TY - JOUR T1 - Reddiye ve Yeniden İnşa: Hicrî Dördüncü Asır Ebû Hanîfe Biyografilerinin Telif Sebepleri TT - Refutation and Reconstruction: The Reasons Behind the Compilation of Abu Hanifa’s Biographies During the 4th Century of the Hijra AU - Yıldız, Oğuzhan PY - 2026 DA - June Y2 - 2026 DO - 10.30523/mutefekkir.1940577 JF - Mütefekkir JO - Mütefekkir PB - Aksaray University WT - DergiPark SN - 2148-5631 SP - 367 EP - 385 VL - 13 IS - 25 LA - tr AB - Ehl-i hadîs’in Ebû Hanîfe’ye yönelttiği itikâdî ve fıkhî açıdan eleştiriler ile bu eleştiriler karşısında Ehl-i re’y’in verdiği tepkiler, çalışmanın ana konusunu teşkil etmektedir. Özellikle Ehl-i hadîs’e ait duafâ kitaplarında yer alan söz konusu eleştirilerin, Ehl-i re’y tarafından 4./10. asırda yoğun bir şekilde telif edilen Ebû Hanîfe biyografisi içeren eserlerde ele alındığı görülmektedir. Nitekim her iki ekole ait literatürdeki Ebû Hanîfe tercemeleri karşılaştırıldığında aralarında var olan güçlü metinlerarasılık olgusu ile müelliflerin ifadeleri ya da eserlerin yapısı, yöntemi ve içeriği bahsedilen hususa delalet etmektedir. Dolayısıyla Ehl-i hadîs’in eleştirilerine karşı Ehl-i rey’in tepkileri Ebû Hanîfe biyografileri üzerinden takip edilebilir. Çalışma bu tepkilerin amacı ve mahiyetini bir başka deyişle 4./10. asır Ebû Hanîfe biyografilerinin telif sebeplerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Görülen o ki Ehl-i re’y zikredilen biyografi eserlerinde Ehl-i hadîs’ten gelen eleştiriler mukabilinde imamları Ebû Hanîfe’yi müdafaa etmektedir. Müellifler, Ehl-i hadîs’in iddialarını belirli yöntemlerle değerlendirmiş ve bu iddiaları merkeze alarak yeni bir Ebû Hanîfe biyografisi inşa etmiştir. Yeniden inşada iddiaların aksine Ebû Hanîfe’nin Ehl-i hadîs’le aynı zeminde bulunduğunun ispat edilmeye çalışıldığı ileri sürülebilir. Müslümanların 4./10. asırda maruz kaldığı problemlere bağlı olarak ötekilere karşı ortaya çıkan ittifaka girmenin ve mezhepleşme sürecinde Hanefîliğin meşruiyetine dair sorun çıkaracak iddiaların bertaraf edilmesinin gerekliliği şeklinde ifade edilebilecek iki durum ise Ehl-i re’y’i bu çabaya sevk eden âmiller olarak zikredilebilir. KW - Ebû Hanîfe KW - Biyografi KW - Ehl-i hadîs KW - Reddiye KW - Yeniden İnşa N2 - The core subject of this study comprises the theological and jurisprudential criticisms directed at Abu Hanifa by the Ahl al-hadith alongside the reactions of the Ahl al-ra’y to these criticisms. It is observed that these criticisms, which are particularly featured in the du‘afa literature of the Ahl al-hadith, were intensely addressed by the Ahl al-ra’y in the 4th/10th century through works containing biographies of Abu Hanifa. Indeed, when the biographies (tarajim) of Abu Hanifa in the literatures of both schools are compared, the powerful intertextuality existing between them, as well as the authors' expressions and the structure, methodology, and content of the works, clearly demonstrate this point. Consequently, the reactions of the Ahl al-ra’y against the criticisms of the Ahl al-hadith can be traced through these biographies of Abu Hanifa. This study aims to reveal the purpose and nature of these reactions—in other words, the reasons behind the compilation of the 4th/10th-century Abu Hanifa biographies. Evidently, the Ahl al-ra’y defend their imam, Abu Hanifa, in the aforementioned biographies in response to the criticisms stemming from the Ahl al-hadith. The biographers evaluated the claims of the Ahl al-Hadith through specific methods and, centering on these claims, constructed a new biography of Abu Hanifa. It can be argued that in this reconstruction, they attempted to prove that, contrary to the allegations, Abu Hanifa stood on the same ground as the Ahl al-Hadith. Two circumstances can be cited as the factors that drove the Ahl al-Ra'y toward this effort: the necessity of entering into alliances that emerged against "others" due to the problems Muslims faced in the 4th/10th century, and the need to eliminate allegations that could challenge the legitimacy of Hanafism during the process of school formation (madhhabization). CR - Abdullah b. Ahmed b. Hanbel. es-Sünne. 2 Cilt. Dammâm: Dâru İbni’l-Kayyım, 1986. CR - Ağırakça, Ahmet. “Nabatîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 09 Ocak 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/nabatiler CR - Alibekiroğlu Eren, Fatmanur. Hanefilik-Mu’tezile İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2023. CR - Bakri, Hamzeh. “Husûmetü’l-muhaddisîn li-Ebî Hanife: Mes’eletü’l-iman nemûzecen”. Diyanet İlmi Dergi 56/4 (Aralık 2020), 1165-1200. CR - Bedir, Murteza. Fıkıh Mezhep Sünnet. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım., 2017. CR - Bozkurt, Üsame. Hicri 4. Asırda Ehl-i Hadîsin İç Tartışmaları. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022. CR - Çeker, Huzeyfe. Hanefi Mezhebinde Biyografi Geleneği. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Kültür Yayınları, 2018. CR - Dickinson, Eerik. “Ahmad b. al-Salt and his Biography of Abû Hanîfa”. Journal of the American Oriental Society 116/3 (1996), 406-417. CR - Ebû Hanife, Numan b. Sâbit. “Risâletü Ebî Hanife ilâ Osman el-Bettî”. İmam-ı Azam’ın Beş Eseri. thk. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV Yayınları, 1992. CR - Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdullah el-İsfahânî. el-Müsnedü’l-Müstahrec alâ Sahihi’l-İmam Müslim. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996. CR - Efendioğlu, Mehmet. “Fezâilü’s-sahâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 05 Ekim 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/fezailus-sahabe CR - Ertürk, Mustafa. “Muhaddislerin Ebû Hanife’ye Yönelik Eleştirilerin Değeri Meselesi”. İmam-ı A’zam Ebû Hanife ve Düşünce Sistemi. CR - Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hâricîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 11 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/hariciler CR - Gül, Mutlu. “Kudûrî’nin Tecrîd Adlı Eserinde İsnada Dair Değerlendirmeler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (Haziran 2020), 123-166. CR - Hârisî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed es-Sebezmûnî el-Buharî. Keşfü’l-âsâri’ş-şerife fî menâkıbi’l-İmam Ebî Hanife. 2 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2020. CR - İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah. el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. CR - İbn Ebi’l-Avvâm, Ebu’l-Kasım Abdullah b. Muhammed. Fezâilü Ebî Hanife. el-Mektebetü’l-İmdâdiyye, 2010. CR - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn. 3 Cilt. Halep: Dârü’l-Va’y, 1976. CR - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikât. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1975. CR - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Sahihu İbn Hibban el-Müsnedü’s-sahih ale’t-tekâsim ve’l-envâ’. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2012. CR - Karagözoğlu, Mustafa Macit. Zayıf Raviler: Duafa Literatürü ve Zayıf Rivayetler. İstanbul: İfav Yayınları, 2014. CR - Kevserî, Muhammed Zahid. Te’nîbü’l-Hatîb. y.y., 1990. CR - Kılavuz, Ahmet Saim. “Bişr b. Gıyâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 12 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/bisr-b-giyas CR - Kureşî, Abdülkadir. el-Cevâhirü’l-mudiyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. Karaçi: Mîr Muhammed Kütübhane, ts. CR - Lâlekâî, Ebu’l-Kasım Hibetullah b. Hasan b. Mansur. Şerhu usûli itikadi Ehli’s-sünne ve’l-cemaa. İskenderiye: Dâru’l-Basîra, ts. CR - Melchert, Christopher. Sünni Düşüncenin Teşekkülü. ed. Ali Hakan Çavuşoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018. CR - Okuyucu, Nail. Şafiî Mezhebinin Teşekkül Süreci. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015. CR - Saymerî, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ali. Ahbâru Ebî Hanife ve ashabihî. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1985. CR - Sem’ânî, Ebû Sa’d Abdülkerim b. Muhammed el-Mervezî. el-Ensâb. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1998. CR - Şâyi’, Muhammed b. Abdülaziz b. Muhammed eş-. “el-Âsârü’l-vâride ani’s-selef fi’l-İmam Ebî Hanife”. Mecelletü’l-ulûmi’ş-şer’iyye ve’l-luğati’l-arabiyye. CR - Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. el-Câmi’u’l-kebîr Sünenü’t-Tirmizî. ed. Şuayb Arnaût. 6 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2017. CR - Ukaylî, Ebû Cafer Muhammed b. Amr el-Mekkî. ed-Duafâü’l-kebîr. 4 Cilt. Beyrut: Daru’t-Te’sîl, 2013. CR - Ümit, Mehmet. “Mihne Sürecinde Hanefiler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (2010), 101-130. CR - Yücesoy, Hayrettin. “Mihne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 27 Mayıs 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/mihne CR - Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. ed. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985. UR - https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1940577 L1 - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5962691 ER -