TY  - JOUR
T1  - Kertenkele Rivayeti Bağlamında Hadislerde Tarihî ve Anlamsal Arka Plan
TT  - The Historical and Theological Background of Hadiths in the Context of the Lizard Hadith
AU  - Alkan, Ahmet
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1781718
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 242
EP  - 262
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Makalemizde hadislerin tarihî ve anlamsal arka planı, Hz. Peygamber’e nispet edilen kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetlerde zikredilen gerekçeler bağlamında incelenmiştir. Böylelikle bazı gerekçelerin hadis formuna dönüşmesindeki tarihî ve sosyo-kültürel bağlam ile râvi etkisinin sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde ortaya konması amaçlanmıştır. Literatürde kertenkelenin öldürülmesine dair hadisler çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Ancak öldürülme sebeplerinin tamamı ve bu gerekçelerin oluşumunda tarihî bağlam ile râvinin dinî metinler arasında kurduğu anlam ilişkisi ilk defa çalışmamızda detaylıca incelenmiştir. Bu çalışma nitel araştırma kapsamında hadis kaynakları ve ilgili literatür esas alınarak yürütülmüştür. Kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetler klasik hadis usulü çerçevesinde isnad ve metin tenkidiyle analiz edilmiş, metin varyantları karşılaştırılmış ve rivayetler cerh-ta‘dîl ilkeleri ile ilel ilminin kaideleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Ayrıca ilgili hadisler tarihî ve sosyo-kültürel bağlam içinde yorumlanmış, klasik ve modern yaklaşımlar mukayeseli olarak ele alınmış ve bazı motifler İsrâiliyat literatürü ile karşılaştırılmıştır. Bulgular, yalnızca kertenkelenin zararlı olması durumunda ve meskûn mahallerle sınırlı öldürülmesine ruhsat veren hadislerin sahih, öldürülmesini “şeytan olduğu” veya “Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği” gerekçesine dayandıran rivayetlerin ise zayıf olduğunu göstermektedir. Buhârî’nin, kertenkelenin Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği hadisini el-Câmiʿu’s-sahîh’inde zikretmiş olması, onun bu hadisi mutlak surette sahih kabul ederek benimsediği anlamına gelmemektedir. Öte yandan bu haberin İsrâilî olduğuna dair bir bulguya rastlanmamıştır. Bazı râvilerin metinler arasında yanlış irtibatlar kurması veyahut zararlı davranışları ifade için dinî metinlerde birtakım canlılara yönelik kullanılan mecazî ifadeleri hakikate hamletmesi, kertenkelenin şeytan veya peygamber düşmanı olduğu için öldürülmesinin hadis formunda meşrulaştırılmasına yol açabilmiştir. Çalışmamızda hadis metinlerindeki anlam değişimlerinin doğru tespiti için râvi etkisinin, tarihî ve kültürel bağlam ile metinler arası irtibatın birlikte dikkate alındığı çok boyutlu bir perspektifin gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
KW  - Hadis
KW  - Kertenkele Rivayeti
KW  - Tarihsel Arka Plan
KW  - Anlamsal Arka Plan
KW  - Râvi Etkisi.
N2  - This article examines the historical and semantic background of ḥadīths concerning the killing of the lizard (wazagh), focusing on the justifications cited in narrations attributed to the Prophet. It aims to trace how historical and socio-cultural context, together with the narrator’s (rāwī) interpretive choices, contributed to the transformation of certain justifications into ḥadīth form. While previous studies have addressed these narrations from various perspectives, this study analyzes all reported justifications and examines in detail the impact of the rāwī’s interpretive links between religious texts. The study adopts a qualitative design based on ḥadīth sources and related literature. The study analyzes the narrations through isnād (chain of transmission) and matn (text) criticism, compares textual variants, and evaluates narrators according to jarḥ–taʿdīl (narrator criticism) and ʿilal (hidden defects in transmission). It further interprets the narrations within their historical and socio-cultural context, comparatively assesses classical and modern approaches, and examines selected motifs in relation to Isrāʾīliyyāt. The findings show that only narrations permitting the killing of the lizard in inhabited settlements (maskūn maḥall) due to harm are ṣaḥīḥ, while those justifying it as ‘a devil’ or as having ‘blown on Abraham’s fire’ are ḍaʿīf. The inclusion of this report in al-Bukhārī’s al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ does not necessarily indicate its acceptance for practice, nor does the evidence support its classification as Isrāʾīliyyāt. It is further argued that misinterpretations and incorrect intertextual connections by some narrators contributed to the formation of such justifications. The study concludes that a multidimensional approach considering the rāwī, context, and intertextual relations is essential for a sound and reliable understanding of semantic transformations in ḥadīths.
CR  - Abdürrezzâk, es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Habîbürrahmân el-A‘zamî. 11 Cilt. b.y.: el-Meclisü’l-İlmî, 2.Basım, 1983.
CR  - Abd b. Humeyd. el-Müntehab min Müsnedi ‘Abd b. Humeyd. thk. Mustafa el-Adevî. 2 Cilt. b.y.: Daru Balensiyye li’l-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 2002.
CR  - Ahmed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmam Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût vd. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
CR  - Akyüz, Hüseyin. “Kertenkelenin Öldürülmesi ile İlgili Hadislerin Tahlil ve Tenkidi”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/1 (2013), 173-214.
CR  - Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin. Kahire: Merkezü'l-Hicr li'l-Buhûsi ve'd-Dirâsât, 1432/2011.
CR  - Bezzâr. el-Bahrü’z-zehhâr el-ma’rûf bi Müsnedi’l-Bezzâr. thk. Mahfûzürrahman-Sabrî Abdulhâlık. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
CR  - Bonta, Mark et al. “Intentional Fire-Spreading by “Firehawk” Raptors in Northern Australia”. Journal of Ethnobiology 37(4):700-718. https://doi.org/10.2993/0278-0771-37.4.700
CR  - Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâr Tûkü’n-Necâ, 1422/2001.
CR  - Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. Beyrut: Darü’l-Fikr, ts.
Câhiz. el-Hayevân. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
CR  - Çelik, Ali. “"Kertenkelenin Öldürülmesi” Rivayetini Din Öğreticilerinin Nasıl Anladıkları ve Topluma Nasıl Aktardıkları Üzerine Bir Değerlendirme”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 25 (2023), 321-335. https://doi.org/10.29029/busbed.1212655
CR  - Çelik, Ali. “Hadis Kaynaklarının Kullanımını Kolaylaştırmak Amacıyla Yapılan Tecrîd Çalışmalarında Ortaya Çıkan Sorunlar: Tecrîdü’s-Sarîh Örneği”. Hadıth 4 (2020), 89-115. https://doi.org/10.5281/zenodo.3965922.
CR  - Dârekutnî. el-‘İlelü’l-vâridetü fî’l-ehâdîsi’n-nebeviyye. thk. Muhammed b. Sâlih. 10 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-
Reyyân li’l-Tebâati ve’n-Neşr, 3. Basım, 2011.
CR  - Dârimî, Abdullah b. Abdurrahmân. Müsnedü’d-Dârimî. thk. Hüseyin Süleym. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Dârü’l-Muğnî li’l-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2000.
CR  - Demirel, Harun Reşit. “Köpek ve Diğer Bazı Hayvanların Öldürülmesine Cevaz Veren Hadislerin Değerlendirmesi”. Mütefekkir 1/1 (2014), 67-102. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130234.
CR  - Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût-Muhammed Kâmil. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
CR  - Ebû Ya‘lâ, el-Mevsılî. Müsned Ebû Ya’lâ. thk. Hüseyn Süleym Esed. 13 Cilt. Dimeşk: Darü’l-Me’mûnî li’t-Turâs, 1984.
CR  - Elbânî, Nâsırüddin. Silsiletü’l-ehâdisi’s-sahîhe. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Maârif li’l-Neşri ve’t-Tevzî‘, 1995.
CR  - Fry, Bryan Grieg, vd. "Early Evolution of the Venom System in Lizards and Snakes". Nature 439 (2006), 584-588.
CR  - Hâkim, en-Nîsâbûrî. Ma‘rifetü ‘ulûmi’l hadîs. thk. es-Seyyid Muazzam. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1977.
CR  - Hansu, Hüseyin. “et-Tecrîdü’s-Sarîh”. TDV Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/251-252. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
CR  - Hasbân, Halûd Muhammed. er-Râvi’l-makbûl inde’l-Hâfız İbn Hecer. Ürdün: Merkezü’z-Za‘bî li’l-Nüsahi’s-Serî‘, 2016.
İ
bn Adî. el-Kâmil fî du‘afâ’i’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed vd. Beyrut: el-Kütübü’l-İlmiyye, 1997/1418.
CR  - İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekir. el-Musannef. thk. Muhammed Avvâme. 21 Cilt. Suudi Arabistan: Darü’l-Kıble, 2006.
CR  - İbn Fâris. Mu‘cem mekâyisi’l-luga. thk. Abdusselam Muhammed Harûn. 6 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
CR  - İbn Hacer, el-Askalânî. Fethu’l-bârî şerhü Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1959.
CR  - İbn Hacer, el-Askalânî. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Suriye: Dârü’r-Reşîd, 1406/1986.
CR  - İbn Hacer, el-Askalânî. Ta‘cîlü’l-menfa‘a bi-zevâ’idi ricâli’l-e’immeti’l-erba‘a. thk. İkrâmullah İmdâdülhak. Beyrut: Dârü'l-Beşâir, 1996.
CR  - İbn Hacer, el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. Hindistan: Matbaatü Dâireti'l-Maârifi'n-Nizâmiyye, 1326/1908.
CR  - İbn Hibbân. es-Sikât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
CR  - İbn Hibbân. Sahîh İbn Hibbân. thk. Şuayb el-Arnaût. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2. Basım, 1414/1993.
CR  - İbn Mâce. Sünen İbn Mâce. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
CR  - İbnü’l-Muzaffer. Garâibü Mâlik b. Enes. thk. Tâhâ Ali. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
CR  - Kaya, Remzi. “Kur’an-ı Kerim’de İnsan-Şeytan İlişkisi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2003), 1-30
CR  - Kıllıoğlu, Mehmet Erkan. “Salgın Hastalık Tehdidi ve Ulusal Güvenlik”. Topkapı Sosyal Bilimler Dergisi 1/1 (2022), 53-69.
CR  - Koşum, Adnan. “İslam Hukukunda Hayvanların Yaşama Hakları Bağlamında Köpeklerin Öldürülmeleri Sorunu”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 299-309.
CR  - Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
CR  - Mâcid, Muhammed Abduh. “Kabûlü rivâyeti’l-mechûl ve’l-mestûr fî Sahîhi İmam İbn Hibbân (Dirâse mükârene)”. el-Mi'yâr 32 (2013), 191-219.
CR  - Mâlik b. Enes. el-Muvatta’ (Rivâyetü Şeybânî). thk. Abdülvehhâb b. Abdüllatîf. b.y.: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 2. Basım, ts.
CR  - Mâlik b. Enes. el-Muvatta’ (Rivyetü Yahya el-Leysî). thk. Beşşâr Avvâd. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1997.
CR  - Mevdûdî. Meseleler ve Çözümleri. çev. Yusuf Karaca. İstanbul: Risale Yayınları, 1990.
CR  - Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahmân. Tehzîbü’l-Kemâl fî Esmâ’i’r-Ricâl. thk. Beşşâr Avvâd. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
CR  - Müslim. el-Müsnedü’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1334/1916.
CR  - Nesâî. Sünenü’n-Nesâî. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 9 Cilt. Halep: Mektebü’l-Matbû‘âti’l-İslâmî, 1986.
CR  - Nevevî. el-Minhâc şerhü Sahîhi Müslim b. el-Heccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2. Basım, 1392.
CR  - Nevevî. et-Takrîb ve’t-teysîr li ma‘rifeti süneni’l-beşîri’n-nezîr. thk. Muhammed Osman. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1985.
CR  - Örenç, Aşır. “Kütüb-i Sitte Hadisleri Özelinde Şeytan, Mahiyeti ve Yaratılışı”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2012), 137-171.
CR  - Özdemir, Metin. “Kötülük Problemine Eleştirel bir Yaklaşım”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2000), 225-258. https://izlik.org/JA28TR94MD.
CR  - Popper, Nicholas. “The Sudden Death of the Burning Salamander: Reading Experiment and the Transformation of Natural Historical Practice in Early Modern Europe.” Erudition and the Republic of Letters 1/ 4 (2016), 464–490. https://doi.org/10.1163/24055069-00104003
CR  - Sakallı, Talat. “Cari Kültürün Hadis Rivâyetine Etkisi”. IV. Kutlu Doğum Sempozyumu. 285-297. Isparta: S.D.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2002.
CR  - Sefaria, Sefaria Library. “Leviticus11:29–30”. Erişim 15 Nisan 2026. https://www.sefaria.org/Leviticus.11.29-30
CR  - Şentürk, Nurettin. “Hadislere Göre Şeytan”. Dergiabant 3/5 (2015), 139-165.
CR  - Şuayb el-Arnaût-Beşşâr Avvâd. Tahrîrü Takrîbü’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
CR  - Taberânî. el-Mu‘cemü’l-evsat. thk. Tarık b. İvazullah-Abdülmühsin b. İbrâhim. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Harameyn, 1416/1995.
CR  - Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Mahammed Şâkir. 24 Cilt. b.y: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
CR  - Taştan, R., & Ak Can, A. “One health approach to decreasing biodiversity and the problem of emerging zoonotic diseases. Biological Diversity and Conservation.” Biological Diversity and Conservation 3/12 (2019), 95-102.
CR  - Tirmizî. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Beşşâr Avvâd. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1419/1998.
CR  - Yakut, Enis. An Overview of Moral Disengagement in Consumer Studies. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/2 (2021), 541-551. https://doi.org/10.18506/anemon.892099
CR  - Yücel, Ekrem. “Köpekle İlgili Rivayetlere Genel Bakış”. Turkish Studies 9/5 (2014), 2141-2163.
CR  - Zehebî. Mîzânü’l-‘itidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. b.y.: Dâr’ül-Meârifeti li’l-Tabâati ve’n-Neşr, 1382.
CR  - Zerkeşî, Bedreddîn. en-Nüket ‘alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh. thk. Zeynelâbidîn b. Muhammed. 3 Cilt. Riyad: Edvâü’s-Selef, 1998.
CR  - Ziyâd b. Süleym b. Îd el-Abbâdî. “Menhecü’l-İmam el-Buhârî fî intikâ’ihi li merviyyâti’z-Zührî fi’l-Câmi‘i’s-sahîh”. Dirâsâtü Ulûmi’ş-Şerîati ve’l-Kânûn 37/1 (2010), 238-254.
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1781718
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5231367
ER  -