TY  - JOUR
T1  - İctimâî-Sosyolojik Tefsir ve Tabâtabâî’nin Sosyolojik Yorumları
TT  - Social-Sociological Interpretation and Tabatabai's Sociological Interpretations
AU  - Erkoç, Hatice
PY  - 2026
DA  - April
Y2  - 2026
DO  - 10.59372/turajas.1868381
JF  - Turkish Research Journal of Academic Social Science
JO  - TURAJAS
PB  - Hüdaverdi BİRCAN
WT  - DergiPark
SN  - 2667-4491
SP  - 18
EP  - 30
VL  - 9
IS  - 1
LA  - tr
AB  - Şîi müfessir Tabâtabâî, yazdığı elli eseri ve yirmi ciltlik tefsiri el-Mîzân ile Şîa düşüncesini geliştirmiştir. Şîi kaynakların yansıra Sünnî kaynakları da kullanmış, iki mezhep arasında bağ kurmuştur. Tefsirinde sadece dînî metni açıklamakla yetinmemiş, birçok bilimden istifade etmiştir. Kur’an ve hadisleri yeniden yorumlayarak, çağın ihtiyaçlarına cevap veren, Müslümanların sorunlarına çözüm arayan, toplumsal konuları ön plana çıkaran, İslâm karşıtı görüşlerle mücadele eden, entellektüel derinliği yüksek, çok yönlü bir tefsir telif ederek İslâm düşünce tarihine katkı sunmuştur. Kur’an, geçmiş ümmetlerin, toplumların başlarına gelenlerden bahsettiği gibi İslâm ümmetinin başına gelen toplumsal olaylardan da bahsetmekte, Allah’ın değişmeyen toplumsal kanunlarına işaret ederek ibret alınmasını istemektedir. Müfessirlerin toplumsal kanunlara değinmeleri, âyetleri yaşadıkları zamanla ilişkilendirerek kendi zamanlarının sosyal problemlerine çözüm aramaları son asırda ictimâî tefsir ekolüyle yaygınlık kazanmıştır. Tabâtabâî de yaşadığı asrın toplumsal sorunlarına Kur’an ışığında çözümler aramıştır. Ayetlerin dil, fıkıh ayrıntılarıyla ilgilenmeyip toplumları ilgilendiren yönleriyle âyetleri tefsir etmiştir. Bu makalede ictimâî tefsir ekolü, Tabâtabâî’nin İslâm'da toplum ve toplumsal ilişkiler, mülkiyet, özgürlük, peygamberlik, kıble, sünnetullah, takiyye, sosyal adalet, kadın, sabır, taklit, hurafelerden sakındırma, iyiliği emretme hususlarındaki sosyolojik yorumları ele alınacak, başka bir müfessirle görüşleri karşılaştırılacaktır. Makale, müfessirin sosyolojik görüşlerini ortaya koyması açısından önemlidir. Çalışmada tahlil-terkip yöntemine başvurulmuş, içerik analizi ve sentezler yapılmıştır. Genellikle müfessirin tefsirine, İslam Sosyolojisi kitabına, ilgili kitap ve makalelere başvurulmuştur.
KW  - Tefsir
KW  - Sosyoloji
KW  - Tabâtabâî
KW  - İctimâî tefsir
KW  - Sünnetullah
N2  - The Shia commentator Tabatabai developed Shia thought through his fifty works and his twenty-volume commentary Al-Mizan. He used both Shia and Sunni sources, establishing a connection between the two sects. In his commentary, he did not merely confine himself to explaining the religious text but drew on many sciences. By reinterpreting the Quran and hadiths, addressing the needs of the age, seeking solutions to Muslims' problems, highlighting social issues, combating anti-Islamic views, and producing a multifaceted commentary of high intellectual depth, he contributed to the history of Islamic thought. The Quran, just as it recounts the events that befell previous communities and nations, also mentions the social events that have transpired among the Islamic ummah, urging lessons to be learned by pointing to God's unchanging social laws. The practice of commentators addressing social laws and interpreting verses in relation to their own time, seeking solutions to the social problems of their era, has gained widespread popularity in the last century with the social commentary school of thought. Tabatabai also sought solutions to the social problems of his era in the light of the Quran. He did not concern himself with the linguistic and jurisprudential details of the verses, but rather interpreted them in terms that concerned societies. In this article, the school of social commentary, Tabatabai's sociological comments on society and social relations in Islam, property, freedom, prophethood, qibla, sunnatullah, taqiyya, social justice, women, patience, imitation, prevention of superstitions, ordering goodness will be discussed, and his views will be compared with another commentator. The article is important in terms of presenting the sociological views of the commentator. The study employed the analysis-synthesis method, along with content analysis and syntheses. Generally, the commentator's commentary, the book on Islamic Sociology, and relevant books and articles were referenced.
CR  - Abduh, M. (1967). Tefsir-u cüz’i amme, Kahire.
CR  - Abduh, M. (ty.). Tefsiru cüz’i amme, Matbaatü’ş-şa’b, Mısır.
CR  - Abduh, M. (ty.). Risaletü’t-tevhid.
CR  - Abduh, M. ve Rıza, R. (ty.). Tefsîru’l-menâr, Beyrut.
CR  - Abduh, M. ve Rıza, R. (1947). Tefsîru’l-menâr, Dâru’l-menâr, Kahire.
CR  - Abduh, M. ve Rıza, M. R. (1990). Tefsiru’l-Kur’âni’l-hakîm (Tefsiru’l-menar), el-hey’etü’l-misriyyetü’l-ammetü li’l-kitabi, Mısır.
CR  - Amır, A. N., Shurıye, A. O. ve Ismail, A. F. (2013). Muhammed Abduh’un Moderniteye Katkısı, Birey ve Toplum, 3(6), 8223-241.
CR  - Ateş, S. (t.y.). Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri, Yeni Ufuklar Neşriyat, İstanbul.
CR  - Bilgetay, B. (2020). Şî’î Tefsir Geleneğinde Takiyye Kavramı (Tabâtabâî’nin el-Mîzân fî tefsîri’l-Kur’ân Özelinde). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Muş.
CR  - Cerrahoğlu, İ. (ty.). Tefsir Usulü.
CR  - Cerrahoğlu, İ. (ty.). Tefsir Tarihi.
CR  - Çelebi, İ. (2010). Sünnetullah, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul.
CR  - Çınar, S. (2018). Kur’ânî Sorumluluklarda Birey ve Toplum Dikatomisi, Journal of Analytic Divinity, 2(1), 162-180.
CR  - el-Fârâbî, E. N. M. (2012). Ârâü ehli medîneti’l-fâzıla ve muzâdâtihâ, Müessesetü hindâvî, Mısır.
CR  - el-Isfehânî, R. (1992). el-Müfredât, Daru’l-kalem, Beyrut.
CR  - Emin, O. (1991). Mısır’da Rönesans: Muhammed Abduh ve Okulu, (Çev: Durdu, İ.). İnsan Yayınları, İstanbul.
CR  - Ergün, M. (2019). Kuran’dan Evrensel Sosyolojik Kanunlar Çıkarmanın İmkanı, İslâm Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (İMAD), 4(2), 161-194.
CR  - Erkoç, H. (2023). Tabâtabâî’nin Sünnî Müfessir Görüşlerini ve Muhammed Abduh-Reşit Rıza’nın Bazı Görüşlerini Ele Alış Biçimi, Turkish Academic Research Review, 8(4), 1515-1543.
CR  - Erkoç, H. (2026). Modern Dönem Şîi Düşüncesinde Kadın; Tabâtabâî Örneği. (Yayımda).
CR  - et-Tayr, M. el-Hadidi. (1974). İtticahu’t-tefsir fi asri’l-hadis. Beyrut.
CR  - Fichter, J. (1967). Sosyoloji Nedir, (Çev: Çelebi, N.), Atilla Kitabevi, Ankara.
CR  - Gölcük, Ş. ve Toprak, S. (1991). Kelam, Tekin Kitabevi, Konya.
CR  - Hasanov, B. (2024). İslâm Sosyolojisi Çalışmaları Üzerine Eleştirel Bir Çözümleme, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (11), 2.
CR  - İbn Haldun. (1988). Mukaddime.
CR  - İşcan, M. Z. (2006). Muhammed Abduh’un Nübüvvet Görüşü ve Çağdaş İslâm Düşüncesine Etkileri, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (26), 27-55.
CR  - Karagöz, M. (2019). Terim, İçerik ve İşlev Analizi Işığında Sosyolojik Tefsir. Tarihten Günümüze Kur’ân’a Yaklaşımlar, İlim Yayma Vakfı Kur’ân ve Tefsir Akademisi, 310-312. http://www.tefsir. gen.tr /img/KTA02-mustafa-karagoz.pdf, 2019.
CR  - Karaman, H. (1988). Âdet. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/369-373.
CR  - Karslı, İ. H. (2005). Tefsirin Sosyolojik Boyutu ve Sosyolojik Okunması. İslâmi Araştırmalar Dergisi, 18(2), 145-157.
Kırca, C. (1993). İlimler ve Yorumlar Açısından Kur’ân’a Yönelişler, Tuğra Neşriyat. İstanbul.
CR  - Klugman, B. (2010). Evaluating social jus tice advocacy: a values based approach. Center for Evaluation Innovation, Case Study Brief Series.
CR  - Kurevî, S. A. E. H. ve Babaî, H. (2024). Allâme Tabâtabâî’nin Sosyal Adalet Teorisi ve Bunun Alt Yapıları. Misbah, (21), 1-18.
CR  - Mertoğlu, M. S. (2011). Tefsiru’l-Menâr. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul.
CR  - Mevdûdî, E. A. (1991). Tefhîmü’l-Kur’ân, (Çev: Kayânî, M. H. vd.), İnsan  Yayınları, İstanbul.
CR  - Mollaibrahimoğlu, S. ve Çelik, İ. (2019). Abduh-Reşid Rızâ ve Tabâtabâî’nin Tefsirlerinde Kadın Konusuna Yaklaşımları, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 346-371.
CR  - Okumuş, E. (2010). İbn Haldun’da Kur’ân’ı “Sosyolojik” Okuma, İlim Yayma Vakfı Kur’ân ve Tefsir Akademisi, Kur’ân ve Tefsir Akademisi Araştırmaları, İstanbul.
CR  - Öz, M. (2010). Takiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/453-454.
CR  - Rızâ, R. (2015). Gerçek İslâm’da Birlik. (Çev: Karaman, H.), İz Yayıncılık, İstanbul.
CR  - Serinsu, A. N. (2012). Kur’ân ve Bağlam, Şule Yayınları, İstanbul.
CR  - Şen, E. (2015). İctimâî Tefsir Yaklaşımı Açısından Mehmet Âkif Ersoy’un Kur’ân Yorumu. Yakın Doğu Üniversitesi İslâm Tetkikleri Merkezi Dergisi, 1(2), 7-29.
CR  - Şimşek, S. (1997). Günümüz Tefsir Problemleri, Esra Yayınları, Konya.
CR  - Tabâtabâî. (1997). el-Mizân fî tefsîr-il Kur’ân (C. 1-20). Beyrut: Müessesetü’l-e’lemiyyi li’l-metbûât.
CR  - Tabâtabâî, A. M. H. (2008). İslâm Sosyolojisi. (Çev: Kanatlı, H.), Kevser-Değerler Yayınları, İstanbul.
CR  - Tabâtabâî, A. M. H. (2018). İslâm’da Kadın. (Çev: Yalçın, M.), Kevser Yayınları. İstanbul.
CR  - Tekin, M. (2015). İslâm Sosyolojisinin İmkanı, Rağbet Yayınları, İstanbul.
CR  - Tekin, M. (2017). Hikmet Sosyolojisi, Mana Yayınları, İstanbul.
CR  - Uysal, E. (2021). Kelâmî Açıdan İmâmiyye’nin Gaybet ve Rec’at İnancı. (Ed: Eşit, Y.), Sonçağ Yayınları, Ankara.
CR  - Yılmaz, M. K. (2020). el-Mîzân. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/213-214. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/el-mizan.
Yurdagür, M. (1994). Ehl-i kıble. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/515-516.
CR  - Zehebî, M. H. (1976). et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn (2.  baskı.), Metbeatü’s-seade.
UR  - https://doi.org/10.59372/turajas.1868381
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5626265
ER  -