TY  - JOUR
T1  - Hadise Muhalefet ve Tefakkuhta Kıllet: Hicrî Dördüncü Asırda Ehl-i Hadîs ve Ehl-i Re’y’in İki Temel Tartışması ve Etkileri
TT  - Opposition to Hadith and Deficiency in Tafaqquh: Two Core Debates Between Ahl al-hadith and Ahl al-ra’y and Their Impacts within the Fourth Hijri Century
AU  - Yıldız, Oğuzhan
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.33415/daad.1920300
JF  - Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi
JO  - daad
PB  - Yavuz ÜNAL
WT  - DergiPark
SN  - 1303-9199
SP  - 1305
EP  - 1334
VL  - 26
IS  - 2
LA  - tr
AB  - 4./10. asırda Ehl-i hadîs ve Ehl-i re’y arasındaki tartışmalardan geçmiş dönemlerden beri süregelen iki temel meselenin ön plana çıktığı görülmektedir. Tartışmalara Ehl-i hadîs tarafından bakıldığında Ehl-i re’y hadise muhalefetle, Ehl-i re’y cenahından yaklaşıldığında ise Ehl-i hadîs tefakkuh eksikliğiyle tenkit edilmiştir. İki ekolün zikredilen tenkitlere 4./10. asırda verdiği tepkiler ise önceki dönemlere nazaran daha sistematiktir. Ehl-i re’y hadise muhalefet ithamını gelenek içinde yeni bir yöntemle cevaplamaya çalışmış ve literatür buna göre şekillenmiştir. Bu bağlamda fetvaların merfu hadislerden temellerini rivayet ilimleri çerçevesinde ve te’vil vecihlerinden de istifade ederek inşa etmiştir. Onların, bu çabalarında, Ehl-i hadîs çizgisine göre tavır aldığı görülmektedir ve bu durum dönemin ilmî, sosyal ve siyasi koşullarından kaynaklanmaktadır. 4/10. asırda Ehl-i hadîs’in maruz kaldığı tefakkuh eksikliği tenkidi ise usûl, metin ve şerh kitaplarının muhtevasını etkilemiştir. Kaynaklarda tefakkuh meselesinin hadis ilimlerine dahil edilmesi, hadisçilere tefakkuh metodolojisinin öğretilmeye çalışılması bu tenkidin yansımaları olarak kabul edilebilir.
KW  - Hadis
KW  - Fıkıh
KW  - Hanefî
KW  - Muhaddis
KW  - Tefakkuh
N2  - Ahl al-hadith and Ahl al-ra’y are known to have confronted each other on many issues since early periods. Two prominent topics emerge from these centuries. From the perspective of Ahl al-hadith, the primary claims involve opposition to hadith directed at Ahl al-ra’y. From the perspective of Ahl al-ra’y, criticisms focus on the lack of tafaqquh among Ahl al-hadith regarding the content of narrations.The 4th/10th century is distinguished from previous periods by unique differences. New types of tasnif belonging to both Ahl al-hadith and Ahl al-ra’y emerged during this era. Within these classifications, certain tendencies aimed at transforming the thought structures of these schools are observable. Discussions between the two schools were likely effective in driving these methodological tendencies.Two fundamental mutual problems between Ahl al-hadith and Ahl al-ra’y in the 4th/10th century can be identified. Ahl al-hadith accused Ahl al-ra’y of opposing hadith. Conversely, Ahl al-ra’y criticised Ahl al-hadith for failing to perform tafaqquh on hadith texts due to excessive preoccupation with activities like rihla, isnad, and rijal. These criticisms are expressed in the contemporary works of both schools. Close examination reveals a strong intertextual relationship between them. These critiques influenced the structure of the literature and the thought systems of both groups.Regarding the effects of the accusation of opposing hadith on Ahl al-ra’y, a new method emerged within the madhhab. Ahl al-ra’y compiled the foundations of their fatawa from marfu hadith. They utilised almost every type of hadith science, including isnad, rijal, and ilal. They attempted to eliminate hadith-fatwa contradictions through ta’wil and by identifying the za’f of narrations appearing to show opposition. These efforts were likely related to long-standing criticisms. This specific methodology had not been previously encountered.Several reasons explain why Ahl al-ra’y adopted a stance aligned with Ahl al-hadith. In the 4th/10th century, the Islamic world struggled with issues involving the Fatimids, Buyids, and Qarmatians. In such a context, an alliance against non-Sunni elements was necessary. Seeking a place in this alliance, Ahl al-ra’y aligned with Ahl al-hadith, who played a decisive role. Additionally, as madhahib, including Hanafism, were being formed, Ahl al-ra’y needed to eliminate accusations to prevent legitimacy problems.The primary critique directed at Ahl al-hadith by Ahl al-ra’y was the lack of tafaqquh. The intense involvement of Ahl al-hadith with activities like rihla, isnad collection, jarh wa ta’dil, and ilal caused them to ignore the content of narrations. They remained unaware of the fiqh within the hadith they narrated. Consequently, Ahl al-ra’y accused them of failing to understand their own narrations. In this period, Ahl al-hadith included tafaqquh in hadith sciences within usul books. Simultaneously, text and sharh works attempted to teach tafaqquh to traditionists. These developments stemmed from the critique by Ahl al-ra’y, influencing the literature and scholarly work of Ahl al-hadith.
CR  - Abdülmecid, Abdülmecid Mahmud. el-İtticâhâtü’l-fıkhiyye inde ashabi’l-hadîs fi’l-karni’s-sâlisi’l-hicrî. Mektebetü’l-Hancî, 1979.
CR  - Ahmed b. Fâris es-Sellûm. “Mukaddime”. Ma’rifetü ulûmi’l-hadis. mlf. Hâkim en-Nîsâbûrî. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 2010.
CR  - Bardakoğlu, Ali. “Câiha”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 17 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/caiha
CR  - Bedir, Murteza. Fıkıh Mezhep Sünnet. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım., 2017.
CR  - Bozkurt, Üsame. Hicri 4. Asırda Ehl-i Hadîsin İç Tartışmaları. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
CR  - Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Ahkâmü’l-Kur’an. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
CR  - Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf, 1994.
CR  - Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
CR  - Erdoğan, Tunahan. “Ka’bî’nin Kabûlü’l-Ahbâr’ı ile Râmhürmüzî’nin el-Muhaddisü’l-Fâsıl’ında Metinlerarasılık”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (2025), 569-599.
CR  - Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
CR  - Gül, Mutlu. “Hadislerin Rivayet Özelliklerinin Fıkha Etkisi Bağlamında Velisiz Kıyılan Nikahın Batıl Olduğunu İfade Eden Rivayetin Tahric ve Tenkidi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 22 (2013), 361-376.
CR  - Gül, Mutlu. “Kudûrî’nin Tecrîd Adlı Eserinde İsnada Dair Değerlendirmeler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (Haziran 2020), 123-166.
CR  - Hâkim en-Nîsâbûrî. Ma’rifetü ulûmi’l-hadis ve kemmiyyeti ecnâsihî. thk. Ahmed b. Faris Sellûm. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 2010.
CR  - Hattâbî, Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed. Me’âlimü’s-Sünen. 4 Cilt. Halep, 1932.
CR  - Hattâbî, Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed. Me’âlimü’s-Sünen. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2016.
CR  - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibban b. Ahmed et-Temîmî. el-Mecruhîn. 3 Cilt. Halep: Dârü’l-Va’y, 1976.
CR  - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibban b. Ahmed et-Temîmî. es-Sikât. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1975.
CR  - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibban b. Ahmed et-Temîmî. Sahihu İbn Hibban el-Müsnedü’s-sahih ale’t-tekâsim ve’l-envâ’. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2012.
CR  - İbn Huzeyme, Muhammed b. İshak en-Nîsâbûrî. Sahih. 4 Cilt. Kahire: Dârü’t-Te’sîl, 2014.
CR  - Koşum, Adnan. “Akıl (Re’y)-Nakil (Eser/Hadis) Ayrışmasının Fıkhî Boyutları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 12 (2008), 87-98.
CR  - Köklü, Recep. Hadis Usulünün Teşekkülü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
CR  - Köklü, Recep. “Hâkim en-Nîsâbûrî ve Ma‘rifetü ulûmi’l-hadîs’in Hadis Usulü Tarihindeki Yeri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (Haziran 2023), 49-72.
CR  - Köklü, Recep. “Râmhürmüzî ve el-Muhaddisü’l-fâsıl Üzerine Bir İnceleme”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/1 (Mart 2023), 399-432.
CR  - Kudûrî, Ebu’l-Hüseyin Ahmed b. Ebû Bekir. Tecrîd. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selam, 2006.
CR  - Kudûrî, Ebu’l-Hüseyin Ahmed b. Ebû Bekir. Şerhu Muhtasari’l-Kerhi. 9 Cilt. Havallî: Esfar li-Neşr Nefisi’l-Kütüb ve’r-Resaili’l-İlmiyye, 2022.
CR  - Melchert, Christopher. Sünni Düşüncenin Teşekkülü. thk. Ali Hakan Çavuşoğlu. İstanbul: Klasik, 2018.
CR  - Nesefi, Ebû Muti’ Mekhûl b. Fazl. Kitabü’r-Red ala ehli’l-bida’ ve’l-ehvâi’d-dâlle. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.
CR  - Okur, Hüseyin. “İslam Borçlar Hukukunda el-Câiha/Beklenmeyen Durum Nazariyesi Mezhepler Arası Bir Mukayese”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/44 (Haziran 2016), 1383-1394.
CR  - Okuyucu, Nail. Şâfiî Mezhebinin Teşekkül Süreci. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
CR  - Özkan, Halit. “Ebû Davud’un es-Sünen’i Üzerine Yazılmış Şerhler”. Hadis Şerh Literatürü. ed. Mustafa Macit Karagözoğlu. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022.
CR  - Özşenel, Mehmet. İlk Dönem Hadis-Rey Tartışmaları. İstanbul: İfav Yayınları, 2015.
CR  - Râmehürmüzî, Ebû Muhammed Hasan b. Abdurrahman b. Hallâd. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ’î. Kahire: Darü’z-Zehâir, 2016.
CR  - Şahyar, Ataullah. Ehl-i hadîs ve Ehl-i re’y İhtilafları. İstanbul: Akdem Yayınları, 2011.
CR  - Şuayb el-Arnaût. “Mukaddime”. el-İhsan fî takrîbi Sahihi İbn Hibbân. mlf.  Ebû Hâtim Muhammed b. Hibban b. Ahmed et-Temîmî İbn Hibbân. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1988.
CR  - Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu me’ânî’l-âsâr. 4 Cilt. Beyrut, 1979.
CR  - Uğur, Mücteba. “Hadis Rivayetinde Uluv-Nuzul Meselesi ve Hadisçilerin Uluv Tutkusu”. Diyanet İlmi Dergi 34/1 (1998), 3-22.
CR  - Üzüm, İlyas. “Mekhûl b. Fazl en-Nesefî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 25 Aralık 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/nesefi-mekhul-b-fazl
CR  - Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillah Yâkût b. Abdillah. Mu’cemü’l-büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
CR  - Yıldız, Fahreddin. İlmi Bir Disiplin Olarak Fıkhü’l-hadis. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
CR  - Yücel, Ahmet. “İlk Hadis Usûlü Eserlerinin Yazıldığı İlmi Ortam”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 12 (2003), 53-67.
CR  - Zehebi, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tarihü’l-İslâm ve vefeyatü’l-meşahir ve’l-a’lâm. Beyrut: Darü’l-Garbi’l-İslami, 2003.
CR  - Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
UR  - https://doi.org/10.33415/daad.1920300
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5865701
ER  -