1920’lerde Sovyet Politikası ve Kürt Ayaklanmaları

In the 1920s, the relations between the newly established Turkish and Soviet republics started to develop positively with Moscow hoping for Ankara to become its close ally. Kurdish rebellions in the Middle East, especially the Sheikh Said Rebellion in Turkey, put a dilemma before the Soviet leaders. While the Kremlin was inclined to support the Turkish authorities, it faced dissent from a transnational organisation it had established on Soviet soil – the Communist International (Comintern). The latter worked on promoting a Soviet-led global revolution in the East, and it saw the Kurds as an important partner in that endeavour. The paper shall analyse the disputes in Soviet policy towards the Turkey and Kurdish issues. In particular, it focuses on the case of a Soviet military officer turned Orientalist Kazimir Vasilevsky who used his position inside the Comintern to articulate its opposition to the official line towards Ankara. Vasilevsky insisted that only the Turkish Communist Party could help the Kurds and the Kurdish national movement deserved Soviet support. He also engaged in field research during an official mission to Turkey that coincided with the 1925 Sheikh Said uprising. The paper relies on publications of the time and archival records.

1920’lerde yeni kurulan Türk ve Sovyet devletleri arasındaki ilişkiler, Moskova’nın Ankara’nın yakın müttefiki olmayı umut etmesiyle olumlu yönde gelişmeye başladı. Ortadoğu’daki Kürt ayaklanmaları, özellikle Türkiye’deki Şeyh Said ayaklanması Sovyet liderlerinin önüne bir ikilem koydu. Kremlin, Türk makamlarını destekleme eğilimindeyken, Sovyet topraklarında kurduğu ulusötesi bir örgüt olan Komünist Enternasyonal’in (Komintern) muhalefetiyle karşı karşıya kaldı. Komintern, Doğu’da Sovyet liderliğindeki bir dünya devrimini teşvik etmek için çalıştı ve Kürtleri bu çabada önemli bir ortak olarak gördü. Bu makalede Türkiye ve Kürt meselesine yönelik Sovyet politikasında yaşanan anlaşmazlıklar oryantaliste dönüşen bir Sovyet askeri subayı örneğine odaklanılarak analiz edilecektir. Kazimir Gabrieloviç Vasilevsky, Komintern içindeki konumunu Ankara’nın resmi çizgisine muhalefet etmek için kullanıyordu. Vasilevsky yalnızca Türkiye Komünist Partisi’nin Kürtlere yardım edebileceği ve Kürt ulusal hareketinin Sovyet desteğini hak ettiği konusunda ısrar etti. Ayrıca 1925 Şeyh Said ayaklanması ile aynı zamana denk gelen Türkiye’ye resmi bir görev sırasında saha araştırması yaptı. Bu çalışma, dönemin yayınlarına ve arşiv belgelerine dayanmaktadır.

Di salên 1920î de têkiliyên di navbera dewletên Tirk û Sovyetê yên nû avabûyî de erênî pêş ket, ji ber ku Moskoyê hêvî dikir ku bibe hevalbendê nêz ê Enqereyê. Serhildanên li Rojhileta Naverast, bi taybetî jî Serhildana Şêx Seîd dudilîyek derxist pêşiy aserokên Sovyetê. Herçend Kremlîn ji bo piştgiriya rayedarên Tirk dilxwaz bû, ew rastî dijberiya Rêxistina Komonîst a Navneteweyî (Komintern) hat ku rêxistineke transnasyonal bû ku li ser axa Sovyetê hatiye damezrandin. Komintern dixebitî ku bi pêşengiya Sovyetan li Rojhilatê şoreşa cîhanê bi pêş bikeve û Kurd jî weke hevparekî girîng ê vê hewldanê didîtin. Di vê gotarê de dê dubendîyên di siyaseta Sovyetê ya li hemberî Tirkîye û kêşeya Kurd, li ser mînaka efserekî leşkerî yê ku bûye oryantalîstek bê analîzkirin. Kazimîr Gabrîelovîç Vasîlevskî ji bo ku li dijî xeta fermî ya Enqereyê derkeve, pozîsyona xwe ya li Komînternê bi kar dianî. Vasilevsky îsrar dikir ku tenê Partiya Komunîst a Tirkiyeyê dikare alîkariya Kurdan bike û tevgera neteweyî ya Kurd piştgiriya Sovyetê heq kiriye. Herwisa wî di wextê peywereke fermî y abo Tirkîyeyê de lêkolînê qadê jî pêk anîn ku rastî Serhildana Şêx Seîd hat. Ev xebat pala xwe dide weşanên wê serdemê û belegeyên arşîvî.