TY  - JOUR
T1  - Osmanlı Devleti’nde Meşveret Meclisi ve Şeyhülislâmların Meclisteki Konumu
TT  - THE ADVISORY COUNCIL IN THE OTTOMAN EMPIRE AND THE POSITION OF THE SHEIK-UL-ISLAMS WITHIN THE COUNCIL
AU  - Keleş, Adem
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1871237
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 141
EP  - 158
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Osmanlı Devleti’nde dinî meşruiyeti sağlayan en önemli kurumlardan biri olan şeyhülislâmlık, zamanla sadece fetvâ veren bir makam olmaktan çıkıp devlet yönetiminde de etkili hale gelmiştir. Divân-ı Hümâyûn’un önemini yitirmesiyle birlikte Meşveret Meclisi öne çıkmış, şeyhülislâmlar bu mecliste dini konuların yanı sıra askerî idarî ve malî konularda da söz sahibi olmuşlardır. Meşveret toplantılarının önemli bir kısmının şeyhülislâmların konaklarında yapılması ve alınan kararların fetvâ yoluyla meşrulaştırılması, onların bu güçlü konumunu açıkça göstermektedir. Bu çalışma özellikle XVII. yüzyıldan itibaren önem kazanan Meşveret Meclisi’nde şeyhülislâmların konumunu, görevlerini ve karar alma süreçlerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamıştır. Yapılan çalışmada Osmanlı arşiv belgeleri (hatt-ı hümâyunlar) başta olmak üzere Osmanlı kronikleri ve ilgili literatür incelenmiştir. Meşveret Meclisi’nin yapısı işleyişi ve şeyhülislâmların bu meclisteki rolleri genel olarak ele alınmıştır. Bu yönüyle çalışma, literatürde genellikle dağınık şekilde ele alınan Meşveret Meclisi-şeyhülislâm ilişkisini bütüncül biçimde incelemiş ve şeyhülislâmların Osmanlı Devleti’nin karar alma mekanizmalarındaki merkezi rolünü daha açık biçimde ortaya koymuştur. Böylece Osmanlı Devleti’nin siyasal yapısının anlaşılmasına katkı sağlamıştır. Çalışma, ağırlıklı olarak XVII. yüzyıl ve sonrasına ait Osmanlı arşiv belgeleri (özellikle hatt-ı hümâyunlar), kronikler ve mevcut literatürle sınırlı olup, bu çerçevenin dışındaki dönem ve kaynaklara kapsamlı biçimde yer verilmemiştir.
KW  - Osmanlı Tarihi
KW  - Meşveret Meclisi
KW  - Fetvâ Makamı
KW  - Padişah
KW  - Şeyhülislâm.
N2  - The office of the Sheikhulislâm, which was one of the most important institutions providing religious legitimacy in the Ottoman Empire, transformed over time from being merely an office issuing fatwas to becoming influential in state administration. With the loss of importance of the Imperial Council (Dîvân-ı Hümâyûn), the Consultation Council (Meşveret Meclisi) came to the fore, and sheikhulislâms gained a voice in military, administrative, and financial matters in this council, in addition to religious subjects. The fact that a significant portion of the consultation meetings were held at the residences of the sheikhulislâms and that the decisions taken were legitimized through fatwas clearly demonstrates their powerful position. This study aims to reveal the position, duties, and influence of sheikhulislâms in the decision-making processes within the Consultation Council, which gained importance especially from the XVIIth century onwards. In the study, Ottoman chronicles and the relevant literature, primarily Ottoman archival documents (imperial decrees/hatt-ı hümâyuns), were examined. The structure and functioning of the Consultation Council and the roles of the sheikhulislâms in this council have been handled in general terms. In this respect, the study has holistically examined the relationship between the Consultation Council and the sheikhulislâm, which is generally handled in a scattered manner in the literature, and has more clearly revealed the central role of sheikhulislâms in the decision-making mechanisms of the Ottoman Empire. Thus, it has contributed to the understanding of the political structure of the Ottoman Empire. The study is mainly limited to Ottoman archival documents (especially imperial decrees), chronicles, and existing literature belonging to the XVIIth century and after; periods and sources outside this framework have not been included extensively.
CR  - Ahıshalı, Recep. Osmanlı Devlet Teşkilatında Reisülküttâblık: XVIII. Yüzyıl. İstanbul: TATAV, 2001.
CR  - Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. 4. Cilt. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1309.
CR  - Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. 9. Cilt. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1309.
CR  - Ahmed Vâsıf Efendi. Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakāikü’l-Ahbâr. haz. Mücteba İlgürel. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994.
CR  - Ahmet Akgündüz. “Ebüssuûd Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/365-371. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
CR  - Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kânûnnâmeleri ve Hukûkî Tahlilleri. 1. Kitap Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Kânunnâmeleri. FEY Vakfı, 1990.
CR  - Akyıldız, Ali. “Meclis-i Meşveret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/248-249. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
CR  - Akyıldız, Ali. Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
CR  - Âşık Paşazade. Osmanoğulları’nın Tarihi. haz. Kemal Yavuz- M.A. Yekta Saraç. İstanbul, 2003.
CR  - Berber, Emre- Karataş, Abdullah Vefa. “Padişahın Denetlenmesinde Şeyhülislâmın Rolü”, Kırıkkale Hukuk Mecmuası 2/1 (30 Nisan 2022), 235-262.
CR  - Beyazıt, Yasemin. “Osmanlı İlmiyye Bürokrasisinde Şeyhülislâmlığın Değişen Rolü ve Mülâzemet Sistemi (XVI.-XVIII. Yüzyıllar)”. Belleten 73/267 (01 Ağustos 2009), 423-442. https://doi.org/10.37879/belleten.2009.423
CR  - Doğan, Muzaffer. Sadâret Kethüdâlığı (1730-1836). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 1995.
CR  - Emine Akbaba Tanrıkut. “Şeyhülislâm Mustafa Efendi ve İstiâre Risâlesi”. Mütefekkir 11/22 (Aralık 2024), 615-634.
CR  - Erken, Adil. Osmanlı Devleti’nde Bir Danışma Organı Olarak Meclis-i Meşveret (1774-1838). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
CR  - Esra Yıldız. Meşihat Arşivi Belgelerine Göre Şeyhülislamlığın Bürokratik Yapısı. İstanbul: T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2021.
CR  - Evsen, Esra. Osmanlı İlmiye Teşkilâtında Mülazemet Sistemi (18. Yüzyıl Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
CR  - Hezarfen Hüseyin Efendi. Telhîsü’l-Beyân Fî Kavânîn-i Âl-i Osmân. çev. Sevim İlgürel. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998.
CR  - İlmiye Salnamesi. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1334.
CR  - İnalcık Halil. “‘Osmanlı Toplum Yapısının Evrimi’”. çev. Mehmet Özden- Fahri Unan. Türkiye Günlüğü 11 (1990).
CR  - İpşirli, Mehmed. Osmanlı İlmiyesi. İstanbul: Kronik Kitap, 2021.
CR  - İpşirli Mehmet. “‘Dürrîzâde Mehmed Atâullah Efendi’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/37-38. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
CR  - İpşirli, Mehmet. “Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/91-96. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
J. H. Kramers. “Şeyh-ül-İslam”. Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi.  XI/85-89. İstanbul: Milli Eğitim Basım Evi, 1979.
CR  - Katgı, İsmail. “Osmanlı Devleti’nde Padişahın Emriyle (Siyaseten) Katledilmiş Şeyhülislâmlar”. History Studies 5/3 (Mayıs 2013), 85-115.
CR  - Kaydu, Ekrem. “‘Osmanlı Devleti’nde Şeyhülislâmlık Müessesesinin Ortaya Çıkışı’”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1977), 201-210.
CR  - Kılıç, Cihan. Osmanlı Devleti’nde müftülük: (taşra teşkilatı). Ankara: Nobel Bilimsel, 2022.
CR  - Kütükoğlu, Mübahat S. Osmanlı Belgelerinin Dili: Diplomatik. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
CR  - Lewis, Bernard. “Meşveret”. Tarih Enstitüsü Dergisi 12 (1982), 775-782.
CR  - Murat Akgündüz. XIX Asır Başlarına Kadar Osmanlı Devleti’nde Şeyhu’l-İslâmlık. İstanbul: T.C. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 1999.
CR  - Mustafa Naima. Tarih-i Na’ima. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1280.
CR  - Okumuş, Osman. “Osmanlı Tarihinde Katledilen Şeyhülislamlar”. Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 5/1 (Haziran 2023), 387-396.
CR  - Sahaflar Şeyhizâde Esad Efendi. Üss-i Zafer. İstanbul, 1243.
CR  - Türcan, Talip. “Şûra”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/230-235. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.
Yakut, Esra. Şeyhülislâmlık Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
CR  - Yurdakul, İlhami. Osmanlı İlmiye Merkez Teşkilatı’nda reform, 1826-1876. İletişim Yayınları, 2008.
CR  - Ziyad Ravasdeh. “Şeyhülislâm ’Alâeddin el- Arabî’nin ’Asr Sûresi Tefsiri ve Metodu”. Mütefekkir 10/20 (Aralık 2023), 417-440.
CR  - Buyuruldu ve İlmühaber Defterleri (BOA. A. (DVNSBUY.İLM.d.)
CR  - BOA. A. (DVNSBUY.İLM.d.
CR  - BOA, A.MKT.NZD, nr. 38.
CR  - Cevdet-i Adliye (C.ADL)
CR  - BOA. C. ADL.41-2486.
CR  - Hatt-ı Hümayun (BOA, HAT)
CR  - BOA HAT. 30.
CR  - BOA, HAT. 80.
CR  - BOA, HAT. 21393.
CR  - BOA HAT. nr. 317.
CR  - BOA, HAT. nr. 789.
CR  - BOA, HAT. nr. 955/B.
CR  - BOA, HAT. nr. 965.
CR  - BOA. HAT. nr. 3774.
CR  - BOA, HAT. nr. 4520.
CR  - BOA, HAT. nr. 8353.
CR  - BOA. HAT. nr. 8437.
CR  - BOA. HAT. nr. 8578.
CR  - BOA, HAT. nr. 8852.
CR  - BOA. HAT. nr. 8908.
CR  - BOA, HAT. nr. 9126.
CR  - BOA, HAT. nr. 9680.
CR  - BOA. HAT. nr. 10931.
CR  - BOA HAT. nr. 12543.
CR  - BOA HAT. nr. 16137.
CR  - BOA. HAT. nr. 16248.
CR  - BOA. HAT. nr. 16297.
CR  - BOA HAT. nr, 18687.
CR  - BOA HAT. nr. 18689.
CR  - BOA, HAT. nr. 21313.
CR  - BOA, HAT. nr. 54389.
CR  - BOA HAT. nr.232.
CR  - BOA, HAT. nr.792.
CR  - BOA, HAT. nr.955/A.
CR  - BOA. HAT. nr.8852.
CR  - BOA, HAT. nr.11751.
CR  - Kâmil Kepeci Tahvil (Nişan) Kalemi Defterleri (BOA, KKd.)
CR  - BOA, KKd, 676-M2.
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871237
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5639314
ER  -