Seyyahların Gözünden Gediz Havzası: Arkeolojik Gözlemler ve Kültürel Tanımlamalar

Year 2025, Volume: 12 Issue: 2, 43 - 74, 29.12.2025

Yavuz Selim Kaya

https://doi.org/10.30803/adusobed.1696020

https://izlik.org/JA25XF88WW

Abstract

Gediz Havzası içerisinde yer alan şehirler ve bu şehirlere bağlı ilçeler hakkında tarihsel açıdan kıymetli bilgiler sunan temel kaynaklardan biri, seyyahların yazıya döktüğü seyahatnamelerdir. Bu metinler, yalnızca bölgenin fiziksel yapısını değil, aynı zamanda siyasi gelişmeleri, ticaret ilişkilerini, ekonomik düzeni, farklı toplulukların yaşam öykülerini, halk edebiyatını, dini pratikleri, azınlık yapısını ve gündelik hayat unsurlarını da kapsamlı biçimde içermeleri açısından büyük bir tarihsel değere sahiptir. Anadolu topraklarına arkeolojik ve tarihî merakla yönelen seyyahların bölgeyle tanışmaları yaklaşık olarak 16. yüzyıldan itibaren başlamış; özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda eski Yunan ve Roma medeniyetlerine olan ilginin artmasıyla birlikte, bu gezginlerin sayısı da belirgin şekilde çoğalmıştır. Bu tarihsel bağlamda değerlendirildiğinde, yüzölçümü, sosyo-kültürel kimliği ve tarihî arka planı ile Manisa ili (ve bağlı ilçeleri), Gediz Havzası içinde en dikkat çekici merkezlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Sahip olduğu bu çok katmanlı yapı sayesinde Manisa, hem yerli hem de Avrupalı birçok seyyahın dikkatini çekmiş; bu gözlemler, söz konusu eserlerde hem metinsel hem de görsel (gravür) olarak kaydedilmiştir. Manisa hakkında elimizdeki en erken bilgiler, 14. yüzyılda bölgeyi ziyaret eden ve Orta Çağ’ın en önemli gezginlerinden biri kabul edilen İbn Battûta’ya aittir. 17. yüzyılda Evliya Çelebi’nin aktarımları ise kentin mahalle dokusu ve adlandırma geleneği hakkında önemli ayrıntılar sunar. Aynı dönemde Manisa’yı ziyaret eden Simeon, Cornelis de Bruyn, Chishull ve Tournefort gibi Batılı seyyahlar ise şehrin idari yapılanmasına, toplumsal ilişkilerine ve doğal özelliklerine dair gözlemlerini kayıt altına almışlardır. 18. ve 19. yüzyıllarda von Richter, Walsh, Laborde, Sarre, Keppel ve Charles Texier gibi gezginler, Manisa’nın üretim biçimleri, etnik bileşenleri ve tarihsel konumuna dair ayrıntılı değerlendirmelerde bulunmuşlardır. Bu anlatılar, Gediz Havzası’nın kültürel geçmişinin izini sürmede temel kaynaklar arasında yer almakta; Manisa merkezli olarak şekillenen bu tanıklıklar, bölgenin tarihsel sürekliliğini belgelemek açısından dikkate değerdir. Seyahatnameler aracılığıyla yazıya aktarılan bu gözlemler, Gediz Havzası’nın kültürel mirasının izlenebilirliğine önemli katkılar sağlamaktadır.

Keywords

Arkeoloji , Gediz Havzası , Seyyahlar , Kültürel Miras , Bölgesel Tarih

Travelers’ Perspectives on the Gediz Basin: Archaeological Observations and Cultural Characterizations

https://izlik.org/JA25XF88WW

Abstract

One of the most significant sources offering historical insight into the cities and districts within the Gediz Basin is the corpus of travel accounts written by both local and foreign travelers. These narratives are of considerable value not only because they document the region’s physical and geographical features, but also because they provide comprehensive observations on political developments, trade relations, economic systems, community life stories, folk literature, religious practices, minority populations, and everyday life. Travelers who were drawn to Anatolia due to its archaeological and historical richness began visiting the region as early as the 16th century. This interest intensified particularly in the 18th and 19th centuries, parallel to the growing fascination with the civilizations of ancient Greece and Rome. Within this historical framework, Manisa—due to its surface area, socio-cultural identity, and deep-rooted historical background—emerged as one of the most prominent centers of the Gediz Basin. Owing to this multilayered character, Manisa attracted the attention of numerous local and European travelers whose observations were recorded both in written texts and visual media such as engravings. The earliest documented information about Manisa comes from the 14th-century journey of Ibn Battuta, widely regarded as one of the greatest travelers of the medieval Islamic world. In the 17th century, Evliya Çelebi provided valuable insights into the city’s neighborhood structure and naming customs. During the same period, Western travelers such as Simeon, Cornelis de Bruyn, Chishull, and Tournefort documented the city's administrative organization, social dynamics, and natural characteristics. In the 18th and 19th centuries, travelers like von Richter, Walsh, Laborde, Sarre, Keppel, and Charles Texier presented detailed evaluations regarding Manisa’s modes of production, ethnic composition, and historical positioning. These accounts constitute essential sources for tracing the cultural past of the Gediz Basin. In particular, the narratives centered on Manisa offer crucial contributions to the documentation of the region’s historical continuity and to the traceability of its cultural heritage through written records.

Keywords

Archeology , Gediz Basin , Travelers , Cultural Heritage , Regional History

References

• Adamaz, K. (2012). XVI. Yüzyılda Demirci Kazası, Doktora Tezi, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
• Akdeniz, E. (2011). Tarih Öncesinden İlk Demir Çağı’na Manisa, Akhisar Belediyesi Kültür Yayınları, Akhisar.
• Akdeniz, E. (2012). “Şahin Kayası Kuzey Lidya’da Bir Pers Yerleşimi”, Aktüel Arkeoloji 29, 42-44.
• Andreasyan, H. D. (1953). “Ermeni Seyyah Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi (1608-1619)”, Türkiyat Mecmuası, cilt 10, 269-276.
• Arundell, F. V. J. (1828). A Visit to the Seven Churches of Asia Minor, Bond- Street, London.
• Arundell, F. V. J. (1834). Discoveries in Asia Minor, London.
• Arundell, F. V. J. (2016). Küçük Asya’da Keşifler, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
• Aydın, İ. (2004). Demirci İlçesinin Ekonomik Yapısı, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Bakkal, C. (1994). Menemen Kazası “15-18 yüzyıllar”, Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Bauden, F. (2003). İzmir Gezisi Antoine Galland’ın Bir Elyazması (1678), (Çev. E. Üyepazarcı), İzmir.
• Baykara, T. (1996). “Menemen’in Tarihi Coğrafya Olarak Yorumu”, Türk Kültüründe Menemen Sempozyumu (8 Eylül 1995), İzmir, 1-5.
• Baykara, T. (2001). İzmir Şehri ve Tarihi, Akademi Kitabevi, İzmir.
• Bean, George E. (1995). Eskiçağda Ege Bölgesi, (Çev. İnci Delemen), Arion Yayınevi, İstanbul.
• Boyacıoğulları, A. S.- Alakese, H. (1972). Her Yönü ve Her Şeyi ile Demirci, Eko Matbaası, İstanbul.
• Brewer, J. (1851). Patmos and the Seven Churches of Asia, Together with Places in the Vicinity, from the Earliest Records to the Year 1850, Bridgeport.
• Buresch, K. (1898). Aus Lydien: Epigraphische-Georaphische Reisefrüchte, Teubner, Leipzig.
• Burnaby, F. (2000). At Sırtında Anadolu, (Çev. F. Taskent), İletişim Yayınları, İstanbul.
• Cahill, N. (2010). “Sardeis Şehri”, Lidyalılar ve Dünyaları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. 75-105.
• Ceylan, M. A. (2004). Şehir Coğrafyası Açısından Bir Araştırma Alaşehir, Çantay Kitabevi, İstanbul.
• Chandler, R. (1817). Travels Asia Minor in Greece or An Account of A Tour, In Two Volumes -Vol I, Printed For
• Joseph Booker, New Bond Street And Priestley, High Holborn, London.
• Chandler, R. (1971). Travels in Asia Minor, 1764-1765, London: British Museum.
• Chishull, E. D. (1747). Travels in Turkey and Back to England, W. Bowyer, London.
• Chishull, E. D. (1993). Türkiye Gezisi ve İngiltere’ye Dönüş, (Çev. Bahattin Orhon), İstanbul.
• Christmast, H. (2012). İstanbul ve Ege Yollarında, İzmir, Efes, Bergama, Salihli, Alaşehir, Denizli, Akhisar 1851, (Çev. M. Özbaş), Kitap Yayınevi, İstanbul.
• Cockerell, S. P. (1903). Travels in Southern Europe and the Levant, 1810-1817: The Journal of Charles Robert
• Cockerell, London: Longmans, Green, & Co.
• Cohen, G. M. (1995). The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor, Hellenistic Culture and Society, vol. 17, Berkeley: University of California Press.
• Cornelis de Bruyn, (2015). Reizen van Cornelis de Bruyn door de vermaardste deelen van Klein Asia, de eylanden Scio, Rhodus, Cyprus, Metelino, Stanchio, &c., mitsgaders de voornaamste steden van Aegypten, Syrien en Palestina, Edit: R. J. G. A. A. Gaspar.
• Cuinet, V. (1894). La Turquie D’Asie (Geographie, Administrative, Statistique, Descriptive Et Raisonnee De Chaque Province De L’Asie Mineure) Tome Troisieme, cilt III, Ernest Lerouks Editeur, Paris.
• Darkot, B. (1940). “Alaşehir”, İslam Ansiklopedisi, cilt 1, İstanbul, 290-293.
• Darkot, B. (1948). “Gördes”, İslam Ansiklopedisi, cilt 4, İstanbul, 815.
• Darkot, B.- Tuncel M. (1995). Ege Bölgesi Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul.
• Davis, E. J. (2006). Anadolu; 19. Yüzyılda Karya, Frigya, Likya ve Psidya Antik Kentlerine Yapılan Bir Gezinin Öyküsü, (Çev. F. Yılmaz), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
• Dilbaz, B. K. (2016). “Osmanlı Devleti’nde Ören Yerlerini İncelemeye Gelen Seyyahlar”, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı 30, 89-110.
• Drew-Bear, T. (1979). “The City of Temenouthyrai in Phrygia”, Chiron 9, 275-302.
• Doğer, E. (1998). İlk İskânlardan Yunan İşgaline Kadar Menemen (ya da Tarhaniyat) Tarihi, Sergi Yayınevi, İzmir.
• Dukas (1956). Bizans Tarihi, (Çev. V. L. Mirmiroğlu), İstanbul Enstitüsü Yayınları, İstanbul.
• Durbin, J. P. (1845). Observations in the East, Chiefly in Egypt, Palestine, Syria, and Asia Minor: Volume 2, New York: Harper & Brothers.
• Elliott, C. B. (1838). Travels in the Three Great Empires of Austria, Russia, and Turkey: A Voyage Down the Danube River and Across the Black Sea in the Year 1838, in two volumes, vol. II, London.
• Ergül, T. (1992). Antik Uygarlıkların Mirasçısı Bir Kentin Özgün Tarihi (Türkleşen Anadolu’da Sardes… ve Salihli), İzmir.
• Evliya Çelebi (2011). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Kütahya, Manisa, İzmir, Antalya, Karaman, Adana, Halep, Şam, Kudüs, Mekke, Medine, 9. Kitap, 1. Cilt, (Hazırlayan S. A. Kahraman), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Er, Y. (2004). Klasik Arkeoloji Sözlüğü, Phoenix Yayınevi, Ankara.
• Fellows, C. (1839). A Journal Written During an Excursion in Asia Minor, Red Lion Court, London.
• Fellows, C. (1852). Travels and Researches in Asia Minor More Particularly in the Province of Lycia, John Murray Albemarle Street, London.
• Fontrier, M. A. (1887). “Exploration de la Plane de L’Hermus”, Bulletin de Correspondance Hellenique 11, 79-107.
• Frankland, C. C. (1830). Travels to and from Constantinople in 1827-1828, cilt I-II, London.
• Fuller, J. (1830). Narrative of a Tour Through Some Parts of the Turkish Empire, London: John Murray.
• Gibbon, E. (1987) Roma İmparatorluğu’nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi I, (Çev. A. Baltacıgil), Bilim-Felsefe-Sanat Yayınları, İstanbul.
• Goffman, D. (2001). İzmir ve Levanten Dünya (1550–1650), (Çev. A. Anadol ve N. Kalaycıoğlu), İstanbul.
• Greenhalgh, M. (2013). From the Romans to the Railways: The Fate of Antiquities in Asia Minor, Brill, Leiden.
• Greenewalt, C. H. (2010). “Giriş”, Lidyalılar ve Dünyaları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. 7-36.
• Güzel, E. (2010). Ege Bölgesi Kent Mimarisinin Seyahatname ve Gravürlere Yansıması, Doktora Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
• Güzel, E. (2017). “Seyahatname ve Gravürlerde Manisa”, Turkish Studies, Volume 12/29, 287-308.
• Hamilton, W. J. (1842). Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia, I and II, London.
• Hamilton, W. J. (2013). Küçük Asya, (Çev. K. Toraman), Midas Kitap, Ankara.
• Hanfmann, G. M. A. (1964). Guide to Sardes, Sart Kılavuzu, (Çev. Selma İnal), Ankara.
• Hartley, J. (1833). Researches in Greece and the Levant, London.
• Hawley, W. A. (1918). Asia Minor, Forgotten Books, London. (=Hdt.). Herodotos, Historiai, with an English translation by A. D. Godley. Cambridge. Harvard University Press 1920, (The Loeb Classical Library).
• İbn Battuta, İbn Battuta Seyahatnamesi, (Çeviri, inceleme ve notlar: A. Sait Aykut), Editör: M. Sabri Koz, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş., İstanbul.
• Kâtip Çelebi (2013). Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi, Dizin: Fikret Sarıcaoğlu, Ankara.
• Kaya, A. (2013). Turgutlu İlçesinin Coğrafyası, Doktora Tezi, , Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar.
• Keil, J.- Premerstein, A. v. (1911). Bericht Über Eine Zweite Reise in Lydien, Ausgeführt 1908, Vienna.
• Keppel, G. T. (1831). Narrative of Journey Across the Balkan, cilt 2, London.
• Kiepert, H. (1890). Spezialkarte vom Westlichen Kleinasien, Dietrich Reimer, Berlin.
• Kinglake, A. W. (2004). Eothen Bir Oryantalistin Doğu Seyahatnamesi, (Çev. A. Fidan), İstanbul.
• Laborde, Léon de (1838). Voyage de l΄Asie Mineure, Paris.
• Le Bas, P. (1870). Voyage Archeologıque En Grece Et En Asie Mineure, Inscriptions, Paris: Chez Firmin Didot Freres.
• Leake, W. M. (1824). Journal of a Tour in Asia Minor, With Comparative Remarks on the Ancient and Modern Geography of That Country, London: John Murray.
• Levinge, G. (1839). The Traveler in the East; Being a Guide through Greece and the Levant, Syria and Palestine, Egypt and Nubia, London.
• MacFarlane, C. (1829). Constantinople in 1828, I. cilt, London: Saunders & Otley.
• MacFarlane, C. (1832). The Seven Apocalyptic Churches, The Etchings by T. Knox, London.
• Magie, D. (1950). Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ, Princeton University Press, New Jersey.
• Marchebeus (1839). Voyage de Paris á Constantinople par Bateau á Vapeur, Paris.
• Meinardus, O. F. A. (1974). The Greeks of Thyatira, Athens.
• Michaud, J. F. ve Poujoulat, J. J. F. (2007). İzmir’den İstanbul’a Batı Anadolu 1830, (Çev. N. Demirtaş), İstanbul.
• Murray, J. (1840). A Hand-book for Travellers in the Ionian Islands, Greece, Turkey, Asia Minor, and Constantinople, London.
• Muşmal, H. (2009). Seyyahların İzinde Osmanlı Konya ve Çevresinde Araştırma Yapan Seyyahlar (1876-1914), Mesa Yayınları, Konya.
• Oikonomos, K.- Slaars, B. F. (2001). Destanlar Çağından 19. Yüzyıla İzmir, (Çev. B. Umar), İstanbul.
• Özdeğer, M. (2001). 15-16. Yüzyıl Arşiv Kaynaklarına Göre Uşak Kazasının Sosyal ve Ekonomik Tarihi, Filiz Kitapevi, İstanbul.
• Özyiğit, Ö. (2002). “2001 Yılı Phokaia Kazı, Restorasyon ve Çevre Düzenleme Çalışmaları”, İzmir Kent Kültür Dergisi, sayı 5, İzmir, 181-187.
• Perdahcı, N. (2011). “XVI-XVIII. Yüzyıl Avrupa Resim Sanatı’nda Uşak Halıları”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 13, sayı 1, 275-291.
• Perrot, G. ve Chipiez, C. (1892). History of Art in Phrygia, Lydia, Caria and Lycia, London: Chapman and Hall, Limited.
• Peyssonnel, C. (1765). Observations Historiques et Géographiques sur les Peuples Barbares qui Ont Habité les Bords du Danube et du Pont-Euxin, Paris: N. M. Tilliard.
• Pınar, İ. (1996). Gezginlerin Gözüyle İzmir XVIII. Yüzyıl, Akademi Kitabevi, İzmir.
• Pınar, İ. (1998). 19. Yüzyıl Anadolu Şehirleri, Manisa, Edirne, Kütahya, Ankara, İstanbul, Trabzon, Antalya, Diyarbakır, Konya, İzmir, Akademi Kitabevi, İzmir.
• Pınar, İ. (2001). Hacılar, Seyyahlar, Misyonerler ve İzmir, Yabancılar Gözüyle Osmanlı Döneminde İzmir: 1608-1918, İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, İzmir.
• Pınar, İ. (2002). “Seyyahlar ve Seyahatnamelerde İzmir”, 21. Yüzyıl Eşiğinde İzmir, Uluslararası Sempozyum, 2000, İzmir Yayıncılık, İzmir.
• Piri Reis (1935). Kitab-ı Bahriye, Türk Tarihini Araştırma Kurumu Yayını, İstanbul.
• Polonyalı Simeon, (2007). Polonyalı Bir Seyyahın Gözünden 16. Asır Türkiyesi, (Çev. Hırant D. Andreasyan), İstanbul.
• Ramsay, W. M. (1960). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, (Çev. Mihri Pektaş), Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
• Roosevelt, C. H. (2017). Gyges’ten Büyük İskender’e Lydia Arkeolojisi, (Çev. Hilal Gültekin Çatak), Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
• Rycaut, P. (1679). Present State of the Greek and Armenian Churches, John Starkey, London.
• Saltuk, S. (1993). Arkeoloji Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul.
• Sarre, F. (1998). Küçükasya Seyahati 1895 Yazı, Selçuklu Sanatı ve Ülkenin Coğrafyası Üzerine Araştırmalar, (Çev. D. Çolakoğlu), Pera Turizm ve Ticaret, İstanbul.
• Sartiaux, F. (1952). Eski Foça; Foça Tarihine Bir Bakış, Ege Turizm Cemiyeti Yayınları 6, İzmir.
• Satış, B. (1994). İlkçağdan Günümüze Akhisar, Akhisar Sağlık Eğitim Kültür Vakfı Yayınları, Akhisar.
• Sayan, Y. (1997). Uşak Evleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
• Sevin, N. A. (2006). Gravürlerde Yaşayan Osmanlı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.
• Sezer, M. (2019). “1642 Tarihli Avârız Defterine Göre Gördes Kazâsı”, Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı 8, 75-92.
• Smith, T. (1674). Epistolae quatuor, quarum duae de moribus ac institutis Turcarum agunt; Septem Asiae Ecclesiarum et Constantinopoleos Notitiam continent, Oxford: Henry Hills.
• Smith, T. (1676). Septem Asiae Ecclesiarum et Constantinopoleos Notitia, London: François Halma.
• Sözen, M.- Tanyeli, U. (2010). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul.
• Spon, J.- Wheler, G. (1678). Voyage d’Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant I-ΙΙΙ, Avec Privilege Dv Roy., Lyon.
• (=Strab.). Strabo. ed. H. L. Jones, The Geography of Strabo, Cambridge, Mass.: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1924.
• Svoboda, M. A. (1869). The Seven Churches of Asia, R. Clay, Sons and Taylor Printers, London.
• Tancoigne, J. M. (2003). İzmir’e, Ege Adalarına ve Girit’e Seyahat Bir Fransız Diplomatın Türkiye Gözlemleri (1811-1814), (Çev. E. Eyüboğlu), İstanbul.
• Tavernier, J. B. (2006). Tavernier Seyahatnamesi, (Çev. Teoman Tunçdoğan), Kitap Yayınevi, İstanbul.
• Tekçam, T. (2011). Arkeoloji Sözlüğü, Alfa Yayınları, İstanbul.
• TDK, (1998). Türkçe Sözlük, 2. cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
• Texier, C. (2002). Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, II. cilt, (Çev. Ali Suat), Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara.
• Tournefort, J. Pitton de (2005), Tournefort Seyahatnamesi, (Çev. Teoman Tunçdoğan), Kitap Yayınevi, İstanbul.
• Twain, M. (2007). Türkiye Seyahati, (Çev. D. Aslı Altan), İstanbul.
• Tweedie, W. K. (1859). Ruined Cities of the East, London: T. Nelson & Sons.
• Umar, B. (1993). Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İnkılap Kitabevi, İstanbul.
• Umunç, H. (2009). “Türkiye’de Hollandalı Bir Seyyah: Cornelis de Bruyn ve Gözlemleri”, BELLETEN, cilt 73, sayı 266, 145-163.
• Ülker, İ. (1994). XVII ve XVIII. Yüzyıllarda İzmir Şehri Tarihi I, Akademi Kitabevi, İzmir.
• van Egmont, J. A.- Heyman, J. W. (1759). Travels through Part of Europe, Asia Minor, the Islands of the Archipelago, Syria, Palestine, Egypt. London: L. Davis and C. Reymers.
• Van-Lennep, H. J. (1870). Travels in Little-known Parts of Asia Minor: With Illustrations of Biblical Literature and Researches in Archaeology, volume I, London.
• Varinlioğlu, E. (2001). “Uşak Müzesi’ndeki Yazıtlar”, 21. Yüzyılın Eşiğinde Uşak Sempozyumu 1, 167-176.
• von Moltke, F. H. (1999). Moltke’nin Türkiye Mektupları, (Çev. H. Örs), İstanbul.
• von Olfers, I. F. M. (1859). Über die Lydischen Königsgräber bei Sardes und den Grabhügel des Alyattes nach dem Bericht des K. General-Consuls Spiegenthal zu Smyrna, Berlin: Dümller.
• von Prokesch, O. A. (1831). Erinnerungen aus Aegypten und Kleinasien, Vienna: Carl Armbruster.
• von Richter, O. F. (1822). Wallfahrten im Morgenlande, Reimer’s Berlage, Berlin.
• Walsh, R. (1839). Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor, volume I-II, London.
• Wells, E. (1809). Historical Geography of the Old and New Testament, vol. II, Clarendon Press, Oxford.
• Wheler, G. (1682). A Journey into Greece, London.
• Wilson, M. (2012). Biblical Turkey A Guide to the Jewish and Christian Sites of Asia Minor, Ege Yayınları, İstanbul.
• Yaranga, O. (2002). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Fransız Gezginlerin Anlatımlarında İzmir, (Çev. G. Tümer), İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir.
• Yegül, F. K. (2003). “Sketch of the Artemis Temple at Sardis”, In The City of Sardis: Approaches in Graphic Recording, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 34-35.
• Yenilir, T. (2017). “İngiliz Sanatçı Thomas Allom (1804-1872) ve Osmanlı Dünyasına İlişkin Eserleri”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, cilt 4, sayı 10, 153-163.
• Yıldız, H. D. (1981-1982). “Kütahya’nın Tarihçesi”, Kütahya, Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan, İstanbul, 35-51.
• Yılmaz, S. (2002). “Barbié du Bocage’ın Çizdiği İzmir Görünümüne Fransız Gezginlerinin Katkıları”, Fransız Seyahatnameleri ve Tarihin Aynasında İzmir Kolokyumu, İzmir, 218-234.
• Yurdoğlu, Z. (1993). Gördes Tarihi, Gördes Belediyesi Kültür Yayınları, İzmir.
• Zorlusoy, H. (2002). “Gezi Anılarında ve Günlüklerde, XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda İzmir’de Yaşam”, Fransız Seyahatnameleri ve Tarihin Aynasında İzmir Kolokyumu, İzmir, 113-134.