TY  - JOUR
T1  - Haber-i Vâhidlerin Te‘âruzunda Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadîs’in Karakteristik Yaklaşımları: “Zann-ı Kâfi Eşiği” ile “Sened Merkezli Tercih” Arasındaki Epistemolojik Ayrım
TT  - Characteristic Approaches of Ahl al-Ra’y and Ahl al-Ḥadīth to Conflicting Solitary Reports: The Epistemological Divide Between the “Sufficient-Zann Threshold” and “Isnād-Centred Preference”
AU  - Özdemir, Mahmud Muhammed
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.30523/mutefekkir.1871260
JF  - Mütefekkir
JO  - Mütefekkir
PB  - Aksaray University
WT  - DergiPark
SN  - 2148-5631
SP  - 80
EP  - 96
VL  - 13
IS  - 25
LA  - tr
AB  - Bu çalışma, haber-i vâhidlerin te‘âruzunda Ehl-i Rey/Hanefî ile Ehl-i Hadîs/Cumhur çizgisinin karakteristik tercih reflekslerini karşılaştırmalı olarak tahlil etmektedir. Çalışma teâruzun izalesinde ihtilaflı bir tercih kriteri olan kesretü’r-ruvât meselesi ile sabah namazına ilişkin isfâr–tağlîs rivayetleriyle sınırlıdır. Çalışma, Hanefîlerin kesretü’r-ruvâtı neden tercih sebebi saymadığı ve iki ekolün teâruzu hangi epistemik zeminde çözdüğü problemini açıklamayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; klasik usûl literatürü ve furû örnekleri doküman analizi ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın özgün yönü, ekoller arası ayrımı yalnız tercih kriterleri üzerinden değil; tercih kriterlerinin işletildiği aşama, işlev ve epistemik rol üzerinden analiz etmesidir. Bu çerçevede Hanefî yaklaşımı açıklamak üzere “zann-ı kâfî eşiği” ve “sübût eşitlemesi” kavramsallaştırmalarında bulunulmuştur. Çalışma sonucunda, Hanefî yaklaşımda âhâd haberin amel için yeterli zan seviyesine ulaşmasından sonra râvî sayısındaki artışın tercih bakımından ilave epistemik değer üretmediği ve bu sebeple tercihin sened düzleminden metin düzlemine taşındığı sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşılık Cumhurun, senedde oluşan ilave zan değerini teâruzun ilk aşamasında işleterek tercihi genellikle sened düzleminde gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca usûl kaidelerinin furûda işletilmediği yönündeki bazı değerlendirmelerin çoğu zaman teâruzun çözüldüğü aşamanın gözden kaçırılmasından kaynaklandığı gösterilmiştir.
KW  - İslam Hukuk Usûlü
KW  - Teâruz-Tercih
KW  - Ehl-i Rey
KW  - Ehl-i Hadîs
KW  - Zann-ı Kâfi Eşiği
N2  - This study comparatively examines the characteristic preference patterns of the Ahl al-Raʾy/Ḥanafī and Ahl al-Ḥadīth/Jumhūr traditions in cases of conflict (taʿāruḍ) between akhbār al-āḥād. The scope of the study is confined to the issue of kathrat al-ruwāt (multiplicity of transmitters) as a disputed criterion of preference in resolving contradiction, together with the narrations concerning isfār and taghlīs in the dawn prayer. The study aims to clarify why the Ḥanafīs did not regard multiplicity of transmitters as an independent ground of preference, and on what epistemic basis the schools resolved conflicting reports. The research adopts a qualitative methodology. Classical works of legal methodology (uṣūl) and substantive jurisprudence (furūʿ) are examined through document analysis and comparative analysis. The original contribution of the study lies in analyzing the divergence between the each traditions not merely through their preference criteria themselves, but also through the stage, function, and epistemic role at which those criteria operate. Within this framework, the concepts of the “threshold of sufficient probabilistic knowledge” (ẓann kāfī) and “equalization of authenticity” (subūt) are proposed in order to explain the Ḥanafī approach. The study concludes that, within the Ḥanafī framework, once a solitary report attains a level of probabilistic knowledge sufficient for legal practice, an increase in the number of transmitters no longer generates additional epistemic value for purposes of preference. Consequently, the process of preference shifts from the level of transmission (isnād) to that of textual content (matn). By contrast, the Jumhūr treat the additional probabilistic value generated within the chain of transmission as operative at the initial stage of resolving contradiction and therefore generally carry out preference on the level of isnād. Furthermore, through the example of the isfār–taghlīs narrations, the study demonstrates that certain claims asserting that legal-theoretical principles are not applied in substantive jurisprudence often stem from overlooking the particular stage at which contradiction is resolved.
CR  - Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmam Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2001.
CR  - Alâüddîn el-Buhârî, Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed el-Hanefî. Keşfü’l-Esrâr Şerhu Usûli’l-Pezdevî. Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
CR  - Alâüddîn es-Semerkandî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-Usûl fî Netâici’l-Ukûl. Katar: Matbaatu Dûha el-Hadîse, 1984.
CR  - Âmidî, Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, ts.
CR  - Avnî, Eş-Şerîf Hâtim b. ʻÂrif el-ʻ - Çev. Cevat DOĞMAÇ. “Şerʻî Naslar Konusunda Cumhûr İle Hanefîler Arasındaki Tearuz Sorununu Giderme Yolları” 2/1 (2020).
CR  - Cessâs, Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-Usûl. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf el-Kuveytiyye, 2. Basım, 1994.
CR  - Cessâs, Ahmed b. Ali er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye ve Dâru’s-Sirâc, 1. Basım, 2010.
CR  - Cuveynî, Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillah. el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
Cuveynî, Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillah. el-Varakât, ts.
CR  - Cuveynî, Ebu’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillah. Kitâbu’t-Telhîs fî Usûli’l-Fıkh. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts.
Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. Takvîmu’l-Edille fî Usûli’l-Fıkh, 2001.
CR  - Ebû Ya’lâ el-Ferrâ, Muhammed b. el-Hüseyn İbnu’l-Ferrâ. el-Udde fî Usûli’l-Fıkh, 1990.
CR  - Feyyûmî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Süleyman. Fethu’l-Karîbi’l-Mücîb alâ’t-Tergîb ve’t-Terhîb li’l-İmâm el-Münzirî. Riyad: el-Muhakkık, 1. Basım, 2018.
CR  - Feyyûmî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ali el-Hamevî. el-Misbâhu’l-Münîr fî Garîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr. Beyrut: el-Mektebetu’l-İlmiyye, ts.
CR  - Hazimî, Ebû Bekir Muhammed b. Mûsâ al-. el-İʿtibār fī’n-Nâsih ve’l-Mansûh min al-Âsâr. Haydarabad: Dâʾiretu’l-Maʿârif el-ʿUsmâniyye, 2. Basım, ts.
CR  - Irâkî, Abdürrahîm b. el-Hüseyn. et-Takyîd ve’l-Îzâh Şerhu Mukaddimeti İbnü’s-Salâh. Medine: el-Mektebetu’s-Selefiyye, 1. Basım, 1969.
CR  - İbn Kudâme el-Makdisî, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî. el-Muğnî Şerhu Muhtasari’l-Hırakî. Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1985.
CR  - İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdülhalîm b. Abdüsselâm. Şerhu Umdeti’l-Fıkh. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 3. Basım, 2019.
İbnu’l-Aynî, Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed Zeynüddîn el-Hanefî. Şerhu Elfiyyeti’l-Irâkî fî Ulûmi’l-Hadîs. Yemen: y.y., 2011.
CR  - İbnu’l-Esîr, Ebû’s-Saâdât el-Mübârek b. Muhammed el-Cezerî. Câmiu’l-Usûl, 1972.
CR  - İmrânî, Ebû’l-Hüseyn Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim el-İmrânî el-Yemenî eş-Şâfiî. el-Beyân fî Mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiî. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2000.
CR  - Karâfî, Ebû’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs el-Mâlikî. ez-Zahîra. Beyrut: Dâru’l-Garb el-İslâmî, 1. Basım, ts.
CR  - Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekir b. Mesûd b. Ahmed el-Hanefî. Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1986.
CR  - Kelvezânî, Ebu’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasan el-Hanbelî. et-Temhîd fî Usûli’l-Fıkh, 1985.
CR  - Koçinkağ, Mansur. “Erken Dönem Fıkıh Düşüncesinde Ehl-i Rey Ehl-i Hadis Ayrımı” 10 (2017), 53-78.
CR  - Kudûrî, Ebû’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed el-Kudûrî. et-Tecrîd. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 2006.
CR  - Mâlik b. Enes, Ebû Abdillah Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvatta (Rivâyetü Ebî Mus’ab). Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1412.
CR  - Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh. Kahire: y.y., 1956.
CR  - Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Mecmû Şerhu’l-Mühezzeb, ts.
CR  - Özpilavcı, Ferruh. Kâtibî Şemsiyye Risalesi Tahkik Çeviri ve Şerh. Litera yayıncılık, 2. Basım, 2021.
CR  - Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl, 1997.
CR  - Rûyânî, Abdülvâhid b. İsmâîl. Bahru’l-Mezheb. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2009.
CR  - Sarmini, Mohamad Anas. “Ehl-i Hadis ve Ehl-i Re’y’e Göre Naslar Arasındaki Teâruzun Giderilmesinde Cem‘ ve Tercîh Yöntemleri: Temellendirici ve Eleştirel Bir Yaklaşım”. darulfunun ilahiyat 1/31 (07 Eylül 2020), 77-98. https://doi.org/10.26650/di.2020.31.1.0008
CR  - Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-Eimme. Usûlü’s-Serahsî. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
Suyûtî, Celâlüddîn Ebû’l-Fazl Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-Bahru’l-Lezî Zehara fî Şerhi Elfiyyeti’l-Eser. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Gurabâ el-Eseriyye, ts.
CR  - Şâfiî, Ebû ʿAbdillâh Muḥammed b. İdrîs b. ʿAbbâs eş-. el-Ümm. Beyrut: Dār Al-Fikr, 2. Basım, 1983.
Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Yemenî. İrşâdü’l-Fuhûl ilâ Tahkîki’l-Hakk min İlmi’l-Usûl. Dımaşk: y.y., 1999.
CR  - Şîrâzî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ali. et-Tabsıra fî Usûli’l-Fıkh. Dımaşk: y.y., 1982.
CR  - Üsmendî, Muhammed b. Abdülhamîd el-Alâ. Bezlü’n-Nazar fî’l-Usûl. Kahire: Mektebetu’t-Turâs, 1992.
CR  - Zerkeşî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah b. Bahâdır eş-Şâfiî. el-Bahru’l-Muhît fî Usûli’l-Fıkh. Dâru’l-Kutubî, 1994.
UR  - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871260
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5639400
ER  -