TY  - JOUR
T1  - Klasik Fıkıh Doktrininde Gayri Müslimlerin Şahitliği: Nikâh Akdi Örneğinde
TT  - The Testimony of Non-Muslims in Classical Fiqh Doctrine: The Example of the Marriage Contract
AU  - Demirboğa, Selman
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1777964
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 202
EP  - 218
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Bu çalışma, klasik fıkıh doktrininde hukukî işlemlerin ispatında merkezi bir rol oynayan şahitlik müessesesi çerçevesinde, gayri müslimlerin şahitliğini ve bu şahitliğin nikâh akdine etkisini incelemektedir. Fıkıh literatüründe şahitlik müessesesi hakkında birçok çalışma yapılmış olmakla birlikte nikâh akdi bağlamında gayri müslimlerin şahitliğini konu edinen spesifik bir çalışma bulunmamaktadır. Bu bağlamda şahitlikte aranan şartlar arasında yer alan “müslüman olma” vasfının mahiyeti ve bu şarta bağlı olarak tartışılan gayri müslimlerin birbirleri hakkında ve müslümanlar hakkındaki şahitliklerinin kabul edilip edilmediğinin bilinmesi büyük önem arz etmektedir. Bu nedenle çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı ve gayri müslimlerin şahitliğinin nikâh akdine etkisini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda makale, gayri müslimlerin şahitliğine ilişkin teorik tartışmalar ve bu tartışmaların nikâh akdi gibi pratik bir örneğe yansımaları olmak üzere iki bölüm olarak tasarlanmıştır. Makalede metodolojik olarak literatür taraması ve mukayeseli analiz yöntemi benimsenmiştir. Çalışmada fakihlerin çoğunluğunun gayri müslimlerin birbirleri hakkındaki şahitliğini reddetmesine karşın, Hanefîlerin bunu kabul ettiği ve bu görüşün bir uzantısı olarak müslüman bir erkeğin zimmî bir kadınla evliliğinde zimmî şahitlerin varlığını yeterli gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. Gayri müslimlerin müslümanlar hakkındaki şahitliği ise Hanefîler, Mâlikîler ve Şâfiîler tarafından kabul edilmemekle birlikte Hanbelîler, Zâhirîler ve Şiîler tarafından yolculuk esnasındaki vasiyet gibi sınırlı durumlarda kabul edilmiştir.
KW  - İslam Hukuku
KW  - Şahitlik
KW  - Nikâh
KW  - Gayri müslim
KW  - Zimmî
N2  - This study examines the admissibility of non-Muslim testimony and its implications for the marriage contract within classical Islamic jurisprudence, where witness testimony (shahāda) occupies a central role in the proof of legal transactions. Although numerous studies have been conducted on the institution of witness testimony in Islamic jurisprudence, there is no specific study addressing the issue of non-Muslims acting as witnesses in the context of the marriage contract. In this context, understanding the nature of this requirement is therefore essential for determining whether the testimony of non-Muslims is admissible. For this reason, the study aims to fill this gap and to examine the impact of non-Muslim witnesses on the marriage contract from a comprehensive perspective. Accordingly, this article is structured in two sections: theoretical debates concerning the testimony of non-Muslims, and the implications of these debates for a practical example such as the marriage contract. The methodology adopted consists of a literature review and a comparative analysis. The study concluded that, whilst the majority of jurists reject the testimony of non-Muslims regarding one another, the Ḥanafīs accept it; and, as an extension of this view, they consider the presence of dhimmī witnesses sufficient in the marriage of a Muslim man to a dhimmī woman. The testimony of non-Muslims regarding Muslims, however, is not accepted by the Ḥanafīs, Mālikīs and Shāfiʿīs; it is accepted by the Ḥanbalīs, Ẓāhirīs and Shīʿites only in limited circumstances, such as a will made whilst travelling.
CR  - Allâme Hillî, Cemâlüddîn el-Hasen (el-Hüseyn) b. Yûsuf b. Alî İbnü’l-Mutahhar el-Hillî. Muhtelefü’ş-Şîʿa fî ahkâmi’ş-şerîʿa. Kum: Müessesetu Neşri’l-islami, 1433.
CR  - Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. et-Tarîkatu’s-sağîre fi mesâili’l hilaf. thk. Abdurrahman Osman. Amman: Dâru’l-Feth, 2024.
CR  - Apaydın, H. Yunus. “Şahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 25 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sahit
CR  - Aslan, Mehmet Selim. İslam Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
CR  - Aydın, Mehmet Akif. İslam Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1985.
CR  - Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd er-Rûmî. el-’İnâye şerhu’l-Hidâye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1970.
CR  - Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. el-Müntekâ. Kahire: Matbaatu’s-Saade, 1332.
CR  - Bahauddîn el-İsbîcâbî, Ebu’l-Me’alî Muhammed b. Ahmed b. Yûsuf. Zâdü’l-fukahâ (Min bidâyeti kitâbi ihyâi’l-mevât ilâ nihâyeti’l-kitab). thk. Îd b. Muhammed ed-Dûsurî. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1435.
CR  - Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Zahid el-Kevserî. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1994.
CR  - Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
CR  - Birsin, Mehmet. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Çıra Akademi Yayınları, 2019.
CR  - Burhâneddin İbn Ferhûn, Ebü’l-Vefâ (Ebû İshâk) Burhânüddîn İbrâhîm b. Alî b. Muhammed el-Ceyyânî el-Medenî. Tebsıratü’l-hükkâm fî usûli’l-akzıye ve menâhici’l-ahkâm. Mektebetu’l-Külliyati’l-Ezheriyye, 1986.
CR  - Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân. Muhâdarât fi’l-fıkhi’l-mukâren. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1993.
CR  - Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed es-Sadık el-Kamhavî. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabi, 1985.
CR  - Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullah Muhammed vd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
CR  - Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-Cüveynî et-Tâî en-Nîsâbûrî. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. Abdülazim Mahmud ed-Dîb. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2007.
CR  - Çolak, Abdullah. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
CR  - Debûsî, Ebû Zeyd Abdullâh Ubeydullâh b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. el-Esrâr fî mesâili’l-hilâf. thk. Adnan b. Fehd el-Ubeyyat. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2023.
CR  - Ebû Dâvûd, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnavût. 7 Cilt. Dâru’r-Risâleti’l-Alemiyye, 2009.
CR  - Ebû Tayyib et-Taberî, Tâhir b. Abdillâh b. Tâhir. Şerhu Muhtasari’l-Müzenî (et-Taʿlîkatü’l-kübrâ). thk. Ebu Yakub b. Kemal. Mısır: Merkezu Mecmai’l-Bahreyn, 2021.
CR  - Ebü’l-Leys Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-hüdâ Nasr b. Muhammed. Bahru’l-ulûm (Tefsîrus-Semerkandî). 3 Cilt, ts.
CR  - Ebü’l-Leys Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-hüdâ Nasr b. Muhammed. Muhtelefü’r-rivâye. thk. Abdurrahman Mübarek el-Ferec. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.
CR  - Ferrâ, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. el-Câmiʿu’s-sağîr fi’l-fıkh ‘alâ mezhebi’l-İmâm Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. thk. Nasır b. Suud es-Selame. Riyad: Dâru Atlas, 2000.
CR  - Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Tahsînu’l-Meâhiz. thk. Abdulhamid b. Abdullah el-Meclî. 4 Cilt. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2018.
CR  - İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Musannef. thk. Sad b. Nasır. Riyad: Dâru Kunûz, 2015.
CR  - İbn Ebû Zeyd, Ebû Muhammed Abdullāh b. Ebî Zeyd Abdirrahmân el-Kayrevânî. en-Nevâdir ve’z-ziyâdât ʿalâ mâ fi’l-Müdevvene min ġayrihâ mine’l-ümmehât. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999.
CR  - İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muhallâ bi’l-âsâr fî şerhi’l-Mücellâ bi’l-ihtisâr. thk. Ahmed Muhammed Şakir - Muhammed Münîr ed-Dımaşkî. Kahire: Matbaatu’n-Nahde, 1351.
CR  - İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī. et-Turuku’l-hükmiyye fi’s-siyâseti’ş-şerʿiyye. thk. Nayif b. Ahmed. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
CR  - İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. Ahkâmü ehli’z-zimme. thk. Muhammed Uzeyr Şems - Nebil b. Nassar Sindi. Riyad: Dâru Ataati’l-İlm, 2021.
CR  - İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî. el-Kâfî. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Hecer, 1997.
CR  - İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed el-Hulu. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kutub, 1997.
CR  - İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kāsım b. Kutluboğa b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. et-Tercîh ve’t-tashîh ʿale’l-Kudûrî. thk. Abdullah Nezir Ahmed Mizzî. Beyrut: Müessesetu’r-Reyyân, 2005.
CR  - İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. 2 Cilt. Dâru İhyai’l-Kutubi’l-Arabiyye, ts.
CR  - İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî. el-Beyân ve’t-tahsîl ve’ş-şerh ve’t tevcîh ve’t-taʿlîl fî mesâʾili’l-Müstahrece. thk. Muhammed Haccî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
CR  - İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mecmû’u’l-fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. Medine: Mecme‘u’l-Melik Fehd, 2004.
CR  - İbn Yûnus es-Sıkıllî, Ebubekir Muhammed b. Abdullah. el-Câmi‘ li mesâili’l-Müdevvene. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 2013.
CR  - İbnü’l-Kassâr, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed el-Bağdâdî. Uyûnü’l-edille fî mesâʾili’l-hilâf beyne fukahâʾi’l-emsâr. thk. Ahmed b. Abdusselam Mağravi. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2022.
CR  - İmrânî, Ebü’l-Hüseyn Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim b. Es‘ad el-İmrânî el-Yemânî. el-Beyân fî mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfiʿî. thk. Kasım Muhammed Nuri. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2000.
CR  - Kādî Abdülvehhâb, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Alî b. Nasr et-Tağlibî el-Bağdâdî. el-İşrâf ʿalâ nüketi mesâʾili’l-ḫilâf. thk. Ebu Ubeyde Âl Selman. 6 Cilt. Riyad: Dâru İbn Kayyim, 2008.
CR  - Kādî Abdülvehhâb, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Alî b. Nasr et-Tağlibî el-Bağdâdî. el-Maʿûne ʿalâ mezhebi ʿâlimi’l-Medîne (el-İmam Mâlik b. Enes ). thk. Hamîş Abdülhak. 3 Cilt. Mekke: el-Mektebetu’t-Ticâriyye, ts.
Kahveci, Nuri. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2014.
CR  - Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. ez-Zahîre. thk. Muhammed Haccî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1994.
CR  - Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslam Hukuku. İstanbul: Nesil Yayınları, 1991.
CR  - Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâi’u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. thk. Ali Muhammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
CR  - Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen el-Kelvezânî el-Bağdâdî. el-Hidâye ‘alâ mezhebi’l-İmâm Ebî Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. thk. Abdullatîf Humeym - Mâhir Yâsin el-Fehl. Kuveyt: Dâru Ğaras, 2004.
CR  - Kızılay, Muhammed Emin. Bilgi Kaynağı Açısından İslam Hukukunda Gayri Müslimler. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
CR  - Konan, Belkıs. “Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumuna İlişkin Bir Değerlendirme”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 64/1 (2015).
CR  - Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. et-Tecrîd. thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Alî Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2006.
CR  - Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. Şerhu Muhtasari’l-Kerhî. thk. Abdullah Nezir Abdurrahman. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2022.
CR  - Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
CR  - Medkûr, Muhammed b. Sellam. el-Medhal li’l-fıkhi’l-İslami. Kahire: Dâru’l-Kitabi’l-Hadis, 1996.
CR  - Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed. el-İnsâf fî maʿrifeti’r-râcih mine’l-hilâf ʿalâ mezhebi’l-İmâmi’l-mübeccel Ahmed b. Hanbel. thk. Ebu Abdullah Muhammed Hasan. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
CR  - Merğînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedî. thk. Nuaym Eşref Nur Ahmed. 8 Cilt. Karaçi: İdâretu’l-Kur’ani ve’l-ulûmi’l-islâmiyye, 1417.
CR  - Mevvâk, Muhammed b. Yûsuf el-Abderî el-Gırnâtî. et-Tâc ve’l-iklîl li Muhtasarı Halîl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
CR  - Meydânî, Abdülganî b. Tâlib b. Hammâde el-Meydânî el-Guneymî ed-Dımaşkī. el-Lübâb fî şerhi’l-Kitâb. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-İlmiyye, ts.
CR  - Muhakkık Hillî, Ebü’l-Kāsım Necmüddîn Ca‘fer b. el-Hasen b. Ebî Zekeriyyâ Yahyâ el-Muhakkık el-Hillî el-Hüzelî. el-Muhtasarü’n-nâfiʿ fî fıkhi’l-İmâmiyye. Beyrut: Dâru’l-Edvâ, 1985.
CR  - Muhakkık Hillî, Ebü’l-Kāsım Necmüddîn Ca‘fer b. el-Hasen b. Ebî Zekeriyyâ Yahyâ el-Muhakkık el-Hillî el-Hüzelî. Şerâʾiʿu’l-İslâm fî mesâʾili’l-helâl ve’l-harâm. thk. Sadık Huseyni Şirazi. Beyrut: Dâru’l-Kârî, 2004.
CR  - Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ b. İsmâîl el-Mısrî. el-Muhtasar. thk. Ebi Amir Abdullah ed-Dağıstânî. Riyad: Dâru Medâric, 2019.
CR  - Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
CR  - Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. el-İstilâm fi’l-hilâf beyne’l-imâmeyn eş-Şâfiî ve Ebî Hanîfe. thk. Nâyif b. Nâfı. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2021.
CR  - Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1993.
CR  - Sığnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc el-Buhârî. en-Nihâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Abdulaziz b. Abdullah Vuheybi. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1438.
CR  - Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Ümm. thk. Rifat Fevzî Abdülmuttalib. Mansûre: Dâru’l-Vefâ, 2001.
CR  - Şerîf el-Murtazâ, Alemü’l-hüdâ Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hüseyn b. Mûsâ b. Muhammed el-Alevî. el-İntisâr. thk. Muhammed Mehdi Necef. Tahran: el-Mecmau’l-Alemi, 2017.
CR  - Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
CR  - Şeyh Müfîd, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. en-Nu‘mân el-Hârisî el-Ukberî. el-Mukni’â. Kum: Müessesetu Neşri’l-İslami, 1410.
CR  - Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-İmâmi’ş-Şâfiî. thk. Zekeriyya Umeyrât. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1995.
CR  - Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. en-Nüket fi’l-mesâʾili’l-muhtelef fîhâ beyne’ş-Şâfiʿî ve beyne Ebî Hanîfe. thk. Muhammed Hasan İsmail. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2011.
CR  - Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b.Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. el-Muhtasar. thk. Ebü’l-Vefâ Efgânî. Haydarabad: Lecnetu İhyai’l-Mearif, ts.
CR  - Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b.Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr - Muhammed Seyyid Câdelhak. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1994.
CR  - Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. el-Mebsût fî fıkhi’l-İmâmiyye. thk. Muhammed Bâkır el-Behbûdî. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-İslâmî, ts.
CR  - Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. en-Nihâye fî mücerredi’l-fıkhi ve’l-fetâvâ. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabi, 1980.
CR  - Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. Kitâbü’l-Hilâf fi’l-fıkh. thk. Muhammed Huseyn Koşanpur. Tahran: Matbaatu Rengin, 1382.
CR  - ‘Ukberî, Ebû’l-Mevahib Hüseyn b. Mahmud. Ruûsu’l-mesâili’l-hilafiyye beyne cumhûri’l-fukâha. thk. Halid b. Sad Haşlan. Riyad: Dâru İşbiliyye, 2001.
CR  - Yaman, Ahmet. İslam Aile Hukuku. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat  Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
CR  - Yurtseven, Yılmaz. “İslam-Osmanlı Muhakeme Hukukunda Şahitlik Müessesesi”. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi 2 (2018).
CR  - Zeydân, Abdülkerîm. Ahkâmü’z-zimmiyyîn ve’l-müste’menîn fî dâri’l-İslâm. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1982.
CR  - Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî. Tebyînü’l-hakâ’ik şerhu Kenzi’d-dekâ’ik. 6 Cilt. Kahire: el-Matba’atu’l-Kubrâ el-Emiriyye, 1313.
CR  - CMUK, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu (Kanun No. 1412). Resmî Gazete 1172 (04 Nisan 1929). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1172.pdf
CR  - CMK, Ceza Muhakemesi Kanunu (Kanun No. 5271). Resmi Gazete 25673 (04 Aralık 2004). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5271&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1777964
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5213487
ER  -