TY - JOUR T1 - Celâleddîn ed-Devvânî’nin “Fâu’l-Fasîha” Hakkındaki Risâlesinin Edisyon Kritiği TT - A Critical Edition of Jalāl al-Dīn al-Dawānī’s Treatise on “al-Fāʻal-Faṣīḥa” AU - Işık, Rıfat PY - 2026 DA - June Y2 - 2026 DO - 10.30523/mutefekkir.1780064 JF - Mütefekkir JO - Mütefekkir PB - Aksaray University WT - DergiPark SN - 2148-5631 SP - 303 EP - 322 VL - 13 IS - 25 LA - tr AB - Bu çalışma, Celâluddîn ed-Devvânî’nin el-Fâu’l-faṣîha adlı risâlesinin edisyon kritiğini yaparak eserin dil bilimsel içeriğini incelemektedir. Araştırma kapsamında, eserin Türkiye kütüphanelerinde bulunan toplam yedi nüshası tespit edilmiş olup, tahkik sürecinde tamamı Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan Hacı Beşir Ağa, Halet Efendi, Pertevniyal ve Hamidiye Koleksiyonu nüshaları esas alınmıştır. Araştırma, müellifin hayatı, eserleri, metnin tahkiki, müellife aidiyeti, müellifin eserde takip ettiği metot, nüshaların tavsifi ve içeriğinin analizi ile sınırlıdır. Çalışmanın amacı, dil bilim ve belagat alanlarında önemli bir yer tutan “fâu’l-faṣîha” kavramını Devvânî’nin yaklaşımı çerçevesinde ortaya koymak ve bu alandaki tartışmalara katkı sağlamaktır. Bu yönüyle araştırma, hem ilgili kavramın detaylı bir incelemesini sunması hem de Türkiye’de yeterince tanınmayan Devvânî’nin ilmî mirasını görünür kılması bakımından önemlidir. Çalışmada, nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, metin analiz tekniğine dayalı edisyon kritik yaklaşımı kullanılmıştır. Bu doğrultuda farklı nüshalar karşılaştırılarak güvenilir bir metin oluşturulmuş ve ardından içerik analizi yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, müellif “fâu’l-faṣîha” kavramını ayrıntılı biçimde ele alarak el-fâu’s-sebebiyye, el-fâu’t-taʻkibiyye ve fâu’l-cezâ harflerinden farklarını sistematik şekilde ortaya koymuştur. Bunu yaparken görüşlerini ayet ve şiirler gibi kaynaklardan yaptığı istişhâdlarla temellendirmiştir. Ayrıca Devvânî’nin, önceki dilcilerin görüşlerini değerlendirerek konuya özgün katkılar sunduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, risâlenin hem dil bilimsel hem de belagat ilmindeki yeri bakımından önemli bir kaynak olduğunu göstermektedir. KW - Arap dili ve edebiyatı KW - El yazma eserler KW - Celâluddîn ed-Devvânî KW - Dil bilim KW - el-Fâu’l-faṣîha. N2 - This study examines the linguistic content of Jalāl al-dīn al-Dawānī’s treatise al-Fāʻal-Faṣīha through a critical edition. Within the scope of the research, seven manuscript copies preserved in Turkish libraries were identified, and those from the Hacı Beşir Ağa, Halet Efendi, Pertevniyal, and Hamidiye collections of the Süleymaniye Library were used as primary sources. The study is limited to the author’s life and works, the attribution of the treatise, the method employed, the description of the manuscripts, and the analysis of their content. The aim is to analyze the concept of “al-fāʻal-faṣīḥa” within al-Dawānī’s framework and contribute to ongoing discussions in linguistics and rhetoric. The study is significant for offering a detailed examination of this concept and for introducing al-Dawānī’s relatively underrecognized scholarly legacy in Turkey. A qualitative research design was adopted, employing a critical edition method based on textual comparison and content analysis. The findings reveal that the author systematically explains “al-fāʻal-faṣīḥa” clearly distinguishing it from al-fāʾu’s-sababiyya, al-fāʾal-taʿqībiyya, and fāʾal-jazāʾ. He supports his views with citations from verses and poems and engages with earlier linguistic scholarship, ultimately making original contributions. These results indicate that the treatise is an important source for both linguistics and rhetoric. CR - Ahnef, Abbâs. Divânu’l-Abbâs b. el-Ahnef. thk. Âtike el-Harzecî. Kahire: Matbaatu Dâri’l-Kutubi’l-Mısrıyye, 1954. CR - Anay, Harun. Celaleddin Devvani Hayatı, Eserleri, Ahlak ve Siyaset Düşüncesi. İstanbul Üniversitesi, 1994. CR - Anay, Harun. “Devvânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/257-262. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1994. CR - Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetu’l-ârifîn esmâu’l-muellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Mektebetu’l-İslâmiyye, 1951. CR - Belkınîşî, Ali. “el-Fâu’l-fasîha delâletuha en-nefsiyye ve kıyemuha el-hucâciyye”. Mecelletu’l-ʻulûmi’l-luğati’l-ʻArabiyye ve âdâbihâ 1 (2021). CR - Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen litteratur supplement band. Leiden: E. J. Brill, 1938. CR - Buharî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil. Sahihu’l-Buhari. Dımaşk: Dâru İbni Kesîr, 2002. CR - el-Cîl, Abdulaziz Sâfî “el-Fâu’l-fasîha delâletuha ve istiʻmâlâtuha ve târîhuhâ ve davâbituhâ”. Mecelletu âdâbi’r-râfidîn 1/65 (2013). CR - ed-Devvânî, Celâleddîn. Makâletun tufsahu ani’l-fâi’l-fasîha. Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye Koleksiyonu, 188/48. CR - ed-Devvânî, Celâleddîn. Risâle fî fâi’l-fasîhâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa Koleksiyonu, 574/2. CR - ed-Devvânî, Celâleddîn. Risâle fî tafsîli fâi’l-fasîha. Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi Koleksiyonu, 823/6. CR - ed-Devvânî, Celâleddîn. Risâle fî tahkîkî fâi’l-fasîha. Süleymaniye Kütüphanesi, Ömer İşbilir Koleksiyonu, 170/04. CR - ed-Devvânî, Celâleddîn. Risâletu’l-fâi’l-fasîha. Süleymaniye Kütüphanesi, Pertevniyal Koleksiyonu, 936, 105a. CR - Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Erişim 25 Ekim 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr. CR - Felâvercânî, Seyyid Ali. “Dirâse ve tahkîk havle fâi’s-sebebiyye ve vucûhi isti’mâlihâ”. Mecelletu’l-luğati’l-Arabiyye bi-Dımeşk 80 (2005). CR - Harbî, Muhammed b. Selîm b. Muhammed. Şerhu’l-miftâh li-Nâsırıddîn et-Tirmizî min bidâyeti’l-hâlâti’l-muktedıyye li-takyîdi’l-fi’li bi’ş-şurûti ilâ nihâyeti ’ilmi’l-meânî. el-Câmi’atu’l-İslâmiyye, 2016. CR - Houtsma, M T. vd. (ed.). Mûcizu dâireti’l-maʻârif’il İslâmiyye. Merkezu’ş-Şârika li’l-İbdâi’l-Fikrî, 1. Basım, 1998. CR - Kanûcî, Muhammed Sadık Hasan Hân el-Buhârî. et-Tâcu’l-mukellel min cevâhiri meâser et-tırâzi’l- âhîr ve’l-evvel. Katar: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûni’l-İslâmiyye, 2007. CR - Kârî, Ali b. Muhammed el-Hanefî. Cem’u’l-vesâil fî şerhi’ş-şemâil. 2 Cilt. Mısır: el-Matba’atu’ş-Şerîfe, 1900. CR - Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemu’l-mu’ellifîn terâcimu musannifi’l-kutubi’l-Arabiyye. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1993. CR - Lambton, A.K.S. “al-Dawānī”. Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). ed. P.J. Bearman. Brill, 2012. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_1743 Web. CR - Mahmud, ʻAbdulfettâh Mahmud. “el-Fâu’l-faṣîha fi’l-Kur’âni’l-Kerîm dîrâse tahlîliyye beyâniyye fî tefsîrî Ebî’s-Suʻûd”. Mecelletu’ş-şerîʻati ve’d-dîrâsâti’l-islâmiyye 33/114 (2018). CR - Marsefî, Abdulfettah es-Seyyid Acemî. Hidâyetu’l-kârî ilâ tecvîdî kelâmi’l-bârî. Medine: Mektebetu Taybe, ts. CR - Muhsin, Taha. “el-Fau’l-fasîha li-Celâleddîn ed-Devvânî”. Mecelletu mevrid 2 (1999). CR - Mûsa, Ahmed Hamûde. “el-Fâu’l-fasîha muhaddidâtuha ve vazâifuha en-nassiyye (en-Nassu’l-Kur’ânî nemûzecen)”. Mecelletu’l-ulûmi’l-Arabiyye ve’l-insâniyye 9/3 (2016). CR - Nuveyhid, Âdil. Mu’cemu’l-mufessirîn min sadri’l-İslâm ve hatta’l-asri’l-hâdır. Müessetu Nuveyhid es-Sekâfiyye, 1988. CR - es-Subkî, Teceddîn Ebî Nasr Abdilvehhâb b. Ali. Tabakâtu’ş-şâfi’iyye el-kubrâ. thk. Abdulfettâh Muhammed el-Celu- Mahmud Muhammed et-Tanâhî. 10 Cilt. Kahire: Darû İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, ts. CR - es-Suyûtî, Celâleddin Abdurrahman. Buğyetu’l-vu’ât fî tabakati’l-luğaviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fażl İbrahim. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, ts. CR - eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali. el-Bedru’t-tali bi-mehâsin min ba’de el-karni’s-sabi’. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts. CR - Tabrusî, el-Fazl bin el-Hasan. Mecmau’ul-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-’Ulûm, 2005. CR - Yılmaz, Okan Kadir. İsam Tahkikli Neşir Kılavuzu. Ankara: TDV Yayın Matbaacılık, 2018. CR - ez-Ziriklî, Hayreddin. el-A‘lam ḳâmûsu’t-terâcim li eşheri’r-ricâli ve’n-nisâi mine’l-‘Arab ve’l-musta‘ribîn ve’l-musteşrikîn. Beyrut: Daru’l-‘ilm li’l-melâyîn, 2002. UR - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1780064 L1 - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5223576 ER -