Türklerde ilk çeviri faaliyetleri Uygurlarda görülmekte ve bu çevirilerin önemli bir bölümünü dinî içerikli eserler oluşturmaktadır. Eserlerin dinî içerikli olmasının sebebi, girmiş oldukları dinî muhitin temel prensiplerinin daha iyi anlaşılması ve aktarılması ihtiyacından kaynaklıdır. Türkler arasında Kur’an tercümeleri de bu gereksinimin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Kur’an’ın Türkçeye ilk tercümeleri Doğu Türkçesi ile yapılan Rylands ve TİEM 73 nüshalarıdır. Anadolu sahasına ait tercümeler ise diğer dönemlere göre sayıca çok daha fazladır. Hem Doğu Türkçesi hem de Anadolu sahasında yapılan bu tercümeler satır arası tabir edilen türde olup bunların bir kısmı birebir çeviri şeklinde olduğu gibi bir kısmı da tefsirli (açıklamalı) tercümelerdir. Kur’an tercümeleri Türkçenin ifade gücünü ve anlam zenginliğini ortaya koyması ve söz varlığı çalışmaları açısından son derece ehemmiyetlidir. Bu makalede üzerinde daha önce herhangi bir çalışma yapılmamış olan Avusturya Millî Kütüphanesi’nde muhafaza edilen bir satır arası Kur’an tercümesi incelenecektir. Eserin tavsifi yapıldıktan sonra hangi sahaya ait olduğu dil özelliklerinden hareketle ortaya konmaya çalışılacaktır.
Самые ранние переводы среди тюрков были сделаны уйгурами, и значительная часть этих переводов состоит из религиозных текстов. Преобладание религиозного содержания в первую очередь объясняется необходимостью более глубокого понимания и передачи основных принципов религиозной среды, которую они приняли. В этом контексте переводы Корана среди тюрков стали естественным следствием такой необходимости. Самыми ранними известными переводами Корана на турецкий язык являются рукописи Райлендса и TİEM 73, обе написанные на восточнотурецком языке. По сравнению с другими периодами, переводы, относящиеся к анатолийской традиции, значительно более многочисленны. Как в восточно-турецкой, так и в анатолийской сфере эти переводы, как правило, выполнялись в форме межстрочных переводов — некоторые из них были буквальными, а другие содержали экзегетические (основанные на тафсире) пояснения. Переводы Корана имеют большое значение для раскрытия выразительных возможностей и семантического богатства турецкого языка, а также являются ценным материалом для лексикологических исследований. В настоящем исследовании рассматривается межстрочный перевод Корана, хранящийся в Австрийской национальной библиотеке, который ранее не был предметом научных исследований. После кодикологического описания рукописи в исследовании предпринимается попытка определить лингвистическую сферу, к которой относится данное произведение, путем анализа его лингвистических особенностей.
Түріктер арасындағы ең алғашқы аудармаларды ұйғырлар жасаған және бұл аудармалардың едәуір бөлігін діни мәтіндер құрайды. Діни мазмұнның басым болуы, ең алдымен, олар қабылдаған діни ортаның негізгі қағидаларын тереңірек түсініп, жеткізу қажеттілігінен туындап отыр. Осы тұрғыда түркілер арасында Құран аудармалары осы қажеттіліктің заңды салдары болды. Құранның түрік тіліне ең ерте белгілі аудармалары шығыс түрік тілінде жазылған Rylands қолжазбасы және TİEM 73 болып табылады. Басқа дәуірлермен салыстырғанда Анадолы дәстүріне жататын аудармалар әлдеқайда көп. Шығыс түрік тілінде де, Анадолы саласында да бұл аудармалар негізінен жоларалық аудармалар түрінде жасалды, олардың кейбіреулері сөзбе-сөз, ал басқаларында эксгетикалық (тафсирге негізделген) түсініктемелер болды. Құран аудармаларының түрік тілінің экспрессивтік мүмкіндіктері мен мағыналық байлығын ашуда маңызы зор, лексикологиялық зерттеулерге де құнды материал болып табылады. Бұл зерттеу Австрияның Ұлттық кітапханасында сақталған Құранның бұрын академиялық зерттеу нысаны болмаған сызықаралық аудармасын қарастырады. Қолжазбаның кодикологиялық сипаттамасынан кейін оның тілдік ерекшеліктеріне талдау жасай отырып, зерттеу еңбектің қай тіл саласына жататынын анықтауға тырысады.
The earliest translation activities among the Turks emerged among the Uighurs, and a substantial portion of these translations consisted of religious texts. The predominance of religious content is primarily attributable to the need to comprehend and transmit the fundamental principles of the religious environments they had adopted. Within this context, Qur’anic translations among the Turks emerged as a natural consequence of such a necessity. The earliest known translations of the Qur’an into Turkish are the Rylands and TİEM 73 manuscripts, both of which were produced in Eastern Turkish. By comparison, translations belonging to the Anatolian tradition are considerably more numerous than those of other periods. Both in Eastern Turkish and in the Anatolian sphere, these translations were generally prepared in the form of interlinear renderings - some are executed as literal translations, while others incorporate exegetical (tafsir-based) explanations. Qur’anic translations are of great significance in revealing the expressive capacity and semantic richness of the Turkish language, as well as in providing valuable material for lexicological studies. The present study examines an interlinear Qur’an translation preserved in the Austrian National Library, which has not previously been the subject of scholarly research. Following a codicological description of the manuscript, the study seeks to determine the linguistic sphere to which the work belongs by analyzing its linguistic features.