TY  - JOUR
TT  - Dini Danışma ve Rehberliğin Temel Kavramları ve Tarihi Arka Planı Üzerine Bir Değerlendirme
AU  - Söylev, Ömer
PY  - 2017
DA  - June
DO  - 10.18505/cuid.286648
JF  - Cumhuriyet İlahiyat Dergisi
JO  - CUID
PB  - Sivas Cumhuriyet University
WT  - DergiPark
SN  - 2528-9861
SP  - 255
EP  - 296
VL  - 21
IS  - 1
KW  - Religious Counseling and Guidance
KW  - Psychology
KW  - Psychotherapy
KW  - Pastoral Care
KW  - Pastoral Counseling
N2  - Psikolojinin bir bilim dalıolarak ortaya çıktığı 19. yüzyıla kadar, insana dair sorunlar, felsefi biryorumla ele alınmıştır. Zaman içinde pozitivizm, materyalizm gibi felsefeakımlarının yön vermesiyle psikoloji bilimi kendine ait kavram ve yöntemlere sahipolmuştur. Bu süreçte bilimde hâkim olan paradigmaların etkisiyle din, uzun birdönem bilimsel araştırmaların dışında tutulmuştur. Bilim adamalarının dinekarşı olumsuz tutumlarına rağmen, Hıristiyan din adamaları felsefe ve psikolojigibi alanlardaki bilimsel gelişmeleri yakından takip etmişlerdir. Kilisehizmetleri çerçevesinde geleneksel olarak sürdürülen “pastoral care”faaliyetlerinin psikoloji ve psikoterapi alanlarındaki gelişmelerdenetkilenmesiyle bugünkü dini danışma ve rehberliğin temeli olan “pastoral careand counseling” kavramları ve yöntemleri ortaya çıkmıştır. 1960’lardan sonradünya genelinde bir yayılma eğilimi gösteren dini danışma ve rehberlik konusu,son yıllarda Türkiye’deki dini kurum ve akademik çevrelerin de ilgi odağıhaline gelmiştir. Bu makalede, konunun İslam kültürü içindeki realizasyonu ileilgili çalışmalara katkı vermek amacıyla dini danışma ve rehberliğin temelkavramları ve tarihi arka planına odaklanılmıştır.Modern yaşambiçimi toplumsal değişimi hızlandırmakla kalmamış bireysel ihtiyaçları da birhayli değiştirmiştir. Yaşanan hızlı değişim ve farklılaşan ihtiyaçlar bir takımpsikolojik problemleri beraberinde getirmiştir. Buna bağlı olarak insanı olumsuz etkileyen ve hastalanmasına yol açanpsikolojik süreçler incelenmeye başlanmıştır. Öte yandan değişimden hayatındeğer ve inanç sistemleri de etkilenmiş, kurumsal dini yapılarda ve din hizmeti anlayışlarında önemli değişme vegelişmeler meydana gelmiştir. Bu sebeple bir taraftan yeni ortaya çıkan olay vedurumlar karşısında dinin bakış açısını ve tutumunu öğrenme ihtiyacı, diğertaraftan yaşanan acı ve krizler karşısında psikolojik yardım ve manevi destekgereksinimleri giderek artmıştır. Kısacası din, insanların kendi başlarınahareket etmekte zorlandığı, rehberliğe ihtiyaç duyduğu bir alan olmuştur.Dini danışma ve rehberlik alandaki ilk çalışmalar, tamamen birHıristiyanlık faaliyeti olarak ortaya çıkmış olduğu için bu alana ait ilkkavramlar da Hıristiyan kültürü ile yakından ilgilidir. Dini danışma verehberliğin temel kavramlarından olan “pastoral care” genellikle rahip ya dapapazların özellikle kilise dışında yürüttükleri dini danışmanlık ve rehberlikhizmetlerini ifade etmektedir. Günümüzdeki dini danışma ve rehberlikhizmetlerinin temelini, Hıristiyan din adamlarının verdiği manevi destek, öğütve tavsiye anlamındaki pastoral care faaliyetleri oluşturmaktadır. Ayrıca kavramların,Mesih ve teslis inancı; günahsızlık ve günahların kefareti, lütuf yoluyla kurtuluşöğretileri; papazların yanılmazlığı ve ruhbanlık anlayışı; itiraf müessesesi vekilisenin statüsü gibi Hıristiyan teolojisine ait kökenleri bulunmaktadır.Pastoral care vepastoral counseling birbirlerinden bir dereceye kadar ayırt edilebilen yardımşekilleridir. Aralarındaki farklılık, papazların insanlarla çalışırken, ilgilipsikolojik dinamikler yerine kendilerinin ahlaki duruş mesafelerindenkaynaklanır. Bu nedenle ikisi arasında en geniş ve kapsayıcı pastoral faaliyet,kesinlikle pastoral care çalışmalarıdır. Bu çalışmalar, resmi ve gayrı resmikonuşmalar, diyaloglar ve diğer iletişim etkileşimleri ile gençler, çiftler,yetişkinler ve çeşitli diğer gruplarla daha fazla ya da az yapılandırılmışgenel ilişkilerdir. Pastoral counseling olarak adlandırılan yardımilişkileri ise pastoral care faaliyetlerinin genel ve her yerdeuygulanabilirliğinden farklı şekilde, bireylerin belirli bir yerde ve belirlibir süre tahdidi çerçevesinde yapılandırılmış olan yardım faaliyetlerini içerirki, böyle bir yardım sürecinde papazın dikkatini ve zamanını gerektirendurumlar söz konusudur. Burada ayırt edici nokta, bireyin psikolojik durumu vesorunlarının daha fazla olmasıdır. Dini danışma verehberliğin kurumsal bir hizmet alanı olarak ortaya çıkışı, reform hareketlerive sanayi devriminin Batı Avrupa ülkelerinin sosyal dokusu ve dini kurumlarınyapılanması üzerinde yaptığı değişimle doğrudan alakalıdır. Nitekim Katoliklerve özellikle Ortodokslar yeni gelişen psikolojik danışma faaliyetlerinde dahatemkinli bir tutum takınırken Protestanlar dini destek ve yardım hizmetlerindeyeni psikolojik teori ve teknikleri kucaklama eğilimi göstermişlerdir. 15.yüzyıldan itibaren oluşan, insana, Tanrı’ya ve âleme bakıştaki farklılaşmanıngerçekleştiği süreç, 18. yüzyılda “aydınlanma” olarak adlandırılan köklü birdeğişimi beraberinde getirmiştir. Doğaüstünündoğayla, dinin bilimle, tanrısal buyruğun doğa yasasıyla, din adamlarınınfilozoflarla yer değiştirmesi ve dini inanca toleransın azalması ilekarakterize edilen bu dönemde, din ve maneviyat konusu, psikolojik araştırmalar ve klinik deneylerdışında tutulması gerektiğine inanılan, kişilere özgü, bilim dışı, bilinmez birözel alan olarak görülmüştür.Psikolojinin bir bilim dalı olarak ortaya çıktığı dönemde bilimsel sahadahâkim olan paradigmanın etkisiyle bilim adamaları her ne kadar din ile sağlıklıbir ilişki kuramadıysa da; özellikle Amerika ve Avrupa’da kilise hizmetleriçerçevesinde “pastoral care” faaliyetlerini yürüten din adamları, modernpsikiyatri ve psikoterapi birikiminden etkili bir şekilde yararlanmışlardır. Kilisefaaliyetlerinin psikoloji alanındaki gelişmelerden etkilenmesiyle papaz verahiplerin dini konulardaki yardım çalışmaları hem kilise içinde hem kilisedışında daha profesyonelce yürütülen faklı bir boyut kazanmaya başlamıştır.Papazların yetiştirilmesinde danışma psikolojisi ve klinik psikolojinin yöntemve kurallarının kullanılmaya başlamasıyla “pastoral counseling” alanı gelişmegöstermeye başlamıştır.Abraham Maslow’un “kendini gerçekleştiren kişiler” hakkındakiaraştırmasına kadar (1962) ilgiye layık görülmeyen din ve maneviyat, buaraştırma sonucunda, karşılanması gereken nihai bir ihtiyaç ve önemli birmotivasyon olarak fark edilmiştir. Alanda son yapılan araştırmalar, din ile ruhve beden sağlığı arasında önemli ilişkilerin olduğunu ortaya koymaktadır.Danışmanlarca, danışanların dini inançlarının danışma sürecine dâhiledilmemesi; danışanın kimliğinin işe yarayan önemli bir bölümünü yok saymaklaeş anlamlı kabul edilmektedir. Bu gelişmelerin sonucu olarak bugün başta ABD vediğer gelişmiş ülkelerde birçok Tıp Fakültesi ve Psikoloji bölümleri,programlarına dini danışmanlıkla ilgili dersler koymaktadır.20. yüzyılın başından beri Hıristiyan Batıdünyasında uygulanmakta olan pastoral care and counseling faaliyetleri,toplumsal değişmenin küresel etkileri ve gittikçe benimsenen modern yaşamınfarklılaşan ihtiyaçlarına bağlı olarak son yıllarda Türkiye’deki akademikçevrelerin ve ilgili kurumların ilgi odağı haline gelmiştir. Dini danışma verehberlik, kültürümüzde henüz yabancı bir kavram ve kurumsallaşmamış bir hizmetalanı olarak kabul edilse de; Hz. Peygamber’den (s.a.v) bu yana sürdürülen dinhizmetlerinin en önemli bölümünü, özü dini rehberlik olan irşat faaliyetlerioluşturmaktadır. Ancak günümüzde modern psikolojik yardım disiplinlerinin ilkeve yaklaşımlarından destek alan yeni irşat modellerine ihtiyaç vardır. Dinidanışma ve rehberlik, amaç, ilke, yöntem ve yaklaşımları ile toplumda oluşanyeni ihtiyaç ve beklentileri karşılamaya yönelik sürdürülen çabalara önemlikatkılar sağlayacaktır.
CR  - Ağılkaya-Şahin, Zuhal. “Federal Almanya Cumhuriyeti’nde Dini Danışmanlık: Teori – Eğitim – Uygulama”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014.
CR  - Ağılkaya-Şahin, Zuhal. “Hristiyan Gelenekte Manevi Bakımın Teorik Temelleri”. Spiritual Psychology and Counseling 1 (2016): 43-74.
CR  - Altaş, Nurullah. “Din Hizmetleri ve Dini Danışmanlık İlişkisi”. Dini Danışmanlık ve Din Hizmetleri, içinde ed. N. Altaş, M. Köylü, 11-36. Ankara: Gündüz Yayınları, 2012.
CR  - Altaş, Nurullah. “Dini Danışmanlığın Teorik Temelleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41, sy.1 (2000): 327-350.
CR  - Altıntaş, Ersin. “Çağdaş Eğitim Sisteminde Öğrenci Kişilik Hizmetleri ve Rehberlik”. Psikolojik Danışma ve Rehberlik, içinde ed. Gürhan Can, 2-30. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2014.
CR  - Armaner, Neda. Psikopatolojide Dini Belirtiler. Ankara: Demirbaş Yayınları, 1973.
CR  - Arnold, William V. Introduction to Pastoral Care. Philadelphia: The Westminster Press, 1982.
CR  - Aten, Jamie D. et al. “The Psychology of Religion and Spirituality for Clinicians: An Introduction”, The Psychology of Religion and Spirituality for Clinicians: Using Research in Your Practice, ed. Jamie D. Aten, et al, 1-13. New York: Routledge/Taylor & Francis Group, 2012.
CR  - Aybey, Salih. “Diyanet İşleri Başkanlığı Aile ve Dini Rehberlik Bürolarına Gelen Soruların Analiz ve Değerlendirilmesi: Ege Bölgesi Örneği”. Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2015.
CR  - Aydın, Garip. “Hadislerde Hastalara Yönelik Manevi Destekler”. Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2015.
CR  - Belen, Fatıma Zeynep. “Manevi Danışmanlıkta Bibliyoterapi Tekniği ve Uygulanması”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2014.
CR  - Browning, Donald S. “Introduction to Pastoral Counseling”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al,1:5-13. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - Browning, Donald S. Religious Ethics and Pastoral Care. Philadelphia: Fortrees Press, 1983.
CR  - Browning, Donald S. The Moral Context of Pastoral Care. Philadelphia: Westminster Press, 1976.
CR  - Bulut, Aytekin. Din Eğitimi’nde Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2002.
CR  - Cebeci, Suat. “Bir Din Eğitimi Yaklaşımı Olarak Dini danışma ve Rehberlik”. Değerler Eğitimi Dergisi 8, sy.19 (2010): 53-69.
Cebeci, Suat. Dini Danışma ve Rehberlik. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
CR  - Clinebell, Howard “Preface”. In International Perspectives on Pastoral Counseling, ed. James Reaves Farris, xv-xix. New York: The Haworth Pastoral Press, 2002.
CR  - Clinebell, Howard. Basic Types of Pastoral Care & Counseling: Resources for The Ministry of Healing & Growth. Nasville: Abingdon Press, 1984.
CR  - Corey, Gerald, Psikolojik Danışma, Psikoterapi Kuram ve Uygulamaları. trc. Tuncay Ergene, Ankara: Metis yayınları, 2008.
CR  - Çamur, Fatma Yüksel. “Küreselleşen Dünyada İrşat Hizmetlerinde Yeni Bir Alan: Dini Danışmanlık – Türkiye ve İngiltere Örneği”. Vaaz ve Vaizlik Sempozyumu, (17–18 Aralık 2011), içinde 2:54-73. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
CR  - Çetin, Abdurrahman. Hitabet ve İrşad, Din Hizmetlerinde İletişim ve Güzel Konuşma. Bursa: Emin Yayınları, 2011.
CR  - Doğan, Recai. “Müzakereler”. I. Din Hizmetleri Sempozyumu (3-4 Kasım 2007) içinde 2: 608-610. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
CR  - Draper, Edgar and Bevan Steadman. “Assessment in Pastoral Care”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al, 1:118-131. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - Düzgüner, Sevde. “Ruh-Beden ve İnsan-Aşkın Varlık İlişkisine Yönelik Psikolojik Yaklaşımın Tarihi Serüveni”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 45 (Eylül 2013): 253-284.
CR  - Frager, Robert Manevi Rehberlik ve Benötesi Psikolojisi Üzerine Paylaşımlar. trc. Ömer Çolakoğlu İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009.
CR  - Freud, Sigmund. “Obsessive Acts and Religious Practices”, 1907; “Totem and Taboo”, 1913; “Psycho-Analysis and Religious Origins”, 1919; “Future of an Illusion”, 1927; “Civilization and its Discontents”, 1930; “Moses and Monotheism”, 1939. In Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, ed. J. Strachey, London: Hogarth Press, 1962.
CR  - Geçtan, Engin. Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Metis Yayınları, 2008.
CR  - Genia, Vicky. “Seküler Psikoterapistler ve Dindar Danışanlar: Mesleki Mülahazalar ve Öneriler” trc. Üzeyir OK İslami Araştırmalar Dergisi 12, sy.1 (1999): 78-83.
CR  - Gerard, Alexander. The Pastoral Care. London: Printed for T. Cadell Jun. And W. Davies, in the Strand; And A. Brown, at Aberdeen, 1799.
CR  - Gerkin, Charles V. An Introduction to Pastoral Care. Nashville: Abingdon Press, 1997.
CR  - Giddens, Anthony. Modernliğin Sonuçları. trc. Ersin Kuşdil, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
CR  - Greer, Joanne Marie G. “Research in Pastoral Counseling: Definitions, Methods, and Research Training”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al, 1:632-646. New Jersey:  Paulist Press, 1993.
CR  - http://www.aapc.org/membership/certifications/definitions.aspx, erişim 27 Aralık 2012.
CR  - http://www.explorefaith.org/pastoral_counseling.html, erişim 23 Nisan 2012.
CR  - http://www.sanalpsikolog.com/index.shtml “Pastoral Danışma”, erişim 17 Kasım 2012.
CR  - http://www.wisegeek.com/what-is-pastoral-counseling.htm, erişim 23 Nisan 2012.
CR  - Jones, Stanton L. “A Constructive Relationship for Religion with The Science and Profession of Psychology: Perhaps The Boldest Model Yet”. In Religion and The Clinical Practice of Psychology, ed. Edward P. Shafranske, 113-147. Washington: American Psychological Association, 1996; American Psychologist 49, no.3 (1994): 184-199.
CR  - Kahvecioğlu-Karaca, Feyza. “Din Hizmetlerinde Dini Danışmanlık ve Rehberlik”. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2010.
CR  - Kirkwood, Neville A. Pastoral Care to Muslims, Building Bridges. New York: The Haworth Pastoral Press, 2002.
CR  - Koç, Mustafa. “Manevî-[Psikolojik] Danışmanlık ile İlgili Batı’da Yapılan Bilimsel Çalışmaların Tarihi ve Literatürü (1902-2010) Üzerine Bir Araştırma –II”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12, sy.2 (2012): 239-276.
CR  - Koç, Zihni. “Kültüre Duyarlı Psikolojik Danışma Yaklaşımı: Kuramsal Bir İnceleme”. Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi 11, sy.12 (2003): 1-17.
CR  - Koenig, Harold G. Fait & Mental Healt Religious Resources for Healing. Philadelphia: Templeton Foundation Press, 2005.
Köse, Ali. Freud ve Din. İstanbul: İz Yayıncılık, 2005.
CR  - Köylü, Mustafa. “Din Hizmetlerinde Çağdaş Yönelimler ve Faaliyetler: ABD ve Kanada Örneği”. I. Din Hizmetleri Sempozyumu (3-4 Kasım 2007), içinde 524-541. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
CR  - Köylü, Mustafa. “Ruh ve Beden Sağlığı İle Din İlişkisi Üzerine Yapılan Araştırmaların Bir Değerlendirmesi” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (2010):5-36.
CR  - Lartey, Emmanuel Y. In Living Color: An Intercultural Approach to Pastoral Care and Counseling. Philadelphia: Jessica Kingsley Publisher, 2003.
CR  - Maslow, Abraham H. Dinler, Değerler, Doruk Deneyimler. trc. H. Koray Sönmez İstanbul: Kuraldışı Yayınları, 1996.
CR  - Merter, Mustafa. Dokuz Yüz Katlı İnsan: Tasavvuf ve Benötesi Psikolojisi. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2008.
CR  - Nazlı, Serap. Kapsamlı Gelişimsel Rehberlik ve Psikolojik Danışma Programları. Ankara: Anı Yayınları, 2005.
CR  - Nelson, James M. Psychology, Religion, and Spirituality. New York: Springer Science+Busines Media, 2009.
CR  - Ok, Üzeyir. “Dini Danışmanlık: Tanım ve Tarihi”. Dini Danışmanlık ve Din Hizmetleri, içinde ed. Nurullah Altaş-Mustafa Köylü, 37-58. Ankara: Gündüz Yayınları, 2012.
CR  - Ok, Üzeyir. “İnanç Bakım Danışmanlığı: Bir Model Geliştirme Denemesi”.  I. Din Hizmetleri Sempozyumu (3-4 Kasım 2007) içinde 2:550-574. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
CR  - Özdoğan, Öznur. İsimsiz Hayatlar, Manevi ve Psikolojik Yaklaşımla Arınma ve Öze Dönüş. Ankara: Özdenöze Yayınları, 2010.
CR  - Özgüven, İbrahim Ethem. Psikolojik Danışma ve Rehberlik. Ankara: Psikolojik Danışma ve Rehberlik Eğitim Merkezi Yayınları, 2007.
CR  - Parlak, Simel. “Manevi Danışmanlığın Gelişimi”. Manevi Yönelimli Psikolterapi ve Psikolojik Danışma içinde ed. H. Ekşi - Ç. Kaya, 30-45. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2016.
CR  - Patton, John. Pastoral Care in Context: An Introduction To Pastoral Care. Kentucky: Westminster John Knox Press, 2005.
CR  - Robert J. Wicks, “Introduction”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al, 2:1-7. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - Ross, Alistair. Counselling Skills for Church and Fait Community Workers. Maidenhead: Open Universty Press, 2003.
CR  - Seyyar, Ali. “İslami Değerler Açısından Manevi Sosyal Hizmetler”. Manevi Sosyal Hizmetler, içinde ed. Ali Seyyar, 13-52. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2008.
CR  - Shafranske, Edward P. “The Contributions of Short-Term Dynamic Psychotherapy to Pastoral Psychotherapy”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al, 2:102-128. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - Smith, L. Scott. “What Is Faith?: An Analysis of Tillich’s ‘Ultimate Concern’”. Quodlibet: Online Journal of Christian Theology and Philosophy 5, sy.4 (October 2003), erişim 03 Ocak 2017, http://www.quodlibet.net/articles/smith-tillich.shtml
CR  - Snodgrass, Jill. “From Rogers to Clinebell: Exploring the History of Pastoral Psychology”. Pastoral Psychology 55, no.4 (February 2007): 513-525.
CR  - Söylev, Ömer Faruk. “Türkiye’de Dini Danışma ve Rehberlik: Alanları, İmkânları ve Yöntemleri (Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği)”. Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2014.
CR  - Söylev, Ömer Faruk. “Yerleşik İrşat Usullerini Uygulamada Ortaya Çıkan Sorunlar ve Dini Danışma ve Rehberlik Üzerine Bir İnceleme”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22, sy.1, (2013): 179-202.
CR  - Strunk, Orlo. “A Prolegomenon to a History of Pastoral Counseling”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling,  ed. Robert J. Wicks et al, 14-25. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - Şirin, Turgay. “Bilişsel Davranışçı Psikoterapi Yaklaşımıyla Bütünleştirilmiş Dini Danışmanlık Modeli”. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2013.
CR  - Tan, Hasan. Psikolojik Danışma ve Rehberlik, Teori ve Uygulama. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2000.
CR  - The American Heritage® Dictionary of the English Language. Fourth Edition, Published by Houghton Mifflin Company, Updated in 2009.
CR  - Tillich, Paul. Theology of Culture. ed. Robert C. Kimball, New York: Oxford University Press, 1964.
CR  - Uludağ, Süleyman. İslam’da İrşad. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
CR  - Underwood, Ralph L. “Pastoral Counseling in the Parish Setting”. In Clinical Handbook of Pastoral Counseling, ed. Robert J. Wicks et al, 1:332-348. New Jersey: Paulist Press, 1993.
CR  - VandeCreek, Larry. “Hastanede Yatan Kilise Üyelerine Yönelik Dua Vaizliği”. trc. Ali Rıza Aydın, Birey ve Din, Din Psikolojisinde Yeni Arayışlar içinde der. Ali Rıza Aydın, 153-168. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
CR  - Wise, Carroll A. Pastoral Counseling: It’s Theory and Practice. New York: Harper&Brothers Puhlishers, 1951.
CR  - Yancey, Philip. Acı Çekilirken Tanrı Nerede? Güç Zamanların Üstesinden Gelebilmek İçin Teselli Eden, Şifa Veren Bir Rehber. trc. Nur Nirven, İstanbul: Haberci Yayınları, 2008.
UR  - https://doi.org/10.18505/cuid.286648
L1  - https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/310149
ER  -