Kural olarak davanın tarafları arasında karşıtlık söz konusudur. Bununla birlikte, davanın taraflarının ortak bir amaç etrafında birleştiği ve taraflar arasında herhangi bir karşıtlığın bulunmadığı davalar da vardır. Özellikle paylaştırma davalarında, yargılama sonucunda verilen hüküm her iki taraf için aynı sonucu doğurmaktadır. Kökeni Roma hukukuna dayanan ve doktrinde “çift taraflı dava” kavramıyla ifade edilen bu tür davalarda, tarafların her biri aynı anda hem davacı hem davalı konumundadır. Roma hukukunun birincil kaynaklarında çift taraflı üç dava olarak actio familiae erciscundae, actio communi dividundo ve actio finium regundorum zikredilmektedir. Çalışmada öncelikle Roma hukukunda actio (dava) ile ius (hak) arasındaki ilişki ve Roma medeni usûl hukukunun ana hatları üzerinde durulmaktadır. Roma hukukunda çift taraflı dava kavramına ilişkin genel açıklamalardan sonra, actio familiae erciscundae, actio communi dividundo ve actio finium regundorum’un özellikleri ve actio duplex niteliği ele alınmaktadır. Bu çerçevede, Corpus Iuris Civilis’in Digesta bölümü ile Gaius’un ve Iustinianus’un Institutiones eserlerindeki metinler incelenmektedir.
In principle, lawsuits are characterized by an adversarial relationship between the parties. Nevertheless, certain types of actions exist in which the parties pursue a common objective and no true opposition arises between them. This situation is generally encountered in partition proceedings, where the judgment rendered at the end of the proceedings produces the same result for both parties. Rooted in Roman law and expressed in doctrine by the concept of the “actio duplex” such cases place each party simultaneously in the position of both plaintiff and defendant. In the primary sources of Roman law, three actions are identified as actiones duplices: actio familiae erciscundae, actio communi dividundo and actio finium regundorum. This study first addresses the relationship between ius and actio in Roman law, along with the main features of Roman civil procedure. It then examines the general characteristics and actio duplex nature of the three actions mentioned above. In this context, the relevant texts in the Digesta as well as in the Institutiones of Gaius and Justinian are analyzed.