@article{article_1781718, title={Kertenkele Rivayeti Bağlamında Hadislerde Tarihî ve Anlamsal Arka Plan}, journal={Mütefekkir}, volume={13}, pages={242–262}, year={2026}, DOI={10.30523/mutefekkir.1781718}, url={https://izlik.org/JA49GJ73FC}, author={Alkan, Ahmet}, keywords={Hadith, Lizard Narration, Historical Background, Semantic Background, Transmitter Influence.}, abstract={Makalemizde hadislerin tarihî ve anlamsal arka planı, Hz. Peygamber’e nispet edilen kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetlerde zikredilen gerekçeler bağlamında incelenmiştir. Böylelikle bazı gerekçelerin hadis formuna dönüşmesindeki tarihî ve sosyo-kültürel bağlam ile râvi etkisinin sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde ortaya konması amaçlanmıştır. Literatürde kertenkelenin öldürülmesine dair hadisler çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Ancak öldürülme sebeplerinin tamamı ve bu gerekçelerin oluşumunda tarihî bağlam ile râvinin dinî metinler arasında kurduğu anlam ilişkisi ilk defa çalışmamızda detaylıca incelenmiştir. Bu çalışma nitel araştırma kapsamında hadis kaynakları ve ilgili literatür esas alınarak yürütülmüştür. Kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetler klasik hadis usulü çerçevesinde isnad ve metin tenkidiyle analiz edilmiş, metin varyantları karşılaştırılmış ve rivayetler cerh-ta‘dîl ilkeleri ile ilel ilminin kaideleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Ayrıca ilgili hadisler tarihî ve sosyo-kültürel bağlam içinde yorumlanmış, klasik ve modern yaklaşımlar mukayeseli olarak ele alınmış ve bazı motifler İsrâiliyat literatürü ile karşılaştırılmıştır. Bulgular, yalnızca kertenkelenin zararlı olması durumunda ve meskûn mahallerle sınırlı öldürülmesine ruhsat veren hadislerin sahih, öldürülmesini “şeytan olduğu” veya “Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği” gerekçesine dayandıran rivayetlerin ise zayıf olduğunu göstermektedir. Buhârî’nin, kertenkelenin Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği hadisini el-Câmiʿu’s-sahîh’inde zikretmiş olması, onun bu hadisi mutlak surette sahih kabul ederek benimsediği anlamına gelmemektedir. Öte yandan bu haberin İsrâilî olduğuna dair bir bulguya rastlanmamıştır. Bazı râvilerin metinler arasında yanlış irtibatlar kurması veyahut zararlı davranışları ifade için dinî metinlerde birtakım canlılara yönelik kullanılan mecazî ifadeleri hakikate hamletmesi, kertenkelenin şeytan veya peygamber düşmanı olduğu için öldürülmesinin hadis formunda meşrulaştırılmasına yol açabilmiştir. Çalışmamızda hadis metinlerindeki anlam değişimlerinin doğru tespiti için râvi etkisinin, tarihî ve kültürel bağlam ile metinler arası irtibatın birlikte dikkate alındığı çok boyutlu bir perspektifin gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.}, number={25}