TY  - JOUR
T1  - Kur’an Yorumunda Nesnellik Sorunu: Klasik ve Modern Yaklaşımların Karşılaştırmalı Hermenötik Analizi
TT  - The Problem of Objectivity in Qur’anic Interpretation: A Comparative Hermeneutical Analysis of Classical and Modern Approaches
AU  - Hacıbektaşoğlu, Rukiye
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1778751
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 282
EP  - 302
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Bu çalışma Kur’an yorumunda nesnellik sorununu Kur’an yorum geleneği ile modern yorum kuramları arasında yeni bir perspektifle ilişkisel ve karşılaştırmalı bir düzlemde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Klasik ile modern dönemlerden seçilen temsil gücü yüksek bazı yaklaşımlar üzerinden nesnellik idealinin nasıl kavramsallaştırıldığı, hangi açmazlarla karşılaşıldığı ve ne tür çözüm önerileriyle yeniden tanımlandığı incelenmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemi kapsamında doküman incelemesine dayalı olarak yürütülmüştür. Çalışma Kur’an yorumunda nesnellik sorununu sabit anlam arayışı ve yöntem merkezli yaklaşımların ötesine taşıyarak yeniden kavramsallaştırması bakımından ilgili literatüre katkı sunmaktadır. Çalışmanın teorik çerçevesini özellikle Gadamer’in anlam, yorum ve nesnellik ilişkisine dair görüşleri oluşturmaktadır. Bu bağlamda klasik dönemde İmam Şâfiî, Gazzâlî ve İbn Teymiyye’nin nesnel anlam ve yorum anlayışları ile modern dönemde Kur’ancılık, Fazlurrahman’ın tarihselci yöntemi ile Ebû Zeyd gibi çağdaş düşünürlerin yaklaşımlarıyla sınırlandırılmıştır. Çalışma sonucunda klasik dönemde nesnelliğin metnin kendi kendisini açıklaması, literaline sadakati, sünnetle uyumu ve belli bir tarihi dönemle sabitlenmesi gibi hususlarla inşa edildiği görülmüştür. Modern dönemde ise nesnelliğin geleneğin otoritesinden, bazı tarihsel yorum kalıplarından arındırılması veya tarihsel bağlamın analizi üzerinden evrensel ilkelerin metodolojik bir zeminde yeniden inşa edilme çabası olarak şekillendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak nesnelliğin bir tepki, kaygı ya da ideal olarak refleksif bir tavır ve bir yöntem aracılığıyla araçsallaştırılması yerine bu ilginin yorumun veya anlamın kendisine yöneltilmesi önerilmektedir. Böylece metnin niyeti, yorumların iç tutarlılığı, geleneğin denetleyici gücü, zamansal mesafenin verimliliği ve yorumlar arası karşılaştırılabilirlik gibi ölçütlerle gerekçelendirilebilir, sorumlu, meşru ve geçerli bir yorumun/anlamın inşası mümkün olabileceği düşünülmektedir.
KW  - Tefsir
KW  - Kur’an yorumu
KW  - Nesnellik
KW  - Hermenötik analiz
KW  - Anlam ve yorum.
N2  - This study aims to examine the problem of objectivity in Qur’ânic interpretation by bringing the tradition of Qur’ânic exegesis into dialogue with modern theories of interpretation within a relational and comparative framework. It analyzes how the ideal of objectivity has been conceptualized, what kinds of impasses have emerged, and through which proposals it has been reformulated using representative approaches selected from the classical and modern periods. The research was conducted within the framework of qualitative methodology and based on document analysis. The study contributes to the relevant literature by re-conceptualizing the question of objectivity in Qur’ânic interpretation beyond the search for a fixed meaning and the method-centered approaches. The theoretical framework of the study is shaped primarily by Gadamer’s views on the relationship between meaning, interpretation and objectivity. In this context, the objective understanding of meaning and interpretation has been limited to the views of Imam al-Shafi'i, al-Ghazali, and Ibn Taymiyyah in the classical period, and to approaches such as Quranism, Fazlur Rahman's historicist method, and the perspectives of contemporary thinkers like Abu Zayd in the modern period. The findings indicate that, in the classical period, objectivity was constructed through such factors as the self-explanatory nature of the text, fidelity to its literal sense, conformity with the Sunnah and the stabilization of meaning within a particular historical tradition. In the modern period, objectivity appeared either as an attempt to liberate interpretation from the authority of tradition and inherited interpretive patterns or as an effort to reconstruct universal principles through a methodological analysis of historical context. In conclusion, rather than instrumentalizing objectivity through a reactive stance, an underlying anxiety, or an ideal via a reflexive attitude and method, it is suggested that this interest be directed toward the meaning or interpretation itself. It argues that responsible, legitimate and valid interpretations may be justified through manifold criteria such as the intention of the text, the internal coherence of interpretations, the regulatory role of tradition, the productivity of temporal distance and the comparability of competing interpretations.
CR  - Ağırman, Ferhat - Türkmetin, Ahmed. “Bilginin İmkânı Problemi: Gazali Örneği”. Kaygı 18 (2012), 197-208.
CR  - Akbulut, Ahmet. “Selefiliğin Teolojik ve Düşünsel Temelleri”. Tarihte ve Günümüzde Selefilik: Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı. İstanbul: 2014.
CR  - Aktay, Yasin. “Objektivist ve Relativist İradeler Arasında Kur’an’ı Anlama Sorunu”. 2. Kur’an Sempozyumu Tebliğler–Müzakere Metinleri (4–5 Kasım 1995). 51-62.
CR  - Alpyağıl, Recep. Kimin Tarihi Hangi Hermenötik: Kur’an’ı Anlama Yolunda Felsefi Denemeler 1. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
CR  - Alpyağıl, Recep. “Kur’ân Yorumlarındaki Meşruiyet Krizi Karşısında Ebu Zeyd ve Cabirî: ‘Metnin Kıyameti’ (Apocalypse of the Text) Üzerine Bir Deneme,” İslâmiyât 6/2 (2003), 103‑122.
CR  - Arpa, Abdulmuttalip. “Zâhirîlik ve Mecâz: İbn Hazm Örneği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/25 (2012), 43-67.
CR  - Arpa, Enver. İbn Teymiyye’nin Kur’an Anlayışı. Ankara: Fecr Yayınları, 2002.
CR  - Ay, Volkan. Modern Felsefede Özne-Nesne Ayrımı ve Öznellik Kavramı. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003.
CR  - Baysal, Sıddık. “Tefsirde Kültürel Antropolojik Yaklaşım”. Tefsir Araştırmaları Dergisi (TADER) 3/2 (Ekim 2019), 317–356.
CR  - Bernstein, Richard J. Objektivizm ve Rölativizmin Ötesi. çev. Feridun Yılmaz. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2009.
CR  - Birışık, Abdülhamid. “Hint Alt-Kıtasında İslâm Araştırmalarının Dünü Bugünü: Kurumlar, İlmî Faaliyetler, Şahıslar, Eserler”. Dîvân İlmî Araştırmalar 17/2 (2004), 1-62.
CR  - Bozyiğit, Ahmet. “Gazâlî’nin Te’vil Anlayışının Neresindeyiz? (Eleştirel Bir Yaklaşım)”. Journal of Islamic Research 30/1 (2019), 132-146.
CR  - Budak, Buryak. Descartes ve Öncesinde Özne ve Öznellik Kavramları Üzerine Bir İnceleme. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
CR  - Burge, Tyler. Origins of Objectivity. New York: Oxford University Press, 2010.
CR  - Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı. çev. Burhan Köroğlu – Hasan Hacak – Ekrem 
Demirli. İstanbul: Kitabevi, 2000.
CR  - Cihan, Ahmet Kâmil. “Cüveynî’de Ahlakî İyi ve Kötü Meselesi”. İlahiyat Akademi 9 (2019), 53-65.
CR  - Coşkun, Muhammed. Modern Dünyada Kur’an Yorumu. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
CR  - Coşkun, Muhammed. “Vahiy, İç Söz ve Yorum Bağlamında Kelâm-ı Nefsî Tartışmasının Hermenötik Uzantıları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (2018), 65–90.
CR  - Coşkun, Muhammed. “Klasiğin Hermenötiği: Kısmi Nesnelliğin Gelenek Otoritesi ile İnşası”. Sabah Ülkesi 77 (2023), 44-50.
CR  - Coşkun, Muhammed. “Hermenötik Problemin Evrenselliği Bağlamında Çağdaş Bir Sosyal Bilim Olarak Tefsir’in 
Yeniden İnşası”. Tefsir İlminin Mahiyetine Yaklaşımlar: Klasikten Çağdaş Döneme. ed. Enes Büyük. 239-263. 
İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2023.
CR  - Çalış, Halit. “İmam Şafiî ve Yorumda Nesnellik Arayışı”. Uluslararası İmam Şafiî Sempozyumu. ed. Mehmet Bilen. İstanbul: Kent Işıkları, 2012.
CR  - Çelik, Yusuf. Critical Hermeneutics: Contemporary Philosophical Perspectives in Turkey on the Understanding and Interpretation of the Qur’an. Leiden–Boston: Brill, 2023.
CR  - Demir, Recep. Kur’an Tefsirinde Tarihselci Yöntem. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.
CR  - Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Kutsal Metin, Otorite ve Hakikat. çev. Muhammed Coşkun. İstanbul: Mana Yayınları, 2015.
CR  - Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. “Hermönetik ve Metin Yorumu”. çev. Muhammed Coşkun. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2014), 237-266.
CR  - Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Nakdü’l-Ḫiṭâbi’d-Dînî. 2. Baskı. Kahire, 1994.
CR  - Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Problem ve Enstrümanlarıyla Yorum Meselesi. çev. Muhammed Coşkun-Numan Konaklı. İstanbul: İlimyurdu Yayıncılık, 2016.
CR  - Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İlahi Hitabın Tabiatı. çev. Mehmet Emin Maşalı. Ankara: OTTO, 2013.
CR  - Eco, Umberto. Yorum ve Aşırı Yorum. çev. Kemal Atakay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021.
CR  - el-ʿUseymîn, Muhammed es-Sâlih. Usûl fî’t-Tefsîr. Dammâm: Dâr İbn el-Cevzî, 1423/2008.
CR  - Esack, Farid. Qur’an Liberation and Pluralism. Oxford: Oneworld Publications, 1997.
CR  - es-Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâlim Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2012.
CR  - Fazlur Rahman. İslam ve Çağdaşlık. çev. Alparslan Açıkgenç-Mehmet Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1999.
CR  - Fazlur Rahman. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. London: The University of Chicago Press, 1992.
CR  - Figal, Günter. Objectivity: The Hermeneutical and Philosophy. çev. Theodore D. George. New York: SUNY Press, 2010.
CR  - Gadamer, Hans-Georg. Hakikat ve Yöntem I–II. çev. Hüsamettin Arslan – İsmail Yavuzcan. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2012.
CR  - Gadamer, Hans-Georg. “Tarih Bilinci Sorunu”. Toplum Bilimlerinde Yorumcu Yaklaşım. çev. Taha Parla. ed. Paul Rabinow – William M. Sullivan. 79-106. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1990.
CR  - Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Mustasfâ min ʿİlmi’l-Usûl. thk. Ahmed Zekî Hammâd. 2 cilt. Dâr Mîmân–Sidretü’l-Müntehâ, ty.
CR  - Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâu ʿUlûmi’d-Dîn. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005.
CR  - Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Munkız mine’d-Dalâl. ed. Saʿd Kerîm el-Fakî. İskenderiye: Dâru İbn Haldûn, ty.
CR  - Gökkır, Necmettin. “Kur’an Araştırmalarında Kullanılan Yeni Metot ve Teoriler”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2005), 75-103.
CR  - Gökkır, Necmettin. “Çağdaş Sorunlar ve Çağdaş Tefsir Ürünleri”. Tefsir ve Toplumsal Sorunlar. ed. Ali Karataş vd. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
CR  - Hanefî, Hasan. “Konulu Kur’an Tefsiri Metodu”. çev. Sönmez Kutlu. Journal of Islamic Research 9 (1996), 157-166.
CR  - Hanefî, Hasan. “Geleneksel İslam Düşüncesindeki Otoriteryenliğin Epistemolojik, Ontolojik, Ahlaki, Siyasi ve Tarihi Kökenleri Üzerine”. çev. İlhami Güler. İslamiyat 2/2 (1999), 25-37.
CR  - Hekman, Susan. Bilgi Sosyolojisi ve Hermeneutik. çev. Hüsamettin Arslan – Bekir Balkız. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
CR  - Hirsch, E. D. Jr. Validity in Interpretation. New Haven–London: Yale University Press, 1967.
CR  - Işık, Server. “Akideden Devrime, Yenilgiden Zafere: Hasan Hanefi ve Geleneğin Yenilenmesi Projesi”. 
Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13/48 (2016), 89-141.
CR  - Iqbal, Muhammad. The Development of Metaphysics in Persia: A Contribution to the History of Muslim Philosophy. Lahore: Bazm-e Iqbal, 1954.
CR  - İbn Hazm. el-Muhallâ. thk. Muhammed Münîr ed-Dımaşkî. 12 cilt. Kahire: İdâretü’t-Tıbâati’l-Münîriyye, h. 1350.
CR  - İbn Hazm. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Âfâkı’l-Cedîde, ty.
CR  - İbn Teymiyye. Mukaddime fî Usûli’t-Tefsîr. thk. Sâmî b. Muhammed b. Câdullah. Riyad: Dâru’l-Muhaddis, 2022.
CR  - İbn Teymiyye. Mecmûʿu’l-Fetâvâ. thk. Amir Cezzar – Enver Baz. 37 cilt. Mansura: Dâru’l-Vefâ, 2005.
CR  - Kabakcı, Ersin. Çağdaş Batı Literatüründe Kur’an Metnine Yaklaşımlar. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
CR  - Kaya, Hüsamettin. Zahiri Mezhebinde Hadis ve Sünnet Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
CR  - Kılıç, Muharrem. “Metnin Yorumlanmasında Nesnel Anlam Arayışları: İbn Hazm–Emilio Betti Örneği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (2001), 313-328.
CR  - Kılıç, Muharrem. “Dînî Bilginin Doğruluğu Bağlamında Zâhirî Epistemoloji”. Bilimname 2/2 (2003), 157-169.
CR  - Kılıç, Sadık. “Nesnellikle Öznellik Arasında Yorum”. İslâmî Araştırmalar 9 (1996), 103-114.
CR  - Koşum, Adnan. “İmam Şâfiî’nin er-Risâle’sini Yazdığı Ortam ve er-Risâle’ye Etki ve Yansımaları”. Diyanet İlmî Dergi 50/2 (2014), 31-56.
CR  - Kotan, Şevket. Kur’an, Yorum ve Tarih: Tarihselci Okumanın Çıkmazları. İstanbul: HİKAV Yayınları, 2018.
CR  - Kubat, Mehmet. “Selefiyye ile Neo-Selefîliğin Kesişen ve Ayrışan Yönleri”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 6/2 (2017), 130–148.
CR  - Maşalı, Mehmet Emin. “İbn Hazm’ın Dinî Düşünce Sisteminde Kur’an ve Yorum”. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2008), 331-358.
CR  - Maşalı, Mehmet Emin. “Nasr Hâmid Ebû Zeyd’in Yorum Telakkisi ve Bu Telakkinin Niyetselci ve Felsefi Hermenötiğe Atıfları”. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2004), 73-90.
CR  - Maşalı, Mehmet Emin. “İbn Teymiyye’ye Göre Hatalı Tefsir Kuramları”. Bilimname 15/2 (2008), 123-146.
CR  - Mernissi, Fatima. The Veil and the Male Elite. Perseus Books, 1991.
CR  - Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Life and Thought. Albany: State University of New York Press, 1981.
CR  - Olgun, Hakan. “Reformasyon ve İslâm Reformu Tasnifleri”. Milel ve Nihal 5/2 (2008), 9–41.
CR  - Özafşar, Mehmet Emin. “Günümüz Zâhirî-Selefî Çevrelerin Hadis Algısı ve Literalizm Sorunu”. Zâhirî ve Selefî Din Yorumu. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi (KURAMER) Yayınları 41, İlmî Toplantılar 
Serisi 2. 217-266. İstanbul: KURAMER, 2019.
CR  - Özdil, Ahmet Nusret-Cengiz, Lütfü. “Eş’arilerin Temel Kabullerinin Kötülük Problemiyle İlişkili Görüşlerine Etkileri”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 11 (2020), 89-113.
CR  - Özsoy, Ömer. “Kur’an Hitabının Tarihselliği ve Tarihsel Hitabın Nesnel Anlamı Üzerine”. İslâmî Araştırmalar 9 (1996), 135-143.
CR  - Özsoy, Ömer.  Kur’an ve Tarihsellik Yazıları. Ankara: OTTO Yayıncılık, 2015.
CR  - Öztürk, Emre. “Nesnelliğin Yükselişi ve Düşüşü”. Tarih Okulu Dergisi 12/41 (2019), 821-852.
CR  - Öztürk, Mustafa. Kur’an’ı Kendi Tarihinde Okumak. 3. Baskı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
CR  - Öztürk, Mustafa. Kur’an’a Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
CR  - Öztürk, Mustafa. “Zâhirî-Literalist Anlayışın İslâm Düşüncesindeki ve Çağdaş Selefîlikteki İzdüşümleri”. Zâhirî ve Selefî Din Yorumu. ed. Sönmez Kutlu. 295-332. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2019.
CR  - Paçacı, Mehmet. “Kur’an ve Tarihselci Yorum”. ed. Necati Kara. Kur’an ve Dil: Dilbilim ve Hermenötik Sempozyumu. Erzurum: Bakanlar Matbaası, 2001.
CR  - Paçacı, Mehmet. Kur’an ve Ben Ne Kadar Tarihseliz? Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
CR  - Polat, Fethi Ahmet. “Modern ve Postmodern Düşüncede Kur’ân’a Yaklaşımlar: Arkoun, Hanefî ve Ebû Zeyd Örneği”. Marife 1/2 (2001), 7-25.
CR  - Ricoeur, Paul. Yorum Teorisi: Söylem ve Artı Anlam. çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2007.
CR  - Ricoeur, Paul. “Anlamlı Eylemi Bir Metin Gibi Görmek”. Toplum Bilimlerinde Yorumcu Yaklaşım. ed. Paul 
Rabinow - William Sullivan. çev. Taha Parla. 27-45. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1990.
CR  - Serahsî. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ty.
CR  - Sıcak, Ahmet Sait. Kur’ân Tefsirinde Öznellik. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
CR  - Sıdkî, Muhammed Tevfik. “el-İslâmu huve’l-Kur’ânu vahdeh”. el-Menâr 9/7 (1906), 515-525.
CR  - Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü’l-Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1938.
CR  - Şâtıbî, Ebû İshak. el-Muvâfakât fî Usûli’ş-Şerîa. thk. Abdullah Dıraz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
CR  - Tan, Oğuzhan. “Kökeni, Oluşumu ve Algılanışı Bakımından İbn Hazm Öncesinde Zâhirîlik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/2 (2010), 137-166.
CR  - Tatar, Burhanettin. “Bir Ara/Yeni Mekân Düşünürü: Fazlur Rahman”. Eskiyeni 50 (2023), 611–629.
CR  - Yazıcı, Ahmet. “Kur’ancılık Ekolü ve Namaz”. İslâmî İlimler Dergisi 15/2 (2020), 317–355
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1778751
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5217270
ER  -