Бүгінгі таңда оғыз тобына жататын түркі тілдері мен оғыз тобына жатпайтын түркі тілдері арасында бірқатар айырмашылықтар бар. Сонымен қатар, оғыз тіліне тән кейбір ерекшеліктер оғыз тобына кірмейтін басқа түркі тілдерінде де кездеседі. Әсіресе шағатай тілінде жазылған шығармаларда оғыз тіліне тән кейбір белгілер байқалады. Фирдаус ал-икбал шығармасында оғыз тіліне тән кейбір элементтер кездескенімен, грамматикалық құрылымы мен лексикалық құрамы жағынан классикалық шағатай тілінің ерекшеліктері сақталған. Оғыз және қыпшақ тілдерімен қатар түркі тілінің ең маңызды әдеби жазба тілдерінің бірі саналатын шағатай тілі XV ғасырдан XX ғасырға дейін қолданылған. Сол кезеңде жазылған шығармаларға қатысты көптеген академиялық зерттеулер жүргізілген. Әсіресе шағатай тілінің классикалық кезеңіне жататын туындылар тіл мен әдебиет тұрғысынан кең көлемде талданған. Алайда XIX ғасыр мен одан кейінгі кезеңдерде шағатай тілінде жазылған шығармаларға арналған зерттеулер саны шектеулі. Бұл зерттеудің мақсаты – Шер Мұхаммед Мираб Мунис (1778–1829) пен Мұхаммед Риза Агахи (1809–1874) шағатай тілінде жазған Фирдаус ал-икбал шығармасындағы оғыз тіліне тән фонетикалық, морфологиялық және лексикалық элементтерді анықтап, талдау.
Günümüzde Oğuz grubu Türk lehçeleri ile Oğuz Türkçesi dışındaki Türk lehçeleri arasında bazı belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Bununla birlikte, Oğuz Türkçesine özgü özelliklerin bazılarının Oğuz grubu dışındaki birkaç lehçede de yer aldığı görülmektedir. Özellikle Çağatay Türkçesiyle yazılmış eserlerde Oğuz Türkçesini karakterize eden bazı özelliklere rastlanmaktadır. Firdevsü’l-İkbâl’de Oğuz Türkçesine özgü kimi unsurlar bulunsa da eser hem gramer yapısı hem de söz varlığı bakımından klasik Çağatay Türkçesinin ayırt edici özelliklerini sergilemektedir. Oğuz ve Kıpçak Türkçeleri ile birlikte, Türk dilinin en üretken edebî yazı dillerinden biri olan Çağatay Türkçesi, 15. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir. Bu dönemde üretilen eserler üzerine günümüze kadar pek çok akademik çalışma yapılmıştır. Özellikle Çağatay Türkçesinin klasik dönemine ait eserler, dil ve edebiyat açısından uzun süredir kapsamlı incelemelere konu olmuştur. Ancak, 19. yüzyıl ve sonrasında Çağatay Türkçesiyle yazılan eserler üzerine yapılan çalışmalar sınırlıdır. Bu çalışmada, Şîr Muhammed Mîrâb Mûnis (1778-1829) ve Muhammed Rıza Âgehî (1809-1874) tarafından geç dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış Firdevsü’l-İkbâl’de Oğuz Türkçesinin ses ve şekil özellikleriyle birlikte söz varlığındaki Oğuz Türkçesine ait unsurların tespit edilmesi ve incelenmesi amaçlanmıştır.
There are some specific differences between Oghuz Turkish and non-Oghuz Turkish dialects. Nevertheless, some features characteristic of Oghuz Turkish can also be observed in non-Oghuz dialects. Particularly, some characteristics that define Oghuz Turkish are available in works written in Chagatai Turkish. Although Firdaws al-iqbāl contains some elements specific to Oghuz Turkish, the work exhibits the distinctive features of classical Chagatai Turkish in terms of both grammatical structure and vocabulary. Chagatai Turkish, alongside Oghuz and Kipchak Turkish, is one of the most productive literary languages of the Turkic language family, one of the most productive literary languages of the Turkic language, thrived in Central Asia from the 15th to the 20th century. Numerous academic studies have been conducted on the works produced during this period. In particular, works from the classical period of Chagatai Turkish have been extensively analyzed from both linguistic and literary perspectives. However, studies focusing on works written in late Chagatai Turkish during the 19th century and beyond remain limited. In this study, it is aimed to examine and identify the phonetic and morphological features of Oghuz Turkish and the Oghuz elements in the vocabulary in Firdaws al-iqbāl written in Chagatai Turkish by Şîr Muhammed Mîrâb Mûnis (1778-1829) and Muhammed Rıza Âgehî (1809-1874).
На сегодняшний день между тюркскими языками, относящимися к огузской группе, и другими тюркскими языками наблюдаются определённые различия. В то же время некоторые характерные черты огузского языка встречаются и в языках, не входящих в огузскую группу. Особенно это проявляется в произведениях, написанных на чагатайском языке. Несмотря на то что в произведении «Фирдаус ал-Икбал» встречаются элементы, характерные для огузского языка, в целом оно сохраняет отличительные черты классического чагатайского языка как в грамматической структуре, так и в лексическом составе. Огузский и кипчакский тюркские языки, наряду с чагатайским, являются одними из самых значимых литературных письменных форм тюркского языка. Чагатайский язык использовался как литературный язык с XV века и оставался в употреблении вплоть до XX века. На произведения, созданные в этот период, проведено множество научных исследований. Особенно широко изучены произведения классического периода чагатайского языка, как с лингвистической, так и с литературоведческой точек зрения. Однако количество исследований, посвящённых произведениям, написанным на чагатайском языке в XIX веке и позднее, остаётся ограниченным. Цель данного исследования – выявить и проанализировать фонетические, морфологические и лексические элементы огузского языка в произведении «Фирдаус ал-Икбал», написанном на чагатайском языке Шер Мухаммедом Мирабом Мунисом (1778–1829) и Мухаммедом Ризой Агахи (1809–1874).