Türkoloji 1727-060X 2664-3162 Khoja Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University Linguistics Dilbilim GÖKTÜRKLERİN BÜYÜK DÂHİSİ TONYUKUK TUI-UKUK – THE GREAT GENIUS OF THE KOK TURKS ВЕЛИКИЙ ГЕНИЙ КОК ТЮРКОВ – ТУЙ-УКУК КӨК ТҮРІКТІҢ ҰЛЫ КЕМЕҢГЕРІ –¬ ТҰЙ-ҰҚҰҚ Sartkozhauly K. L.N. Gumilyov Eurasian National University 08 26 2020 102 32 45 08 26 2020 Copyright © 2002, Türkoloji 2002 Türkoloji

Makalede, Göktürk İmparatorluğu’nda Kutluk Kağan, Kapgan Kağan, Bilge Kağan’ın siyasi danışmanı, siyaset adamı, Göktürk ordusunun bilge komutanı, bozkır savaş sanatının strateji ve taktik ustası, halk figürü, tecrübeli bilge Boyla Bağa Tarhan Bilge Tonyukuk hakkında tarihi kaynaklara dayanılarak bilgi verilmektedir. Türk aleminin bizce bilinen ilk düşünürü, bilgesi Tonyukuk’un örnek teşkil edecek işleri, mirası gelecek nesillere büyük ders olacaktır. Bununla birlikte yazar eski Türk, Çin dilinde kayda geçirilmiş Tonyukuk adlandırmasının leksemi ile ilgili söz kuruluşu üzerine yapılmış yeni incelemelere dayanarak paradigmalık yorumlar yapıp, muhtevanın ortaklığı ile benzerliğinin etkisi üzerinden dil birliklerini açıklayıp, temel anlamı ortaya koymuştur.

The article is based on historical sources and aims to present Tonuquq. He was a political advisor of Qok Turkic khagans such as Kutlug, Kapagan, Bilge, a politician, the one of competent commander of Qok Turkic army, the master of steppe war tactic and strategy art. The first thinker of the Turkic world, the genius of the intellectual world, the exemplary actions and behests of our ancestor Tui-Ukuk became a great school for the next generation. Along with that we provided paradigmatic analysis of the word “Tonuquq” by comparing its writing and lexeme in old Turkic and old chinese languages. We studied the similarities and communities of the content of linguistic units and as a result the main meaning was given.

Статья основана на исторических источниках и направлена на представление Туй-укука, который был политическим советником таких Кок тюркских каганов как Кутлуг, Капаган, Бильге, политическим деятелем и умным командующим Кок Тюркской армии, мастером стратегии и тактики полевых единоборств, общественным деятелем, мудрым священнослужителем. Первый мыслитель тюркского мира, гений интеллектуального мира Туй-укук и его образцовые поступки и заветы стали великой школой для следующего поколения. Наряду с этим автор провел парадигматический анализ слова “ Туй-Укук” путем сравнения его написания и лексемы в древнетюркском и древнекитайском языках, а также изучил сходства и общности содержания языковых единиц и в результате получил основное значение.

Көк түрік қағанатының Құтлұғ, Қапаған, Білге қағандардың саяси кеңесшісі, саясаткер әрі Көк түрік армиясының зерделі қолбасшысы, далалық соғыс өнерінің стратегиясы мен тактикасының шебері, қоғам қайраткері, данагөй ақылмен абыз Бойла Баға тархан білігті Тұй-ұқұқ туралы мақалада оның даналығын тарихи деректер арқылы ашып көрсете білген. Бізге белгілі болып отырған түрік әлемінің алғашқы ойшылы, ақыл-ойдың алып кені Тұй-ұқұқ бабамыздың үлгі тұтар іс-қимылы, өсиеті кейінгі ұрпаққа үлкен мектеп болып отыр. Сонымен қатар автор байырғы түрік, көне қытай тілінде хатталған Тұй-ұқұқ атауының лексемасына қатысты сөз құрамына жаңадан жасалған сараптауларға сүйене отырып, парадигмалық талдау жасап, мазмұнының ортақтығы мен ұқсастығының әсерін саралап салыстыру арқылы лингвистикалық бірліктерін (единица) ашып көрсетіп, негізгі мәнін түсіндіріп берген.

 Көк түрік Стратег Шебер Қолбасшы Дипломат Идеолог-кемеңгер Абыз Göktürk strateji Usta komutan Diplomat İdeolog Aydın. Qok Turkic Strategist Skillful Commander Diplomat Ideologist Genius Thinker. Кок тюрки Стратег Умелый полководец Дипломат Идеолог-гений Мыслитель 1. Кляшторный С.Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма. – СПб. 2003. 2. Сарткожаұлы Қ. Орхон мұралары. Т. ІІ. –Алматы. 2012. 3. Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық Атласы. Т. І, ІІ, ІІІ. –Алматы. 2019. 4. Liu Mau-tsai. Die chinesischen Nachrichten zur geschichte der Ost-Turken (T’u-kue). Bd.I-II. –Wiesbaden.1958. 5. Еженхан Б., Ошан Ж. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. Т. ІV. –Алматы. 2006. 6. Elove A.U. Bir yazi meselesi u’zerine//TDAYB.1958. 7. Thomsen V. Dechittrement des inscriptions de l’Orkhon et de l’jenissei Notice preliminaire// Bulleten de l’Academie des sciences et des letress de Danemark.1893; Thomsen V. Orhon ve Yenisey yazitlarinin gӧzümü ilk bildiri. Ҫӧzülmüș Orhon yazytlari. Ҫevren Vedat Kӧken. Ankara.1993 8. Радлов В.В. Атлас древностей Монголии.//Труды Орхонской экспедиции. (СТОЭ): Вып 1¬–4. –СПб.1892–1899. 9. Мелиоранский П.М. Памятник в честь Кюль-тегина. –СПб, ЗВОРАО, 1899. 10. Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследование. М.¬–Л., 1951. 11. СТШ. Оуян Сю.Син Тан шу (Новая хроника династии Тан). –Пекин. 1958. 12. Сумьябаатар Б. Хувилай Их Хааны Чейин Монгол-Солонгосын Зарим асуудал//Хувилай сэцэн хаан ба Монголын Юань улс. УБ., 2015.с. 110-118. 13. Цэнь Чжуминь. Материалы по истории тюрков. Т.І-ІІ. –Шанхай. 1958; Цэнь Чжуминь. Дополнительные материалы по истории Тан. –Пекин. 1960. 14. Цэфу Юаньгуй (Энциклопедия). –Пекин. 1958. References 1. Klıashtornyı S.G. Istorııa Tsentralnoı Azıı ı pamıatnıkı rýnıcheskogo pısma. SPb. 2003. 2. Sartkojauly Q. Orhon muralary. T. II. Almaty. 2012 3. Sartqojauly Q. Orhon eskertkіshterіnіń tolyq Atlasy. T. I,II,III. Almaty. 2019. 4. Liu Mau-tsai. Die chinesischen Nachrichten zur geschichte der Ost-Turken (T’u-kue).Bd.I-II. Wiesbaden.1958. 5. Ejenhan B., Oshan J. Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemelerі. T.IV. Almaty. 2006. 6. Elove A.U. Bir yazi meselesi u’zerine//TDAYB.1958. 7. Thomsen V. Dechittrement des inscriptions de l’Orkhon et de l’jenissei Notice preliminaire// Bulleten de l’Academie des sciences et des letress de Danemark.1893; Thomsen V. Orhon ve Yenisey yazitlarinin gӧzümü ilk bildiri. Ҫӧzülmüș Orhon yazytlari. Ҫevren Vedat Kӧken. Ankara.1993 8. Radlov V.V. Atlas drevnosteı Mongolıı.//Trýdy Orhonskoı ekspedıtsıı. (STOE): Vyp 1¬4. SPb.1892–1899. 9. Melıoranskıı P.M. Pamıatnık v chest Kıýl-tegına. – SPb, ZVORAO, 1899. 10. Malov S. E. Pamıatnıkı drevnetıýrkskoı pısmennostı. Teksty ı ıssledovanıe. M.¬–L., 1951. 11. STSh. Oýıan Sıý.Sın Tan shý (Novaıa hronıka dınastıı Tan). Pekın. 1958. 12. Sýmıabaatar B. Hývılaı Ih Haany Cheıın Mongol-Solongosyn Zarım asýýdal//Hývılaı setsen haan ba Mongolyn Iýan ýls. ÝB., 2015.s. 110-118. 13. Tsen Chjýmın. Materıaly po ıstorıı tıýrkov. T.I-II. Shanhaı. 1958; Tsen Chjýmın. Dopolnıtelnye materıaly po ıstorıı Tan. Pekın. 1960. 14. Tsefý Iýangýı (Entsıklopedııa) Pekın. 1958.