TY  - JOUR
T1  - Human Rights Between Liberal Individualism and Islamic Maqāṣid: A Critical Study on Ontology, Universality, and the Reformation of Reality
TT  - Liberal Bireycilik ve İslami Makāsıd Arasında İnsan Hakları: Ontoloji, Evrensellik ve Gerçekliğin Islahı Üzerine Eleştirel Bir Çalışma
AU  - Gülel, Mustafa Sami
AU  - Alkilani, Abdallah İbrahim Zaid
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1871248
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 42
EP  - 58
VL  - 13
IS  - 25
LA  - en
AB  - This article argues that a structural gap exists between the theoretical ideals and the practical applications of human rights discourse. The problem of the research is the scrutiny of the ontological void and epistemological rupture caused by the modern paradigm, which isolates the intellect from its metaphysical roots and severes its connection with the transcendent, and the identification of the possibilities that the Islamic intellectual tradition can offer in the rectification of this crisis. Inductive and analytical methods have been followed in the study. In this framework, the philosophical components of modern discourse have been scrutinized, and the constitutive potential of the concepts of primordial nature and ontological-legal personhood "adamiyyah", which serve as objective grounds for rights, has been analyzed. In the context of the critique of the Western-centric human rights discourse, the conceptual hegemony inherent in the claim of universality is deconstructed, and a philosophical and legal critique is presented against the understanding that positions man as an absolute lawgiver detached from transcendent references, thereby rendering him both the source and the basis of legitimacy of rights. In the study, in order to transcend the individualistic theory of rights put forth by the individual-centric liberal understanding abstracted from transcendent references, a model of responsible freedom is proposed, which defines freedom not as a realm of unlimited arbitrariness, but as a moral authority bound by the consciousness of divine trust “Amānah”. The study has revealed that the ideal human rights discourse can be reached not by merely comparing Islamic legal thought with modern achievements, but rather through an inclusive humanitarian vision that transcends Western-centrism. This process necessitates a dialogue centered on Islamic experience and the adoption of the objectives of the Sharīʿa as the basis in the definition of human benefit. Thus, a universal, consistent, and inclusive discourse of rights can be constructed.
KW  - Islamic Law
KW  - Human Rights
KW  - Universality
KW  - Maqāṣid al-Sharīʿah
KW  - Western-centrism.
N2  - Bu makale, insan hakları söyleminin teorik idealleri ile pratik uygulamaları arasında yapısal bir boşluk bulunduğunu savunmaktadır. Araştırmanın problemi, modern paradigmanın aklı metafizik köklerinden soyutlayıp aşkın olanla irtibatını keserek meydana getirdiği ontolojik boşluk ve epistemolojik kopuşun irdelenmesi ile bu krizin ıslahında İslam düşünce geleneğinin sunabileceği imkânların tespit edilmesidir. Çalışmada tümevarımsal ve analitik yöntemler takip edilmiştir. Bu çerçevede, modern söylemin felsefi bileşenleri irdelenmiş ve haklar için nesnel bir zemin teşkil eden "fıtrat" ve "âdemiyet" kavramlarının kurucu potansiyeli analiz edilmiştir. Batı merkeziyetçi insan hakları söyleminin tenkidi bağlamında, evrensellik iddiasına içkin olan kavramsal hegemonya çözümlenerek; insanı aşkın referanslardan kopuk mutlak bir yasa koyucu olarak konumlandıran, böylece onu hakların hem kaynağı hem de meşruiyet dayanağı kılan anlayışa felsefi ve hukuki bir eleştiri sunulur. Çalışmada, aşkın referanslardan soyutlanan birey merkezli liberal anlayışın ortaya koyduğu ferdiyetçi hak teorisini aşmak adına; özgürlüğü sınırsız bir keyfilik alanı değil, ilahi emanet bilinciyle kayıtlı ahlaki bir yetki olarak tanımlayan "sorumlu özgürlük" modeli önerilir. Çalışma, ideal insan hakları söylemine salt İslam hukuk düşüncesi ile modern kazanımları kıyaslayarak değil; aksine Batı merkezciliğini aşan kapsayıcı bir insani vizyonla ulaşılabileceğini ortaya koymuştur. Bu süreç, İslami tecrübe eksenli diyaloğu ve insani yarar tanımında Makāsıdü’ş-Şerîa'nın esas alınmasını zorunlu kılar. Böylece evrensel, tutarlı ve kapsayıcı bir hak söylemi inşa edilebilir.
CR  - Abd al-Raḥmān, Ṭāhā. al-ʿAmal al-Dīnī wa-Tajdīd al-ʿAql. Morocco: al-Markaz al-S̱aqāfī al-ʿArabī, 2nd Ed., 1997.
CR  - Aḥmad an-Naʿīm, ʿAbdullāhi. Decolonizing Human Rights. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
CR  - Aḥmad an-Naʿīm, ʿAbdullāhi. ‘The Spirit of Laws Is Not Universal: Alternatives to the Enforcement Paradigm for Human Rights’. Tilburg Law Review 21/2 (2016), 255–274.
CR  - Ak, Ayhan. ‘İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi’. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 50 (2018), 161–188.
CR  - Ak, Yunus. İslam Hukuk Tarihinde İnsan Hakları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, PhD Thesis, 2024.
CR  - Akbaba, Büşra Gülşah. ‘Access to Justice and Human Rights: A Comparative Study of Islamic Jurisprudence and Secular Legal Systems’. İnsan ve Toplum 15/2 (4 June 2025), 171–192.
CR  - Akkol, Mümtaz Levent. ‘Jürgen Habermas’ın İletişimsel Eylem Kuramı ve Kamusal Alan Kavramının Analizi’. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 37 (2019), 171–180.
CR  - Aldrees, Badr Muhammad. ‘Moral Flexibility in View of Islam and the West: Rules and Regulations Related to Moral Flexibility as Part of Preaching of Islam (Islamic Da’wah)’. Journal of Sharia and Islamic Studies 40/142 (December 2025), 9–90.
CR  - al-Imām Zayn al-ʿĀbidīn. ‘Mu’assasat al-Imām Zayn al-ʿĀbidīn li-al-buḥūs̱ wa-al-dirāsāt’. Accessed 5 January 2026. https://imamzain.org
CR  - Ardoğan, Recep. ‘Sekülarizm, İslam ve İnsan Hakları’. İnsan Hakları ve Din. 320–362, 2010.
CR  - Atalay, Arif. ‘İslam Ceza Hukuku Açısından İnsan Hakları ve Şiddet’. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 28 (30 October 2016), 29–54.
CR  - Atcı, İsa. ‘İslam Hukukunda Kadınlara Tanınan Muafiyetler: Hac Örneği’. Mütefekkir 11/22 (2024), 589–614.
Auda, Jasser. Maqāṣid Al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach. London: The International Instıtute of Islamic Thought, 2008.
CR  - Aynī, Bedrü’d-dīn al-. Minḥatü’s-sülūk fī şerḥi Tuḥfeti’l-mülūk. Ḳatar: Vezāretü’l-evḳāf ve’ş-şüʾūni’l-İslāmiyye, 1st Ed., 2007.
CR  - Baderin, Mashood A. International Human Rights and Islamic Law. Oxford: Oxford University Press, Incorporated, 1st Ed., 2003.
CR  - Bağlıoğlu, Ahmet. ‘Temel Hak ve Özgürlükler Bağlamında Mezhepsel Çoğulculuk’. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (30 June 2010), 0–0.
CR  - Bardakoğlu, Ali. ‘Hak (Fıkıh)’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/139–151. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
CR  - Boynukalın, Ertuğrul. ‘Makāsıdü’ş-Şerîa’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/423–427. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
CR  - Bozkurt, Abdulgani. ‘Berdal Aral, “Liberating” Human Rights and the Islamic World and Human Rights’. İnsan ve Toplum 15/4 (2025), 240–245.
CR  - Būʿallāg, Aḥlām. ‘Tafkīk al-Markaziyya al-Ġarbiyya fī Kitābāt Idwārd Saʿīd’. Majallat Jil al-Dirasat al-Adabiyah wa-al-Fikriyah 23 (2016), 131–136.
CR  - Debbūsī, Ebū Zeyd ʿUbeydullāh b. ʿÖmer ed-. Teḳvīmü’l-edille fī uṣūli’l-fiḳh. Beirut: Dārü’l-kütübi’l-ʿilmiyye, 1st Ed., 2001.
CR  - Demirtaş, Sümeyye. Çoğulculuk Bağlamında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Din ve Eğitim Ile İlgili Kararları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
CR  - Doğrul, Said. İnsan Haklarında Evrensellik Söylemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Master’s Thesis, 2017.
CR  - Dönmez, İbrahim Kâfi. ‘Maslahat’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/79–94. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
CR  - Eren, Abdurrahman. ‘İnsan Hakları Hukuku Bakımından İslam Peygamberinin Karikatürünün Çizilmesi’. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 21/2 (1 January 2016), 355–368.
CR  - Fāsī, ʿAllāl el-. Maḳāṣıdü’ş-şerīʿati’l-İslāmiyye ve mekārimühā. Beirut: Dārü’l-ġarbi’l-İslāmī, 5th Ed., 1993.
Fığlalı, Ethem Ruhi. ‘İslam-i Anlayışta İnsani Değerler’. Tarih Boyunca Türklerde İnsani Değerler ve İnsan Hakları. I/257–279. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 1992.
CR  - Ġannūşī, Rāşid al-. al-Ḥurriyyāt al-ʿĀmma fī al-Dawla al-Islāmiyya. Beirut: Markaz Dirāsāt al-Waḥda al-ʿArabiyya, 1st Ed., 1993.
CR  - Gort, Jerald D. - ʿAbdullāhi Aḥmad an-Naʿīm (eds). Human Rights and Religious Values: An Uneasy Relationship? Leiden Boston: Brill, 1995.
CR  - Gündüz, Aslan. ‘İnsan Hakları’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/323–327. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
CR  - Gündüz, Mustafa. ‘Kültür ve Medeniyet Bağlamında Batı Merkezci Eğitim ve Eleştirisi’. İnsan ve Toplum 3/6 (2013), 223–243.
CR  - Hacak, Hasan. ‘İslam Hukukunda Kişi ve Kişilik (Zimmet) Kavramı’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65 (2023), 19–39.
CR  - Ḫallāf, ʿAbdülvehhāb. İlmü Uṣūli’l-Fiḳh ve Ḫulāṣatü Tārīḫi’t-Teşrīʿ. Cairo: Dārü’l-fikri’l-ʿArabī, 1996.
CR  - Hallaq, Wael B. The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity’s Moral Predicament. New York: Columbia University Press, 2014.
CR  - Hallaq, Wael B. ‘Was the Gate of Ijtihad Closed?’ International Journal of Middle East Studies 16/1 (1984), 3–41.
CR  - İbn Ābidīn, Muḥammed Emīn. Hāşiyetü Reddi’l-muḥtār ʿalā ed-Dürri’l-muḫtār: Şerḥu Tenvīri’l-ebṣār. Cairo: Dārü’l-fikr, 2nd Ed., 1966.
CR  - İbn Nüceym, Zeyni’d-dīn b. İbrāhīm İbn. el-Baḥrü’r-rāʾiḳ şerḥu Kenzi’d-deḳāʾiḳ. Dārü’l-kitābi’l-İslāmī, 2nd Ed., 1740.
CR  - İbn ʿĀşūr, Muḥammed eṭ-Ṭāhir. et-Taḥrīr ve’t-tenvīr: Taḥrīr. 30 Volume. Tunus: ed-Dārü’t-Tūnisiyye li’n-neşr, 1984.
CR  - İbn ʿĀşūr, Muḥammed eṭ-Ṭāhir. Maḳāṣıdü’ş-şerīʿati’l-İslāmiyye. 2 Volume. Qaṭar: Vizāretü’l-evḳāf ve’ş-şuʾūni’l-İslāmiyye, 2004.
CR  - İbrāhīm, ʿAbd Allāh. al-Markaziyya al-Ġarbiyya. Beirut: al-Dār al-ʿArabiyya, 1st Ed., 2010.
CR  - İmāre, Muḥammed. El-İslām ve Ḥuḳūḳu’l-Insān. Cairo: ʿĀlemü’l-maʿrife, 1st Ed., 1985.
CR  - İmece, Birgül. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile Ekonomik, Sosyal Ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’ndeki ‘İnsan Idesi’ Anlayışlarının Karşılaştırmalı Analizi. Mersin: Mersin Üniversitesi, Master’s Thesis, 2019.
CR  - Jawziyya, Muḥammad b. Abī Bakr Ibn Qayyim al-. Iʿlām al-muwaqqiʿīn ʿan Rabbi al-ʿālamīn. 6 Volume. Dammam: Dār Ibn al-Jawzī, 1st Ed., 2002.
CR  - Kamali, Mohammad Hashim. Freedom, Equality and Justice in Islam. Islamıc Texts Society, no date.
Kant, Immanuel. Naḳdü’l-ʿaḳli’l-ʿamelī. trans. Ġānim Hanā. Beirut: el-Munaẓẓamatü’l-ʿArabiyye li’n-nehḍa, 1st Ed., 2008.
CR  - Kant, Immanuel. Taʾsīsü mītāfīzīḳya’l-aḫlāḳ. trans. Abdu’l-Gaffâr Mekkâvî. Cairo: el-Heyʾetü’l-Mıṣriyyetü’l-ʿāmme li’l-kitāb, 2nd Ed., 1980.
CR  - Karakaş, Selim. ‘Maʿāyīr Al-Taʿassuf Wa-Taṭbīqātuhā Fī al-Ḥuqūq al-Irtifāqiyya: Dirāsa Muqārana Bayna al-Tasy-Rīʿ al-Islāmī Wa-al-Qānūn al-Madanī al-Urdunī’. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (2025), 38–56. https://doi.org/10.59149/sduifd.1607798
CR  - Kīlānī, ʿAbdullāh İbrāhīm Zeyd el-. el-Ḳuyūdü’l-vāride ʿalā sulṭati’d-devle fi’l-İslām. Jordan: Dārü Vāʾil li’n-neşr, 1st Ed., 2008.
CR  - Kumaş, Mehmet Salih. ‘Postmodern Bir İnsan Hakları Söylemi Olarak Hukuki Çoğulculuk ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi’. İnsan Hakları ve Din Sempozyumu. 114–148. Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2010.
CR  - Kurt, Hayrettin. ‘Islam, Justice and Prejudice: Rethinking the European Court of Human Rights’ Approach to Religious Symbols’. Adalet Dergisi 74 (2025), 151–181.
CR  - Maşalı, Münteha. ‘İnsan Hakları Belgelerine Yönelik Çağdaş Yaklaşımlar’. Bilimname 2/5 (February 2004), 105–127.
CR  - Masīrī, ʿAbd al-Wahhāb al-. al-ʿĀlam min Manẓūr Ġarbī. Cairo: Dār al-Hilāl, 1st Ed., 2001.
CR  - Melkāvī, Fetḥī Ḥasan. el-Fikrü’t-terbeviyyü’l-İslāmiyyü’l-muʿāṣır: Mefāhīmühū ve meṣādiruhū ve ḫaṣāʾiṣuhū ve sübülü iṣlāḥihī. Ürdün: el-Meʿhedü’l-ʿālemī li’l-fikri’l-İslāmī, 1st Ed., 2020.
CR  - Melkāvī, Fetḥī Ḥasan. Menẓūmetü’l-ḳıyemi’l-maḳāṣıdiyye ve tecelliyātühe’t-terbeviyye. Jordan: el-Meʿhedü’l-ʿālemī li’l-fikri’l-İslāmī, 1st Ed., 2020.
CR  - Melkāvī, Fetḥī Ḥasan. Muḫtaṣaru Kitābi’l-bināʾi’l-fikrī. Jordan: el-Meʿhedü’l-ʿālemī li’l-fikri’l-İslāmī, 1st Ed., 2016.
Melkāvī, Fetḥī Ḥasan. Ruʾyetü’l-ʿālem: Ḥuḍūr ve mumerasāt fi’l-fikr ve’l-ʿilm ve’t-taʿlīm. Jordan: el-Meʿhedü’l-ʿālemī li’l-fikri’l-İslāmī, 1st Ed., 2021.
CR  - Mezūğī, Muḥammed el-. ed-Dīn fī ḥudūdi’l-ʿaḳl et-tenvīrü’n-nāḳıṣ. Beirut: Dārü’s-sāḳī, 1st Ed., 2007.
Muhammed Hamid, Muhammed. ‘Human Rights and Religion: Islam in Perspective’. Lectio Socialis 5/1 (2021), 25–34.
CR  - Naffār, Maḥmūd al-. ‘Siyāsat Al-Tasyrīʿ Fī al-Taʿāmul Maʿa al-Kawāris̱ al-Ṭabīʿiyya Fī Ḍawʾ Maqāṣid al-Syarīʿa Wa-Qawāʿidihā’. Darulfunun Ilahiyat 35/2 (2024), 465–485.
CR  - Naşşār, Muṣṭafā Ḥassān al-. ‘Al-Markaziyya al-Ġarbiyya: Nas’atuhā al-Tārīḫiyya Wa-Ḫalfiyyatuhā al-Aydiyūlūjiyya: Ru’ya Intiqādiyya’. Majallat Al-Istiġrāb 8/29 (2023), 157–170.
CR  - Onat, Hasan. ‘İslâm’ın İnsan Anlayışı ve İnsan Hakları’. İnsanî Değerler ve İnsan Hakları Sempozyumu. 59–81, 2015.
CR  - Orhan, Fatih. İslam Ceza Hukukunda İrtidat ve Temel İnsan Hakları Bağlamında Değerlendirilmesi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Doktora Tezi, 2014.
CR  - Öz, Nedim. ‘İslam Dininde İbadetlerin Sosyal Boyutu’. Mütefekkir 8/15 (15 June 2021), 217–242.
Öztürk, Mustafa. ‘Kur’ân’da Karı-Koca Hakları’. Kur’ân ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları. 221–267. İstanbul, 2014.
CR  - Qāsim, Jamīl. al-Muḫtalif wa-al-mu’talif. Damascus: Mans̱ūrāt al-Ān, 1st Ed., 2001.
CR  - Raysūnī, Aḥmad al-. ‘Insāniyyat al-Insān Qabla Ḥuqūq al-Insān’. Accessed 5 January 2026. https://raissouni.com/704
CR  - Raysūnī, Aḥmad al-. Naẓariyyat Al-Maqāṣid ʿinda al-Imām al-Şāṭibī. Cairo: al-Maʿhad al-ʿĀlamī li-al-Fikr al-Islāmī, 4th Ed., 1995.
CR  - Şahin, Yusuf - Çifçi, Osman Zahid. ‘The Holism of Morality in Taha Abdurrahman’s Work’. Mütefekkir 11/22 (15 December 2024), 421–439.
CR  - Saruhan, Müfit Selim. ‘İnsan Haklarının Güvencesi Olarak Kur’an’da İnanç Özgürlüğünün Temel İlkeleri’. İnsan Hakları ve Din (Sempozyum), 53–67.
CR  - Şāṭibī, Ibrāhīm b. Mūsā al-. Al-Muwāfaqāt. 7 Volume. Morocco: Dār Ibn ʿAffān, 1997.
CR  - Sayın, Yusuf. ‘İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslam’. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 423–454.
CR  - Şentürk, Recep. ‘Âdamiyyah and ‘Ismah: The Contested Relationship Between Humanity and Human Rights in Classical Islamic Law’. İslâm Araştırmaları Dergisi 8 (2002), 39–69.
CR  - Şentürk, Recep. ‘Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Hakları Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme’. Kur’ân ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları (İlmî Toplantı). 21–51, 2014.
CR  - Şentürk, Recep. ‘İnsan Hakları’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/327–330. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
CR  - Şentürk, Recep. ‘Medeniyetler Sosyolojisi: İbn Haldun’un Umran Kuramı Açısından Medeniyetler Arası İlişkilerin Geleceği’. Geçmişten Geleceğe İbn Haldun Sempozyumu. 265–276. İstanbul: İSAM Yayınları, 2006.
CR  - Shams al-Din, Ibrahim - ʿAbd Allāh, Ibrahim. ‘Al-Markaziyya al-Ġarbiyya: Isykāliyyat al-Takawwun Wa-al-Tamarkuz’ 12/47/48 (2000), 299–304.
CR  - Suyūṭī, Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān al-. Al-Asybāh Wa-al-Naẓāʾir Fī Qawāʿid Wa-Furūʿ Fiqh al-Syāfiʿiyya. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1st Ed., 1983.
CR  - Ṭūfī, Sulaymān b. ʿAbd al-Qawī al-. Şerḥu Muhtaṣari’r-Rawḍa. 4 Volume. Beirut: Mu’assasat al-Risāla, 1986.
Uddın, Ahm Ershad. ‘Human Rights of Minorities in Islam: From the Perspective of Iraq’. Journal of Ilahiyat Researches 57 (30 June 2022), 55–62.
CR  - Ulusoy, Ali. ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Üniversitelerde Türban Yasağına İlişkin Kararları Üzerine Notlar’. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 53/4 (2004), 125–134.
CR  - Yaḥyā, Muḥammad. Naqd Al-ʿaql al-Maḥḍ. Beirut: Mu’assasat al-intis̱ār al-ʿArabī, 2016.
CR  - Yaman, Ahmet. ‘Fıkhın Sosyolojik Yürürlüğü Bağlamında Fetvada Değişim’. Diyanet İlmi Dergi 2 (2014), 7–21.
CR  - Yaman, Ahmet. ‘Fıkıh Usûlü İşlevini Tamamladı Mı?’ Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57 (2019), 25–46.
CR  - Yaman, Ahmet. ‘İslam Hukuk İlmi Açısından Makāsıd İctihadının Ya Da Teolojik Yorum Yönteminin İlkeleri Üzerine’. Marife Dini Araştırmalar Dergisi II/1 (2002), 25–52.
CR  - Yaman, Ahmet. ‘İslâm Hukukunda Devletlerarası İlişkilerin Temel Niteliği: Müslümanların Tarih Tecrübeleri ve Doktriner Tartışmalar Bağlamında Bir Değerlendirme’. İLAM Araştırma Dergisi II/1 (1997), 23–54.
CR  - Yayla, Mustafa. İslam Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik. İstanbul: Marmara Üniversitesi, PhD Thesis, 1994.
CR  - Yaʿqūb b. Ibrāhīm b. Ḥabīb b. Saʿd al-Kūfī, Ebū Yūsuf. Kitāb al-Ḫarāj. Cairo: Dār al-Salām, 2nd Ed., 2022.
CR  - Zuḥaylī, Muḥammad Muṣṭafā al-. Al-Qawāʿid al-Fiqhiyya Wa-Taṭbīqātuhā Fī al-Madhāhib al-Arbaʿa. 2 Volume. Damascus: Dār al-Fikr, 1st Ed., 2006.
CR  - Zuḥaylī, Muḥammad Muṣṭafā al-. Al-Wajīz Fī Uṣūl al-Fiqh al-Islāmī: Al-Madkhal - al-Maṣādir - al-Ḥukm al-Syarʿī. 2 Volume. Damascus: Dār al-Khayr, 2nd Ed., 2006.
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871248
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5639358
ER  -