@article{article_1585563, title={Emevî Politik Teolojisi ve Cehm b. Safvân}, journal={Turkish Research Journal of Academic Social Science}, volume={7}, pages={217–228}, year={2025}, DOI={10.59372/turajas.1585563}, url={https://izlik.org/JA34DN39HL}, author={Bulut, Erkan}, keywords={Theology, Jabriyya, Jahm b. Safwān, Umayyads, Khalq al- Qur}, abstract={Bu araştırma, teopolitik cebrî zihniyeti devlete hâkim kılan Emevîlerle Cebriyye’nin öncüsü kabul edilen Cehm b. Safvân’ın (ö. 128/745-46) dini ve siyasi ilişkilerine odaklanmaktadır. Buna bağlı olarak her iki zihniyetin kader anlayışlarındaki benzerliklerinin ve ihtilaflarının açığa çıkarılması amaçlanmaktadır. Fikir ve ideolojilerin, ortaya çıktıkları sosyal ortamlarından bağımsız olamayacaklarından hareketle Emevî teopolitik cebr ideolojisinin ve Cehm’in teolojik felsefesinin mahiyeti ve her iki paradigmanın kesiştiği ve ayrıştığı noktalar üzerinde durulmaktadır. Emevîler döneminde yaşayan Cehm b. Safvân, cebr düşüncesini ilk defa sistematik bir şekilde ele alan ve dillendiren İslâm düşünürün Cehm b. Safvân olduğu kabul edilse de bunu bir devlet politikası haline getirilerek ideolojik bir yapıya kavuşturulması Muâviye b. Ebû Süfyân (ö. 60/680) zamanında (661-680) olmuştur. Fatalist/cebrî düşünceyi ilke edinmiş olan her iki zihniyetin neden uzlaşamadıkları ve çatışmayı tercih ettikleri, çatışmanın temelinde siyasi gerekçelerin mi yoksa itikadî farklılıkların mı rol oynadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Cebrî anlayışı kendisine ilke edindiği iddia edilen bir karakterin bir taraftan insan özgürlüğünün sembolü sayılan halku’l-Kur’ân görüşünün teorisyeni kabul edilmesi, diğer taraftan da Emevî ideolojisiyle mücadele etmesi bir paradoks olarak görünmektedir. Cehm, fiillerin asıl sahibinin Allah Teâlâ olduğunu insana mecazen nispet edilmesi gerektiğini, tabiattaki canlı cansız tüm varlıkların aynı kanuna tabi olduğunu düşünmüştür. İnsanın kendi fiillerinin yaratıcısı değil, sebebi olduğunu iddia etmiştir ki Eş’arî’nin savunduğu kesb teorisi de bundan farklı değildir. Cehm’in savunduğu ontolojik cebr teorisinin Emevîlerin ilâhî cebr ideolojisiyle farklı olduğu anlaşılmaktadır. Araştırmada Cehm’in halku’l-Kur’ân ve cebr konusu dışındaki diğer kelâmî görüşlerine yer verilmemiştir. Araştırmada literâtür tarama, sistematik tahlil ve değerlendirme yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak monarşizmi benimsemiş olan Emevîlerin topluma dayattıkları politik cebr ideolojisi ile Cehm b. Safvân’ın savunduğu dinî cebr felsefesinin tamamen farklı olduğu ve dönemin insan özgürlüğü taraftarlarının ortak sloganı haline gelen halku’l-Kur’ân meselesinin bu çatışmada kilit rol oynadığı ortaya çıkmıştır.}, number={2}