TY  - JOUR
T1  - Mâtürîdî’de Kavram Tahlili: Bağy Kavramı Örneği
TT  - Conceptual Analysıs In al-Māturīdī: The Case Of The Concept Of Baghy
AU  - Kaya, Ali
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1871136
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 20
EP  - 41
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Mâtürîdî’nin günümüze intikal eden Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eseri, İslami ilimlere dair kıymetli bilgileri içeren hacimli bir tefsirdir. Müfessir, Kur’ân âyetlerini tefsir etme sürecinde Hz. Peygamber, sahabe ve tabiîn neslinden aktarılan rivayetleri dikkate almakla birlikte, aklî istidlallere ve lügavî tahlillere de önemli ölçüde başvurmuştur. Bu çalışma, Mâtürîdî’nin kelime ve kavramları analiz etme yöntemini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntemlerden doküman/metin analizi tekniği esas alınmış; bu doğrultuda Te’vîlâtü’l-Kur’ân taranarak müfessirin kavramları hangi yöntemlerle tahlil ve tefsir ettiği üzerinde durulmuştur. İnceleme sonucunda, Mâtürîdî’nin, ayetlerin doğru anlaşılabilmesi için kelime ve kavramların türediği kökleri, asıl anlamlarını, yakın anlamlı kelimeler arasındaki ortak ve farklı yönleri ile zıt anlamlı kelimeleri belirlemeye yönelik yöntemler kullandığı tespit edilmiştir. Ayrıca bu süreçte, kendinden önceki tefsir ve dil âlimlerinin görüşlerinden sıklıkla yararlandığı görülmüştür. Çalışmanın ikinci kısmında, Mâtürîdî’nin kavramları tahlil etme yöntemi, bağy kavramı özelinde incelenmiştir. Bu çerçevede öncelikle söz konusu kavramın etimolojik yapısı ele alınarak ifade ettiği temel anlamlar ortaya konmuş; ardından müfessirin Kur’ân bütünlüğünde bu kavramı nasıl tahlil edip anlamlandırdığı belirlenmiştir. Netice olarak Mâtürîdî'nin bağy kavramını, diğer kavramlarda olduğu gibi geçtiği her yerde müstakil ve tafsilatlı bir incelemeye tabi tutmak yerine, yalnızca ilgili ayetin sahih bir şekilde anlaşılması için gerekli gördüğü ölçüde ele aldığı müşahede edilmiştir. Bu doğrultuda, kavramın asıl anlamı, bağlam içinde kazandığı anlamlar ve yakın anlamlı kelimelerle ilişkisini ortaya koymanın yanı sıra, Kur’ân bütünlüğünde yedi farklı manada yorumlandığı görülmüştür.
KW  - Tefsir
KW  - Kur'an
KW  - Mâtüridi
KW  - Kavram Tahlili
KW  - Bağy
N2  - al-Māturīdī’s extant work, Ta’wīlāt al-Qur’ān, is a voluminous tafsīr containing valuable information regarding Islamic sciences. In the process of interpreting Qur’ānic verses, while the mufassir takes into account the narrations transmitted from the Prophet, the Sahaba, and the Tabi’un, he also significantly employs rational inferences and linguistic analyses. This study aims to reveal al-Māturīdī’s method of analyzing words and concepts. The research adopts the document/textual analysis technique. Ta’wīlāt al-Qur’ān was examined to focus on the methods by which the mufassir analyzed and interpreted concepts. As a result of the examination, it was determined that al-Māturīdī utilized methods that aim to identify the roots from which words and concepts are derived, their primary meanings, the common and diverging aspects between near-synonyms, and antonyms, in order to ensure the correct understanding of the verses. Furthermore, it was observed that he frequently benefited from the views of preceding tafsīr and language scholars during this process. In the second part of the study, al-Māturīdī’s method of analyzing concepts was examined specifically through the concept of baghy. To accomplish this, first, the etymological structure of the concept in question was addressed to set forth the basic meanings it conveys; subsequently, how the mufassir analyzed and interpreted this concept within the integrity of the Qur’ān was determined. As a result, it was observed that al-Māturīdī, as with other concepts, did not subject the concept of baghy to an independent and detailed examination wherever it occurred, but rather addressed it only to the extent he deemed necessary for the sound understanding of the relevant verse. In this regard, besides revealing the concept's primary meaning, the meanings it acquires within the context, and its relationship with near-synonyms, it was seen that it was interpreted in seven different meanings within the integrity of the Qur’ān
CR  - Abacı, Harun. Kur’ân’ın Mâtürîdî Yorumu. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
CR  - Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Ḳur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1987.
CR  - Ağkuş, Yusuf. “İmam Mâtürîdî’nin İsrâiliyat’a Yaklaşımı”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 22/1 (2022),467-489.
CR  - Arslantürk, İsmail Sami. Kur’ân’da Bağy Kavramı. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
CR  - Askerî, Ebû Hilâl. el-Furûku’l-lugaviyye. thk. Muhammed İbrâhîm Selîm. Kahire: Dâru’l-İlim ve’s-Sekâfe, 1997.
CR  - Bahça, Ramazan. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'ye Göre Dua. Gaziantep: Gaziantep İslam Bilim ve Teknoloji Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
CR  - Bilgin, Ömer Faruk. el-Mâtürîdî'nin Te'vîlâtü'l-Kur'ân'ının Dirâyet Tefsiri Açısından Tahlili. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
CR  - Büyük, Enes. “Mâtürîdi’nin Tefsir-Te’vîl Ayrımı ve Bunun Te’vilât’taki Pratik Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/1 (2019), 213-232
CR  - Can, Rüstem. Taberî ve Maturîdî Tefsirlerinin Bağlam Açısından Mukayesesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
CR  - Cemel, Hasan İzzeddîn. Mu‘cem ve tefsîr lugavî li-kelimâti’l-Kur’ân. 5 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 2003.
CR  - Cevherî, İsmail b. Hammâd. eṣ-Ṣıhâh. thk. Aḥmed Abdulgafâr Attâr. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 1984.
CR  - Çalışkan, İsmail. “Tefsirde Mâturîdî'yi Keşfetmek: İmam Mâturîdî ve Te’vîlâtu’l-Kur'ân'ın Tefsir İlmindeki Yeri”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 7/2 (2010), 67-93.
CR  - Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
CR  - Dâmegânî, Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Muhammed. el-Vücûh ve’n-neẓâr li-elfâẓi kitâbillehi’l-‘azîz. thk. Muhammed Hasan Ebü’l-‘Azm ez-Zefîtî. 2 Cilt. Kahire: Vizâratu’l-Evkâf, 1995.
CR  - Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2.Basım, 2005.
CR  - Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn – Muhammed Alî en-Neccâr. 15 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, 1964.
CR  - Fîrâzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Yakub. Besâiru zevi’t-temyîz fî letâifi’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1973.
CR  - Gengil, Veysel. “Mâtürîdî’de Tefsir Te’vîl Ayrımı Meslesi”. Diyanet İlmi Dergi 55/3 (2019), 805-839.
CR  - Halîl b. Ahmed. Kitabü’l-‘ayn. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
CR  - İbn Dureyd, Ebû Bekr Muhammed b. El-Hasan. Cemheratu’l-luga. thk. Remzî Munîr Bealbekî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
CR  - İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Mu‘cemu mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Dımeşḳ: Dâru’l-Fikr, 1979.
CR  - İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahmân. Nüzhetü’l-a‘yüni’n-nevâẓir fî ‘ilmi’l-vücûh ve’n-Nezâir. thk. Muhammed Abdulkerîm Kâẓım er-Râdî. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1984.
CR  - Karataş, Ali. “Rivayet ve Dirayet Kaynakları Açısından Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ı”. EKEV Akademi Dergisi 15/47 (2010), 161-174.
CR  - Karataş, Ali. Mâtürîdî'nin Te'vîlâtü'l-Kur'ân'ında Kur'ân'ı Kur'ân'la Tefsir. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
CR  - Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meâli, çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2018.
Maden, Şükrü. “Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ındaki Meçhul Kaynağı Ebû Avsece ve Dilbilimsel Tefsire Dair Açıklamaları Üzerine Bir İnceleme”. Dergiabant 7/14 (Kasım 2019), 410-436.
CR  - Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed es-Semerkandî. Te’vâlâtü’l-Kur’ân, thk. Bekir Topaloğlu vd. 17 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.
CR  - Mukâtil b. Süleymân. el-Vücûh ve’n-nezâir fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Hâtim Sâlih eḍ-Dâmin. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2011.
CR  - Mustafavî, Hasen. et-Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’âni'l-Kerîm. 14 Cilt. Kahire: Merkezu Nesri Âsâri el-Allâme el-Mustafavî, 2009.
CR  - Önal, Recep. “İmam Mâtürîdî Teolojisinden Semantik Analizler: ‘Din, Şeriat, Hak Din ve İslâm’ Kavramları Örneği”. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2015), 61-78.
CR  - Özdeş, Talip. Mâturîdî’nin Tefsir Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
CR  - Qassab, Ahmed Hazim. “İmam Maturîdî’de Luğavî Deliller”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Hakemli Dergisi 2/1 (2018), 85-91.
CR  - Râgıb el-İsfahânî. el-Mufredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Mukammed Seyyid Keylânî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
Sülün, Murat. “İmam Mâtürîdî ve Te’vîlâtü’l-Kur’ân Adlı Eseri-Genel Bir Bakış-”. Araşan Sosyal Bilimler Enstitüsü İlmî Dergisi 5-6 (2008), 59-74.
CR  - Sülün, Murat. Tefsir ve Otoriteleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2017.
CR  - Şafak, Ali. “Bağy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/451-452. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
CR  - Şola, Hanefi. İmâm Mâtürîdî'nin Din-Şeriat İlişkisi Bağlamında Toplumsal Düzen ve Hukuk ile İlgili Âyetlere Yaklaşımı.  Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
CR  - Ûdeh, Abdülkâdir. et-Teşrî‘u’l-cinâi’l-İslâmî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kâtibi’l-‘Azelî, ts.
CR  - Umer, Ahmed Muhtâr. el-Mu‘cemu’l-mevsû‘î li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm ve kırâetihî.  Riyad: Müessesetü Sütûri’l-Ma‘rife, 2002.
CR  - Ünsal, Hadiye. “İmam Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l- Kur’ân’ında Cihad ve Kitâl Âyetlerinin Yorumu”. Eskiyeni: Sosyal Bilimler Dergisi 40 (2020), 259-281.
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871136
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5638883
ER  -