Coğrafi Bilimler Dergisi 1303-5851 1308-9765 Ankara University 10.33688/aucbd.1826897 Social Geography Sosyal Coğrafya Türkiye’de Kadınların İşgücüne Katılımı ve Ücretsiz Aile İşçiliği: Coğrafi Bir Değerlendirme Female Labour Force Participation and Unpaid Family Workers in Türkiye: A Geographical Assessment https://orcid.org/0000-0002-9557-2452 Cırık Deniz MANİSA CELÂL BAYAR ÜNİVERSİTESİ https://orcid.org/0000-0001-9038-464X Yüceşahin Mustafa Murat ANKARA ÜNİVERSİTESİ Advanced Online Publication 79 107 11 20 2025 02 04 2026 Copyright © 2003, Coğrafi Bilimler Dergisi 2003 Coğrafi Bilimler Dergisi

Dünyada cinsiyet eşitsizliklerin azaltılmasına yönelik önemli adımlar atılmış olsa da bu eşitsizlikler farklı düzey ve boyutlarda varlıklarını sürdürmektedir. Kadınların işgücüne katılım oranları ile ücretsiz aile işçiliğinin yaygınlığı, kadınların yaşam koşullarını doğrudan etkileyen temel göstergeler olması nedeniyle cinsiyet eşitsizliğinin ekonomik boyutunu yansıtmaktadır. Çalışmada, Türkiye’de kadınların işgücüne katılımı ve ücretsiz aile işçiliği, 2000 ve 2021 yıllarına ait İBBS-2 düzeyindeki veriler kullanılarak bölgesel ölçekte incelenmektedir. Bulgular; kadınların işgücüne katılımı, ücretsiz aile işçiliği ve ev işleri nedeniyle işgücü dışında kalma oranlarının bölgeler arasında belirgin eşitsizlikler sergilediğini; özellikle doğu ve güneydoğuda düşük katılımın sürekliliğini ortaya koymaktadır. Tarımsal çözülmeyle birlikte ücretsiz aile işçiliğinin payı gerilerken, ev işleri, işgücüne katılımı engelleyici bir faktör olmaya devam etmektedir. Ayrıca işgücüne katılımdaki oransal değişimlerin tek başına bir iyileşme göstergesi olarak ele alınmaması gerektiği; değişimlerin istihdamın niteliği ve enformel çalışma biçimleri üzerine mevcut literatür ışığında tartışılması gerektiği vurgulanmıştır.

Although significant progress has been made in reducing gender inequalities worldwide, they persist across various levels and dimensions. Female labour force participation and unpaid family work reflect the economic dimension of gender inequality, as they directly affect women’s living conditions. This study examines female labour force participation and unpaid family work in Türkiye at the regional scale, using NUTS-2-level data for 2000 and 2021. The findings reveal that participation, unpaid family work, and being outside the labour force due to housework display marked regional inequalities, indicating the persistence of low participation, particularly in the eastern and southeastern regions. While the share of unpaid family labour declines with deagrarianisation, domestic labour continues to hinder labour force participation. It is also emphasized that proportional changes in labour force participation should not be considered sole indicators of improvement, and that these changes should be discussed, in light of the existing literature, in relation to the quality of employment and informal forms of work.

 Kadınların işgücüne katılımı Ücretsiz aile işçisi İBBS2 Türkiye Female labour force participation Unpaid family workers NUTS2 Türkiye Acar Savran, G. (2004). Beden emek tarih: Diyalektik bir feminizm için. İstanbul: Kanat Kitap. Akinyemi, F. O., Kupoluyi, J. A., & Akinyemi, A. I. (2016). Unpaid family workers. In C. L. Shehan (Ed.), Encyclopedia of Family Studies. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc. https://doi.org/10.1002/9781119085621.wbefs351 Antonopoulos, R. (2008). The unpaid care work/paid work connection (Working Paper No. 541). The Levy Economics Institute of Bard College. Altuğ, F. & Almammadlı, G. (2025). Türkiye’de kadın istihdamının sektörel ve bölgesel düzeyde yoğunlaşma durumu. International Journal of Geography and Geography Education, (54), 164-193. https://doi.org/10.32003/igge.1488162 Atasü Topçuoğlu, R. (2012). Küreselleşme ve üretimin esnekleşmesi sürecinde kadın emeği. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 12(44), 3-9. Aysan, M. F. (2014). Türkiye’nin demografik dönüşümü ve yeni meydan okumalar. L. Sunar (Ed.), Türkiye’de toplumsal değişim içinde (s. 67-88). Nobel Akademik Yayıncılık. Barnett, R. C. (2004). Preface: Women and work: Where are we, where did we come from, and where are we going? The Journal of Social Issues, 60(4), 667-674. Bardasi, E. & Wodon, Q. (2010). Working long hours and having no choice: Time poverty in guinea. Feminist Economics, 16(3), 45-78. https://doi.org/10.1080/13545701.2010.508574 Beaujot, R. & Liu, J. (2005). Models of time use in paid and unpaid work. Journal of Family Issues, 26(7), 924-946. https://doi.org/10.1177/0192513x04273583 Becker, G. S. (1981). Treatise on the family. Harvard University Press. Becker, G. S. (1985). Human capital, effort, and the sexual division of labor. Journal of Labor Economics, 3(1, Part 2), 33-58. https://doi.org/10.1086/298075 Bergmann, B. R. (2005). The economic emergence of women. Gordonsville, Palgrave Macmillan. Bora, A. (2005). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları. Boratav, K. (1980). Tarımsal yapılar ve kapitalizm. Ankara Üniversitesi Basımevi. Boserup, E. (2007). Woman’s role in economic development. Earthscan. Breitkreuz, R. S., Williamson, D. L. & Raine, K. D. (2010). Dis-integrated policy: welfare-to-work participants’ experiences of integrating paid work and unpaid family work. Community, Work & Family, 13(1), 43-69. https://doi.org/10.1080/13668800902923753 Buğra, A. & Adar, S. (2008). Social policy change in countries without mature welfare states: The case of Turkey. New perspectives on Turkey, 38, 83-106. https://doi.org/10.1017/s0896634600004933 Buğra, A. & Keyder, Ç. (2006). The Turkish welfare regime in transformation. Journal of European social policy, 16(3), 211-228. https://doi.org/10.1177/0958928706065593 Caldwell, J. C. (1982). Theory of fertility decline. Academic Press. Clark, C. (1957). The conditions of economic progress. Macmillan. Crompton, R. (2006). Employment and the family: The reconfiguration of work and family life in contemporary societies. Cambridge University Press. Daly, P. A. (1982). Unpaid family workers: Long-term decline continues. Monthly Labor Review, 105(10), 3-5. Deere, C. D. & Doss, C. R. (2006). The gender asset gap: What do we know and why does it matter? Feminist Economics, 12(1-2), 1-50. https://doi.org/10.1080/13545700500508056 Dedeoğlu, S. (2000). Toplumsal cinsiyet rolleri açısından Türkiye’de aile ve kadın emeği. Toplum ve Bilim, 86(3), 139-170. Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE). (2002). Çocuk İşgücü 1999. (Yayın Numarası: 2547). Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE). (2003). Genel Nüfus Sayımı 2000: Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, Ankara (Türkiye Geneli Yayın Numarası: 2759 ve 81 il için hazırlanmış raporlar). Ducoff, L. J. & Bancroft, G. (1945). Experiment in the measurement of unpaid family labor in agriculture. Journal of the American Statistical Assoc0(230), 205-213. https://doi.org/10.1080/01621459.1945.10501843 Dur, V. (2017). Women employment and family in Turkey: A comparison between perceptions and the theory. Sosyal Güvenlik Dergisi (Journal of Social Security). 7(2), 233-258. Ecevit, M. (1994). Tarımda kadının toplumsal konumu: Bazı kavramsal ilişkiler. Amme İdaresi Dergisi, 27(2): 89- 106. Erdut, T. (2005). İşgücü piyasasında enformelleşme ve kadın işgücü. Çalışma ve Toplum, 3(6), 11-49. Ergün, Z. E. & Özmen Yılmaz, D. (2024). Cinsiyetli ve çelişkili bir kategori olarak ücretsiz aile işçiliğinin Türkiye’deki seyri. Çalışma ve Toplum, 4(83), 1585-1626. https://doi.org/10.54752/ct.1569674 Erol, S. (2015). Türkiye’de kadının çalışma hayatına katılımının belirleyicileri. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(3), 1-22. Falconi, A. M., Weber, A. M., Cullen, M. R., Stefanick, M. L., Michael, Y. L. & Darmstadt, G. L. (2020). Shifts in women’s paid employment participation during the World War II era and later life health. The Journal of Adolescent Health: Official Publication of the Society for Adolescent Medicine, 66(1), 42-50. Flora, C. B. (2014). Agricultural labor: Gender issues. Encyclopedia of agriculture and food systems içinde (ss. 123-130). Elsevier. https://doi.org/10.1016/b978-0-444-52512-3.00103-0 Hakim, C. (1991). Grateful slaves and self-made women: fact and fantasy in women’s work orientations. European Sociological Review, 7(2), 101-121. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.esr.a036590 Hakim, C. (1993). The myth of rising female employment. Work, Employment & Society: A Journal of the British Sociological Association, 7(1), 97-120. https://doi.org/10.1177/095001709371005 Hakim, C. (1995). Five feminist myths about women’s employment. The British Journal of Sociology, 46(3), 429-455. https://doi.org/10.2307/591850 Himmelweit, S. (1995). The discovery of “unpaid work”: the social consequences of the expansion of “work”. Feminist Economics, 1(2), 1-19. https://doi.org/10.1080/714042229 Hochschild, A. R. (2003). The second shift. Penguin Books. International Labour Organization (ILO) Statistics Department. (2024). The impact of care responsibilities on women’s labour force participation. Geneva: International Labour Organization (ILO). https://doi.org/10.54394/lptt5569 Irwin, S. (2003). Interdependencies, values and the reshaping of difference: gender and generation at the birth of twentieth-century modernity. The British Journal of Sociology, 54(4), 565-584. https://doi.org/10.1080/0007131032000143591 Jung, A.-K. & O’Brien, K. M. (2019). The profound influence of unpaid work on women’s lives: An overview and future directions. Journal of Career Development, 46(2), 184-200. https://doi.org/10.1177/0894845317734648 Khan, N. R., Arif, G. M., Sabir, M. & Abbasi, J. Y. (2024). Unpaid work and women empowerment. Journal of Human Behavior in The Social Environment, 34(7), 1172-1191. https://doi.org/10.1080/10911359.2023.2251549 Kağıtçıbaşı, C. & Ataca, B. (2005). Value of children and Family Change: A three‐decade portrait from Turkey. Psychologie appliquee [Applied Psychology], 54(3), 317-337. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2005.00213.x Kılıç, D. & Öztürk, S. (2014). Türkiye’de kadınların işgücüne katılımı önündeki engeller ve çözüm yolları: Bir ampirik uygulama. Amme İdaresi Dergisi, 47(1), 107-130. Laslett, B. & Brenner, J. (1989). Gender and social reproduction: historical perspectives. Annual Review of Sociology, 15(1), 381-404. https://doi.org/10.1146/annurev.so.15.080189.002121 Lesthaeghe, R. (2010). The unfolding story of the second demographic transition. Population and Development Review, 36(2), 211-251. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2010.00328.x Lesthaeghe, R. (2014). The second demographic transition: a concise overview of its development. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 111(51), 18112-18115. https://doi.org/10.1073/pnas.1420441111 Massey, D. (1994). Space, place and gender. University of Minnesota Press. Mehrotra, S. & Parida, J. K. (2017). Why is the labour force participation of women declining in India? World Development, 98, 360-380. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2017.05.003 Nelson, B. J. (1984). Women’s poverty and women’s citizenship: Some political consequences of economic marginality. Signs, 10(2), 209-231. https://doi.org/10.1086/494134 Nussbaum, M. (2000). Women’s capabilities and social justice. Journal of Human Development, 1(2), 219-247. https://doi.org/10.1080/713678045 Öksüz, M. & Özgür, E. (2021). Emeğin etnikleşmesi ve feminizasyonu: Çay tarımında kadın ve Gürcü emeği. Coğrafya Dergisi / Journal of Geography, 43, 55-75. https://doi.org/10.26650/jgeog2021-845700 Özgür, E. M. (2004). Türkiye’de toplam doğurganlık hızının mekansal dağılışı. Coğrafi Bilimler Dergisi, 2(2), 1-12. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000047 Öztürk, S. (2018). Regional differences in labour force participation in Turkey. Sosyoekonomi, 153-168. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.312610 Öztürk, S. & Başar, D. (2018). Türkiye’de kadınların işgücü piyasasına yönelik tercihleri. Sosyal Güvenlik Dergisi, 8(2), 41-58. https://doi.org/10.32331/sgd.492887 Pearce, D. (1978). The feminization of poverty: Women, work, and welfare. The Urban & Social Change Review, 11(1-2), 28-36. Peterson, J. (1987). The feminization of poverty. Journal of Economic Issues, 21(1), 329-337. https://doi.org/10.1080/00213624.1987.11504613 Reher, D. S. (2004). The demographic transition revisited as a global process. Population, space and place, 10(1), 19-41. https://doi.org/10.1002/psp.313 Rowe, B. R. & Hong, G.-S. (2000). The role of wives in family businesses: The paid and unpaid work of women. Family Business Review, 13(1), 1-13. https://doi.org/10.1111/j.1741-6248.2000.00001.x Stockemer, D. & Byrne, M. (2012). Women’s representation around the world: The importance of women’s participation in the workforce. Parliamentary Affairs, 65(4), 802-821. https://doi.org/10.1093/pa/gsr063 Tilly, L. A. & Scott, J. W. (1989). Women, work and family. Routledge. Tuysuz, S. & Mutlu, K. (2021). Kadın istihdamının coğrafyası ve bölgesel yakınsama. Türk Coğrafya Dergisi, (77), 131-144. https://doi.org/10.17211/tcd.897597 Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (10 Mart 2021). Hanehalkı işgücü araştırmasında yapılan düzenlemelere ilişkin metodoloji dokümanı, https://www.tuik.gov.tr/indir/metodolojikDokumanlar/hia_metod_tr.pdf (Erişim tarihi: 01.03.2025). Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2020). İstatistiklerle Çocuk 2020. (Yayın Numarası: 4614). Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). 2021 Nüfus ve Konut Sayımı. (Yayın Numarası: 4727). Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025). İşgücü İstatistikleri (2000-2021). https://biruni.tuik.gov.tr/medas/ (Erişim tarihi: 29.12.2025). Türkiye İstatistik Kurumu & UN Women. (2024). Türkiye’de istatistiklerle kadın 2024. Erişim adresi: https://turkiye.unwomen.org/tr/digital-library/publications/2025/05/turkiyede-istatistiklerle-kadin-2024 Vadnjal, J. & Zupan, B. (2009). The role of women in family businesses. Economic and Business Review, 11(2), 159-177. https://doi.org/10.15458/2335-4216.1265 Walby, S. (1989). Theorising patriarchy. Sociology, 23(2), 213-234. https://doi.org/10.1177/0038038589023002004 White, J. B. (1999). Para ile akraba: Kentsel Türkiye’de kadın emeği (A. Bora, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. World Economic Forum. (2025). Global Gender Gap Report 2025. Retrieved from https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2025/ Wicks, D., Mishra, G. & Milne, L. (2002). Young women, work and inequality: Is it what they want or what they get? An Australian contribution to research on women and workforce participation. Sociological Research Online, 7(3), 3-18. https://doi.org/10.5153/sro.737 Yıldırımalp, S., & Özdemir, A. (2013). Yapabilirlikten yoksunluk bağlamında Türkiye’de kadın yoksulluğu. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 2(4), 50-83. Yıldırım, B. & Şahin, F. (2019). Esping-Andersen’in refah devleti sınıflandırması ve makro sosyal hizmet uygulamaları temelinde Türkiye’nin konumu. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 11(18). https://doi.org/10.26466/opus.542395 Yücesan Özdemir, G. (2010). “Ekmek ve Gül”: Güvencesiz çalışan kadınların sağlığı. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 10(37), 9-12. Yüceşahin, M. M. (2009). Türkiye’nin demografik geçiş sürecine coğrafi bir yaklaşım. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(1), 1-25. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000096 Yüceşahin, M. M. (2011). Küresel bir süreç olarak demografik dönüşüm: Mekânsal bir değerlendirme. Coğrafi Bilimler Dergisi, 9(1), 11-27. https://doi.org/10.1501/cogbil_0000000115 Yüceşahin, M. M. & Özgür, E. M. (2008). Regional fertility differences in Turkey: Persistent high fertility in the southeast. Population. Space and Place, 14(2), 135-158. https://doi.org/10.1002/psp.480