TY  - JOUR
T1  - Süneyd b. Dâvûd el-Misîsî (öl. 226/841) ve Tefsir İlmine Katkısı
TT  - Sunayd b. Dāwūd al-Miṣīsī and His Contribution to the Science of Tafsīr
AU  - Narol, Süleyman
AU  - Orhan, Abdurrakib
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.33420/marife.1864215
JF  - Marife Dini Araştırmalar Dergisi
JO  - Marife
PB  - Yediveren Kitap
WT  - DergiPark
SN  - 2630-5550
SP  - 33
EP  - 56
VL  - 26
IS  - 1
LA  - tr
AB  - Etbâu’t tâbiîn neslinin önemli simalarından biri olan Süneyd b. Dâvûd el-Mısîsî’nin (öl. 226/841) hayatını, ilmî kişiliğini ve tefsir ilmine yaptığı katkıları inceleyen bu çalışma Türkiye’de bu alanda var olan boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Zira her ne kadar etbâu’t tâbiîn dönemi tefsir faaliyetlerini ve günümüze yansımalarını ele alan birtakım akademik çalışmalar mevcutsa da Süneyd b. Dâvûd özelinde ülkemizde bu alanda görebildiğimiz kadarıyla yapılmış müstakil bir araştırma bulunmamaktadır. Çalışma onun rivayet tefsiri geleneği içerisindeki rolünü ortaya koymayı amaçlamakta; böylece hem erken dönem tefsir faaliyetlerinin daha iyi anlaşılmasına hem de Taberî (öl. 310/923) gibi büyük müfessirlerin kaynaklarının tespitine katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda çalışma, Arap dünyasındaki Süneyd rivayetleri üzerinde yapılan ve İsrâ suresine kadar olan araştırmanın eksik bıraktığı Süneyd'in tefsir rivayetlerine dair bilgi vermektedir. Ayrıca Taberî Tefsirinin kaynakları üzerinde Horst ve Kaya'nın çalışmalarından faydalanılan bu araştırmanın temel özgünlüğü, yalnızca eksik nakilleri literatüre kazandırması değil, aynı zamanda senet zincirlerini yapısal bağlamda inceleyerek müfessirin takip ettiği silsileyi somut bir biçimde tespit etmesidir. Böylelikle çalışma, tefsir ilminin oluşum sürecine dair önemli bir halka olan Süneyd b. Dâvûd’un, rivayet tefsiri geleneğinin aktarımında üstlendiği rolü gözler önüne sermektedir. Bu yönüyle de makale hem klasik İslâm ilimleri araştırmaları hem de rivayet tefsiri çalışmaları için özgün ve katkı sunan bir nitelik arz etmektedir.  Çalışmada Süneyd’in biyografik verileri klasik tabakât ve ricâl kaynaklarından derlenmiş, onun yetiştiği ilmî ortam, ders aldığı hocaları, kendisinden rivayette bulunan talebeleri ile ilgili bilgiler aktarılmıştır. Bu bağlamda, Süneyd’in özellikle hocası Haccâc b. Muhammed (öl. 206/821) yoluyla İbn Cüreyc’in (öl. 150/767) rivayetlerini aktardığı ve Mekke merkezli rivayet tefsiri geleneğini Misîs ve çevresine taşıdığı görülmüştür. Onun bu rivayetleri kendinden sonraki klasik dönem tefsir kaynakları tarafından da önemli ölçüde kullanılmıştır. Özellikle Taberî’nin Câmiʿu’l-beyân’ında Süneyd’in nakillerine sıkça yer verilmiştir. Oransal olarak bakıldığında da yaptığımız tespite göre Taberî tefsirindeki yaklaşık kırk bin rivayetin yüzde 6,5’i ondan nakledilen rivayetlerden oluşmaktadır. Taberî’den sonraki diğer rivayet tefsirleri de sınırlı da olsa Süneyd rivayetlerine yer vermişlerdir. Onun rivayetlerini Sa‘lebî (öl. 427/1035) tefsirinde beş, İbn Ebî Hâtim (öl. 327/938) üç, İbn Kesîr (öl. 774/1373) çoğunluğu Taberî’den olmak üzere otuz dokuz, Suyûtî (öl. 911/1505) ise on dört yerde nakleder. Bu veriler onun rivayetlerinin klasik tefsir literatürüne önemli bir katkı sunduğunu göstermektedir. Öte yandan Süneyd’in kendisine ait bir tefsirin varlığının sabit olduğu, bu eserin rivayet mahsulü bir çalışma olup o döneme kadar ilim erbabınca tanındığı ve hicri 11. miladi 17. asra kadar ulaştığı yine kaynaklardan anlaşılmıştır. Nitekim İbn Teymiyye (öl. 728/1328), Zehebî (öl. 748/1348), İbn Kayyım (öl. 751/1350), İbn Kesîr, Zerkeşi (öl. 794/1392) ve İbn Hacer (öl. 852/1449) gibi âlimler onun sahabe ve tabiînden gelen görüşleri toplayan kendisine ait ilim ehli tarafından bilinen meşhur bir eserinin olduğundan bahsetmişlerdir. Süneyd’in Hz. Peygamber’e ulaşan az sayıda rivayeti mevcut olup onun naklettiği rivayetlerin bir kısmı sahabeden, çoğunluğu ise tabiûn ve etbâu’t-tâbiîndendir. O, Hz. Ebubekir (öl. 13/634), Hz. Ömer (öl. 23/644) ve Hz. Ali (öl. 40/661) gibi sahabenin önde gelenlerinden bazı rivayetler nakletmekle beraber sahabeden en çok nakilde bulunduğu kişi İbn Abbâs’tır (öl. 68/687-88). Onun tâbiun dönemi müfessirleri içerisinde ise en çok Mücâhid’den (öl. 103/721) rivayette bulunduğu görülmektedir. Süneyd’in tefsire dair aktardığı müktesebat, içerik itibarıyla kıraat farklılıkları, garîbü’l-Kur’an, sebeb-i nüzûl, müphemât, nâsih-mensûh tartışmaları gibi pek çok farklı konuyla ilgili veriler ortaya koymuştur. Çalışma, ayrıca Süneyd’in ravi kimliğine dair farklı değerlendirmeleri içermektedir. Bazı muhaddisler onun rivayetlerini güvenilir kabul etmiş, “sika” olarak nitelendirmiş; bazıları ise rivayetlerindeki ihtilaflar nedeniyle eleştiriler yöneltmiştir. Bununla birlikte, genel kanaat onun güvenilir ve emin bir râvî olduğu yönündedir.
KW  - Tefsir
KW  - Etbâu’t-tâbiîn
KW  - Süneyd b. Dâvûd
KW  - Rivayet
KW  - Katkı
N2  - This study examines the life, scholarly personality, and contributions of Ṣunayd b. Dāwūd al-Miṣīsī (d. 226/841), one of the prominent figures of the generation of the atbāʿ al-tābiʿīn (the successors of the followers of the companions). The research aims to fill a significant gap in Turkish academia, as there appears to be no independent academic study devoted specifically to Ṣunayd b. Dāwūd, despite the existence of several works that discuss the exegetical activities of the atbāʿ al-tābiʿīn period and their later influence. The main purpose of this study is to determine Ṣunayd’s role within the tradition of riwāyah-based Qur’anic exegesis, thereby contributing both to a deeper understanding of early exegetical activity and to the identification of the primary sources used by major commentators such as al-Ṭabarī (d. 310/923). In this context, the present study addresses the gap left by scholars in the Arab world, which has hitherto examined Ṣunayd's exegetical narrations only up to Sūrah al-Isrāʾ. Drawing upon the works of Horst and Kaya on the sources of al-Ṭabarī's exegesis, the primary contribution of this research lies not merely in introducing these overlooked transmissions to the scholarly literature, but also in systematically analyzing the chains of transmission (isnād) within their structural context, thereby establishing with precision the transmission lineage followed by the exegete.. Accordingly, this article reveals Ṣunayd b. Dāwūd as a crucial link in the formative stages of Qur’anic exegesis and as a transmitter who played a key role in preserving and conveying the riwāyah tradition. Thus, it constitutes an original and valuable contribution to both the study of classical Islamic sciences and the field of riwāyah tafsīr. The biographical data concerning Ṣunayd were compiled from classical ṭabaqāt and rijāl sources. The study presents information about his intellectual milieu, his teachers, and the students who transmitted knowledge from him. In this context, it has been determined that Ṣunayd transmitted the narrations of Ibn Jurayj (d. 150/767), primarily through his teacher Ḥajjāj b. Muḥammad (d. 206/821) and thereby conveyed the Meccan-centered riwāyah tafsīr tradition to the region of Miṣīs (ancient mopsuestia) and its surroundings. His narrations were widely utilized by later classical exegetes. In particular, al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān frequently cites Ṣunayd’s transmissions. According to the findings of this study, approximately 6.5% of the forty thousand reports in al-Ṭabarī’s commentary derive from Ṣunayd’s narrations. Later riwāyah commentaries also included his reports, though in smaller numbers: five instances in al-Thaʿlabī’s (d. 427/1035) tafsīr, three in ibn abī Ḥātim (d. 327/938), thirty-nine in Ibn Kathīr (d. 774/1373) (mostly through al-Ṭabarī), and fourteen in al-Suyūṭī (d. 911/1505). These data indicate that Ṣunayd’s narrations made a significant contribution to the classical exegetical literature. Moreover, sources confirm the existence of an exegetical work authored by Ṣunayd, which was known among scholars of his time as a riwāyah-based tafsīr and remained extant until the 11th/17th century. Prominent scholars such as Ibn Taymiyyah (d. 728/1328), al-Dhahabī (d. 748/1348), Ibn Qayyim (d. 751/1350), Ibn Kathīr, al-Zarkashī (d. 794/1392), and Ibn Ḥajar (d. 852/1449) mention that Ṣunayd had a well-known work in which he compiled the opinions of the companions and the tābiʿūn. Although he transmitted some narrations from prominent companions such as Abū Bakr (d. 13/634), 'Umar (d. 23/644) and 'Alī (d. 40/661), the figure he most frequently transmitted from among the companions was Ibn 'Abbās (d. 68/687-88), while among the tābi'ūn exegetes, his principal source is observed to be Mujāhid (d. 103/721). The exegetical material transmitted by Ṣunayd encompasses a broad range of topics, including variant readings (qirāʾāt), explanations of rare Qur’anic vocabulary (gharīb al-Qur’an), occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), identification of obscure figures (mubhamāt), and discussions on abrogation (nāsikh wa’l-mansūkh). The study also addresses differing evaluations of Ṣunayd’s transmitter identity. While some muḥaddithūn regarded him as trustworthy (thiqah), others criticized certain inconsistencies in his transmissions. Nonetheless, the predominant scholarly view recognizes him as a reliable and trustworthy transmitter.
CR  - Bâbâ Sîlâ, Sa’id Muhammed. Merviyyâtü Süneyd fi’t-tefsîr: Min sûreti’l-Fâtiha ilâ sure-ti’l-İsrâ Cem’an ve Dirâseten. Medine: Câmi’atü’l-İslâmiyye, 1420-1421/2000-2001.
CR  - Dāvūdī, Muḥammed Şemsuddīn. Ṭabaḳātu’l-Mufessirīn. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
CR  - Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marmara Ünv. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yay., 2015.
CR  - Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿUbeyd Ḳâsım b. Sellâm b. ʿAbdullâh el-Herevî el-Bağdâdî. en-Nâsiḫ ve’l-Mensûḫ fî’l-Ḳurʾâni’l-ʿAzîz ve mâ fîhi mine’l-Ferâʾîḍi ve’s-Sunen. thk. Muḥammed b. Ṣâliḥ el-Mudeyfir. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1418/1997.
CR  - Ebû ʿUbeyd el-Bekrî, Ebû ʿUbeyd ʿAbdullâh b. Abdilʿazîz el-Endelusî. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1992.
CR  - Gürman, Ceyda. “Hicrî İkinci Asırda Bağdat’ta Tefsir: Hüşeym b. Beşîr ve Tefsire Kat-kısı”. Hicri İkinci Asırda İslâmî İlimler-2. Ankara: İksad Uluslararası Yayıne-vi, 2022.
CR  - Gürman, Ceyda. “Kur’an’ın Kur’an ile Tefsirinin Erken Dönem Temsilcisi: Etbâu’t-tâbiînden Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem (ö. 182/798)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 4/1 (30 Nisan 2020), 16-37. 
https://doi.org/10.31121/tader.707101
CR  - Hamevî, Şihâbüddîn Yakût el el-. Mu‘cemü’l-Büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
CR  - Ḫaṭîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. ʿAlî b. Sâbit el-Bağdâdî. Târîḫu Bağdâd. thk. Beşâr Avvâd Maʿrûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1422.
CR  - Horst, Heribert. “Taberî’nin Kur’an Tefsirindeki Rivayetler”. çev. Sabri Çap. Din Bilim-leri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 309-328.
CR  - İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. el-Cerḥ ve’t-Taʿdîl. Haydarabad; Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1371/1952.
CR  - İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. el-ʿUcâb fî Beyâni’l-Esbâb. thk. ʿAbdulḥakîm Muḥammed el-Enîs. 2 Cilt. b.y.: Dâru İbni’l-Cevzî, ts.
CR  - İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. Tehẕîbu’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1326/1908.
CR  - İbn Haldûn, Muhammed b. Hasen. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men âs̱erahüm min ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1408.
CR  - İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. es-S̱iḳât. 9 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1393/1973.
CR  - İbn Ḳayyim el-Cevziyye, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zürʿaî ed-Dımaşḳī el-Ḥanbelî. İʿlâmu’l-Muvaḳḳıʿîn ʿan Rabbi’l-ʿÂlemîn. thk. Ebû ʿUbeyde Meşhûr b. Ḥasen Âlu Suleymân. 7 Cilt. b.y.: y.y., 1423.
CR  - İbn Kesir, Ebu’l-Fida İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. thk. Sâmi b. Muham-med Selame. 8 Cilt. Beyrut: Daru Tayyibetin li’n-Neşri ve’t-Tevzi`, ts.
CR  - İbn Kes̱îr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Kes̱îr ed-Dimeşḳî. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿAẓîm. thk. Sâmî b. Muḥammed Selâme. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Ṭaybe, 1420/1999.
CR  - İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
CR  - İbn Teymiyye, Ebü’l-ʿAbbâs Taḳiyyüddîn Aḥmed b. ʿAbdilḥalîm b. Mecdiddîn ʿAbdisselâm el-Ḥarrânî. el-Ḥısbe fi’l-İslâm (Vaẓîfetu’l-Ḥukûmeti’l-İslâmiyye) - İbn Teymiyye. b.y.: y.y., ts.
CR  - İbn Teymiyye, Ebü’l-ʿAbbâs Taḳiyyüddîn Aḥmed b. ʿAbdilḥalîm b. Mecdiddîn ʿAbdisselâm el-Ḥarrânî. 
Mecmûʿu’l-Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muḥammed b. Ḳâsım. Medine: Mecmaʿu’l-Melik Fehd, 1425/2004.
CR  - İbnu’l-Es̱îr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muḥammed el-Cezerî. en-Nihâye fî Ğarîbi’l-Ḥadîs̱ ve’l-Es̱er. thk. Ṭâhir Aḥmed ez-Zâvî, Maḥmûd Muḥammed eṭ-Ṭanâḥî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, 1399/1979.
CR  - Kâtib Çelebi, Muṣṭafâ b. ʿAbdullâh Ḫâcî Ḫalîfe. Sullemu’l-Vuṣûl ilâ Ṭabaḳâti’l-Fuḥûl. thk. Maḥmûd ʿAbdulḳâdir el-Arnâvûṭ. 6 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2010.
CR  - Kaya, Mesut. Taberî Tefsiri’nin Kaynakları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı yayınları, 2022.
CR  - Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṣrî. el-Aḥkâmu’s-Sulṭâniyye. Kahire: y.y., ts.
CR  - Rûdânî, Muḥammed b. Muḥammed b. Suleymân er-Rûdânî. Ṣıletu’l-Ḫalef bi-Mevsûli’s-Selef. thk. Muḥammed Ḥacî. Beyrut: y.y., 1408.
CR  - S̱aʿlebî, Ebû İsḥâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-Beyân. thk. Heyet. 33 Cilt. Cidde: Dāru’t-Tefsīr, 1436/2015.
CR  - Suyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. el-İtḳân fî ʿUlûmi’l-Ḳur’ân. thk. Muḥammed Ebû’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1394.
CR  - Süheylî, Aburrahman. et-Taʿrîfu ve’l-aʿlâm bimâ ubhime fi’l-Ḳur’ân mine’l-esmâi ve’l-aʿlâm. Mısır: Mektebetu’l-Ezher, 1356/1938.
CR  - Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. ed-Dürrü’l-mens̱ûr fi’t-tefsîr bi’l-meʾs̱ûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
CR  - Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. Ṭabaḳâtu’l-Ḥuffâẓ. Beyrut: y.y., 1403.
CR  - Ṭaberânî, Ebü’l-Ḳâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Aḥmed b. Eyyûb. el-Muʿcemu’l-Kebîr - et-Ṭaberânî. thk. Ḥamdî b. ʿAbdulmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, ts.
CR  - Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. thk. İslam Mansûr ʿAbdulhamîd. 26 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1431/2010.
CR  - Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. thk. ʿAbdullah b. ʿAbdulmuḥsin et-Turkî. 26 Cilt. Mısır: Dâru Hecr, 1422/2001.
CR  - Turgay, Nurettin. “ETBÂU’T-TÂBİÎN DÖNEMİNDE TEFSİR ÇALIŞMALARI/ TEFSİR İLMİNİN TEDVİNİ”. Diyanet İlmi Dergi 49/4 (01 Aralık 2013), 33-48.
CR  - Vâsıl, Ḫâlid b. Yûsuf. “Tefsîru etbâi’t-tâbiîn: arz ve dirâse”. Mecelletu Maʿhedu’l-İmâm eş-Şaṭıbî 13 (2012), 109-206.
CR  - Ẕehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOs̱mân. Siyeru Aʿlâmi’n-Nubelâ’. 18 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱, 1427/2006.
CR  - Ẕehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOs̱mân. Teẕkiretu’l-Ḥuffâẓ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
CR  - Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîru ve’l-Müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, 7. Baskı., 2000.
CR  - Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedrüddîn. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an. thk. Muhammed Ebû Fadl İbrahim. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376.
CR  - Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmûd b. Muhammed. el-‘Alâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
UR  - https://doi.org/10.33420/marife.1864215
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5606869
ER  -