TY  - JOUR
T1  - Arap Dilinde “D-L-L” Maddesinin Semantik Analizi
TT  - A Semantic Analysis of the “D-L-L” Entry in the Arabic Language
AU  - Kahraman, Ahmet Ensar
AU  - Ege, Ramazan
PY  - 2026
DA  - April
Y2  - 2026
DO  - 10.59372/turajas.1885179
JF  - Turkish Research Journal of Academic Social Science
JO  - TURAJAS
PB  - Hüdaverdi BİRCAN
WT  - DergiPark
SN  - 2667-4491
SP  - 31
EP  - 38
VL  - 9
IS  - 1
LA  - tr
AB  - Arapça ‘İlmu’d-Delâle ya da ‘İlmu’d-Dilâle terkibinin karşılığı bazı ihtilaflar olmakla beraber semantik ile ifade edilir. Bu makale delâlet kelimesi üzerine bir semantik analiz çalışmasıdır. Çalışmada önce delâlet kelimesinin kökünü teşkil eden “d-l-l” üçlüsünün temel anlamlarının araştırmasını yaptık. Bunun için İbn Fâris’in Mu‘cemu Makâyîsi’l-Luga’sını esas aldık. Söz konusu kaynağı incelememiz neticesinde, üçlünün iki temel anlamının olduğu gördük. Daha sonra en kadîm kaynak sözlüklerden başlayarak “d-l-l” kökünden türeyen kelimelerin yan anlamlarını tespit ettik. Türeyen yan anlamlar ile söz konusu iki temel anlam arasındaki ilişkileri ulaşılabilen yerlerde kaynak kullanarak, ulaşılamayan yerlerde ise kendi çıkarımıza dayanarak tespit etmeye çalıştık. Bu bağlamda anlamların kullanımlarına dair ulaşılabilen yerlerde âyet, hadis ve şiirlerden örnekler verdik. Kelimelerin manalarını açıklarken, yer yer Türkçe sözlük ve edebî eserlerden de yararlandık. Beyitlerin Türkçeye tercümesi sırasında temelde işlenilen başlığa muhalif gibi görünen mânâ tercihlerinin sebeplerini dipnotta kısaca açıkladık. Söz konusu üçlünün semantik analizinde sadece “d-l-l” kökünün tahlilini yaptık, maklûb versiyonlarını ele almadık.
KW  - Arap dili
KW  - delâlet
KW  - semantik
KW  - iştikâk
KW  - delil
N2  - The equivalent of the Arabic 'İlmu'd-Delâle or 'İlmu'd-Dilâle' combination is expressed in terms of semantics, although there are some disputes. This article is a semantic analysis study on the word dalalet. In the study, we first researched the basic meanings of the "d-l-l" trio, which constitutes the root of the word delalet. For this, we took Ibn Faris's Mu'camu Makayîsi'l-Luga as a basis. As a result of examining the source in question, we saw that the trio has two basic meanings. Then, starting from the most ancient source dictionaries, we determined the connotations of the words derived from the root "d-l-l". We tried to determine the relations between the derived connotations and these two basic meanings by using sources in accessible places and by using our own interests in unreachable places. In this context, we have given examples from âyats, hadiths and poems in accessible places regarding the use of meanings. While explaining the meanings of words, we also benefited from Turkish dictionaries and literary works from time to time. During the translation of the couplets into Turkish, we briefly explained in the footnote the reasons for the meaning choices that seem to be in opposition to the main topic. In the semantic analysis of the triad in question, we only analyzed the root "d-l-l", we did not consider the inverted versions.
CR  - Ahfeş el-Evsat, Ebû’l-Hasen el-Mucâşiʿî el-Belhî. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Hudâ Mahmûd Kırâʿa. Kâhire: Mektebetu’l-Hâncî, 1990.
CR  - Akalın vd., Şükrü Haluk. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
CR  - Âmidî, Ebû’l-Kâsım el-Hasen b. Bişr b. Yahyâ. el-Muvâzenetu beyne Şiʿri Ebî Temmâm ve’l-Buhturî. thk. Seyyid Ahmed Sakar-ʿAbdullâh el-Muhârib. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l-Meârif, 4. Basım, 1992.
CR  - Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl el-. el-Furûku’l-Lugaviyye. thk. Muhammed İbrâhîm Selîm. Kâhire: Dâru’l-‘İlim ve’s-Sekâfe, ts.
CR  - Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. 3 Cilt. İstanbul: MAS Matbaacılık, 5. Basım, 2020.
CR  - Berkûkî, Abdurrahman. Şerhu Dîvâni’l-Mütenebbî. Kâhire: Mü’essesetü Hindâvî, 2012.
CR  - Câhız, Ebû ʿOŝmân ʿAmr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî el-Leyŝî. el-Beyân ve’t-Tebyîn. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 2002.
CR  - Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdulgafur Attar. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1987.
CR  - Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah. el-Musannef. thk. Muhammed Avvâme. 15 Cilt. Beyrut: Mü’essesetü Ulûmi’l-Kur’ân, 2006.
CR  - Evs b. Hacer, Ebû Şüreyh Evs b. Hacer b. Attâb et-Temîmî. Dîvânı Evs b. Hâcer. thk. Muhammed Yûsuf Necm. Beyrut: Dâr-u Beyrût, 1980.
CR  - Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Herevî. Tehzîbu’l-luga. thk. Muhammed ‘Ivad Mur‘ıb. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2001.
CR  - Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘akûb b. Muhammed. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Muhammed Na‘îm el-‘Urksûsî. Beyrut: Mü’essesetü’r-Risâle, 2005.
CR  - Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. Bâsâ’iru zeveyi’t-temyîz fî latâifi’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Muhammed Alî Neccâr. 6 Cilt. Kâhire: el-Meclisü’l-A‘alâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1996.
Güneş, Kadir. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Mektep Yayınları, 2015.
CR  - Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-‘ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrahim es-Sêmirâî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
CR  - İbiş, Mustafa. “Arap Dilinde Zâit Harf Meselesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 302-323.
CR  - İbiş, Mustafa. “Metin Dil Bilimi ve Ortaya Çıkışı”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 449-473.
CR  - İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-luga. thk. Remzi Münîr Ba‘lebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1987.
CR  - İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Mu‘cemu makâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammet Hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1979.
CR  - İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 3. Basım, 1993.
CR  - İbn Sîde, Ebû’l-Hasen Alî b. İsmâîl ed-Darîr el-Mürsî. el-Muhkem ve’l-muhîti’l-a‘azam. thk. Abdülhamîl Hindâvî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
CR  - İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn el-Mubârek b. Esîrüddîn Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî. en-Nihâye fî Garîbi’l-Hadîs ve’l-Eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî- Mahmûe Muhammed et-Tanâhî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1979.
CR  - İbnü’s-Sikkît, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. İshâk. Islâhu’l-mantık. thk. Muhammed Mur‘ib. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2002.
CR  - İbnü’s-Sikkît, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. İshâk. Kitâbu’l-Elfâz. thk. Fahrettin Kabâve. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1998.
CR  - İmruʾu’l-Kays, İmruʾu’l-Kays b. Hucr b. el-Hâris el-Kindî. Dîvânu İmru‘i’l-Kays. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Maʿrif, 4. Basım, ts.
CR  - Karslı, İlyas. Arapça-Türkçe Yeni Sözlük. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
CR  - Kâsım b. Sellâm, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. Garîbu’l-hadîs. thk. Muhammed Abdulmuîd Hân. 4 Cilt. Haydarabad: Matbaatu Dâirati’l-Meârifi’l-Osmâniyye, 1964.
CR  - Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Nesebü Me‘âd ve’l-Yemeni’l-Kebîr. thk. Nacî Hasan. 2 Cilt. b.y.: ‘Alemü’l-Kütüb, 1988.
CR  - Kocabıyık, Halil İbrahim. “Arap Dilinde Siyak(bağlam): Dil Dışı Bağlam Örneği”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 32 (2023), 1181-1196.
CR  - Kocabıyık, Halil İbrahim. “İstifhâm Edatları”. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Estitüsü Dergisi 2/2 (2017), 649-663.
CR  - Mecnûnu Leylâ, Kays b el-Mulevvah. ed-Dîvân. thk. Abdussettâr Ahmed Ferrâc. b.y.: Dâru Mısr, ts.
CR  - Mutarrizî, Ebü’l-Feth Burhânüddîn Nâsır b. Abdisseyyid b. Alî el-. el-Muğrib fî Tertîbi’l-Mu‘rib. thk. Mahmûd Fâhûrî-Abdülhamîd Muhtâr. 2 Cilt. Haleb: Mektebetü Üsâme b. Zeyd, 1979.
CR  - Müslim, Ebû’l-Huseyn Muslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. el-Musnedu’s-Sahîhu’l-Muhtasar bi Nakli’l-ʿAdl ʿani’l-ʿAdl ilâ Resûlillâh. thk. Heyet. 7 Cilt. Kâhire: Dâru’t-Teʾsîl, 2014.
CR  - Mütercim Âsım Efendi. Kamûsu’l-Muhît Tercümesi. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2014.
CR  - Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Tahrîru elfâzi’t-tenbîh. thk. Abdülganî ed-Dakr. Şam: Dâru’l-Kalem, 1987.
CR  - Şemsüddîn, Muhammed b. Ebî’l-Feth b. Ebî’l-Fadl el-Ba‘lî. el-Mutli‘ fî Elfâzi’l-Mukni‘. thk. Mahmûd el-Arnavût-Yasîn Mahmûd el-Hatîb. Cidde: el-Mektebetü’s-Süvâdî, 2003.
CR  - Şeyh Sadûk, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn b. Mûsa b. Bâbeveyh. ‘İlelü’ş-Şerâ’i‘. thk. Fazlullah et-Tabatabâî el-Yezdî. 2 Cilt. b.y.: Matbaatü’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1964.
CR  - Topaloğlu, Bekir - Karaman, Hayrettin. Yeni Kâmus: Arapça-Türkçe. İstanbul: Ahmet Said Matbaası, 1966.
CR  - Vankulu Mehmed Efendi, Mehmed b. Mustafa el-Vânî. Vankulu Lugati. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
CR  - Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murrazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk. Tâcu’l-‘arûs. thk. Komisyon. 40 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, ts.
CR  - “دلة”. Meaningnames.net. Erişim 21 Haziran 2021. 
https://meaningnames.net/recipes-%D8%AF%D9%84%D8%A9
UR  - https://doi.org/10.59372/turajas.1885179
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5700227
ER  -