Tekke ve Zaviyeler”, Türk-İslâm Medeniyeti İlmi
Araştırmalar Enstitüsü, XX: 19-50.
CR  - Ocak, Ahmet Yaşar -Faroqhi, Suraiya (1986). “Zâviye”, DİA. 13, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, s.468-476.
CR  - Orbay, Kayhan (2017). “Osmanlı İmparatorluğu’nda Tarımsal Üretkenlik
Üzerine Tetkikler ve Notlar”, Belleten, 81/292: 787-856.
CR  - Osman, Kibar (2005). Türk Kültüründe Ad Verme, Kişi Adları Üzerine Bir
Tasnif Denemesi, Ankara: Akçağ Yayınları.
CR  - Öz, Mehmet (1999). “Klasik Dönem Osmanlı Siyasi Düşüncesi: Tarihi
Temeller ve Ana İlkeler”, İslâmî Araştırmalar Dergisi,12/1, s.27-33.
CR  - Öz, Mehmet (2000). “Tahrir Defterlerindeki Sayısal Veriler”, Osmanlı
Devleti’nde Bilgi ve İstatistik, Ed. H. İnalcık-Ş. Pamuk, Ankara: DİE.
Yayınları, s.15-32.
CR  - Özfırat, Aynur (2008). “Van, Ağrı ve Iğdır İlleri Yüzey Araştırması,
2006”, 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı, C. I, 28 Mayıs-01 Haziran
2007 Çanakkale, Haz. F. Bayram vd. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı
DÖSİMM Basımevi, s.221-234.
CR  - Pektaş, Kadir (2007). Adilcevaz Çevresindeki Mezar Taşları (Gravestones in
Adilcevaz and İts Environs), İstanbul: Ege Yayınları.
CR  - Savaş, Saim (1990). 16. Asırda Sivas’ta Kurulan Ali Baba Zaviyesi’nin Dinî
Sosyal ve Ekonomik Fonksiyonları Hakkında Bir Araştırma, Ankara: Ankara
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
CR  - Sezen, Tahir (2017). Osmanlı Yer Adları, Ankara: Devlet Arşivleri Genel
Müdürlüğü Yayınları.
CR  - Son Teşkilat-ı Mülkiyede Köylerimizin Adları (1928). İstanbul: Dahiliye
Vekaleti Nüfus Müdiriyet-i Umumiyyesi.
CR  - Şahin, İlhan (1986). “Hacım (Hacıbektaş) Köyü’nün Sosyal ve Demografik
Tarihi 1485-1584”, The Journal of Ottoman Studies, VI, s.31-38.
CR  - Şerefhan Bitlisi (2010). Şerefname, Osmanlı-İran Tarihi, C.II, Çev. Osman
Aslanoğlu, İstanbul: Nûbihar Yayınları.
CR  - Şereh Han (1971). Şerename, Kürt Tarihi, C.I, Çev. M. E. Bozarslan,
İstanbul: Ant Yayınları.
CR  - Şereh Han (1971). Şerename, Kürt Tarihi, C.II, Çev. M. E. Bozarslan,
İstanbul: Ant Yayınları.
CR  - Tekin, Rahmi (2000). Ahlat Tarihi, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
CR  - Turan, Osman (1958). Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar Metin, Tercüme ve Araştırmalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
CR  - Turan, Osman (2003). Selçuklular Tarihi ve Türk- İslâm Medeniyeti, İstanbul:
Ötüken Yayınları.
CR  - Uluçam, Abdüsselâm (2002). “Van Gölü Havzası’ndaki Tarihî Mezarlıklar
ve Mezar Taşları”, Türkler, C.8, (ed. Hasan Celâl Gücel vd.), Ankara: Yeni
Türkiye Yayınları, s.218-226
CR  - Uludağ, Süleyman (1997). “Hankah” DİA. 17, İstanbul: Diyanet İşleri
Başkanlığı Yayınları. s. 42-43.
CR  - Uludağ, Süleyman (2008) “Ricâlü’l-Gayb”, DİA.35, İstanbul: Diyanet İşleri
Başkanlığı Yayınları, s.81-83.
CR  - Ünal, Mehmet Ali (2018). “Arazi ve Vergi Düzeni”, Osmanlı Merkez ve
Taşra Teşkilatı, ed. A.N. Turan-M. Öz, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi
Yayınları.
CR  - Yazıcıoğlu, Emrah (2004). Nevşehir-Hacıbektaş-i Veli Külliyesi Haziresi’nde
Yer Alan Mezar Taşları”, Ankara: Gazi Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
UR  - https://doi.org/10.32704/erdem.2023.85.001
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3623664
ER  -