Proverbs are the condensed form of folk culture with a characteristic of brevity and irony. They are the societal codes of the communities to which proverbs belong: value judgments, moral perspectives, worldviews, beliefs, and ways of life. In other words, proverbs serve as a form of social memory. Every society desires to pass the ethical values, value judgments, and worldview it has on to future generations. Being the reflection of a society's collective memory, proverbs, therefore, have the mission of transmitting these social codes to the next generations. The present paper is devoted to an investigation of the issue of the transmission of social values such as justice (әділдік) and honesty (адалдық) from generation to generation by means of proverbs which represent a major part of oral culture in Kazakh. Three collections of proverbs, namely Turkish Explanatory Kazakh Proverbs (İsmail & Gümüş, 1995), Qazaqtıñ maqaldarı-mätelderi (Nisanalin, 2004), and Qazaqtıñ maqaldarı men mätelderi (Turmanjanov, 2007), were consulted in the study for identifying proverbs related to justice and honesty. Besides printed materials, online sources were also investigated. Collected data from three books and online sources were categorized using content analysis. The results indicate that Kazakh people consider justice and honesty as not only moral virtues but also as the core values of being human. To sum up, proverbs in the Kazakh language not only have an educational function for individuals but also are a strong instrument in passing down the virtues that maintain social order.

Пословицы, привлекающие внимание своей краткостью, но глубоким смыслом, в некотором роде являются квинтэссенцией народной культуры. Пословицы, содержащие социальные коды общества, к которому они принадлежат, такие как ценностные суждения, моральная точка зрения, мировоззрение, верования и образ жизни, выполняют функцию социальной памяти. Каждое общество хочет передать свои этические ценности, ценностные суждения и мировоззрение будущим поколениям. Пословицы, отражающие коллективную память общества, имеют миссию передавать социальные коды будущим поколениям. Это исследование изучает, как такие фундаментальные социальные добродетели, как справедливость (әділдік) и честность (адалдық), передаются из поколения в поколение через пословицы, которые являются важной частью казахской устной культуры. В исследовании были проанализированы три сборника пословиц: «Казахские пословицы с толкованиями на турецком языке (Исмаил и Гюмюш, 1995)», «Казахские пословицы и поговорки (Нисаналин, 2004)» и «Казахские пословицы и поговорки (Турманжанов, 2007)», и были выявлены пословицы на тему справедливости и честности. Также были просмотрены цифровые ресурсы. Данные, полученные из этих трех книг и цифровых источников, были классифицированы путем проведения контент-анализа. Результаты показывают, что казахский народ рассматривает справедливость и честность не просто как моральную добродетель, а как универсальную ценность, делающую человека человеком. В результате казахские пословицы, помимо образовательной функции для отдельных людей, являются мощным средством передачи добродетелей, поддерживающих общественный порядок. Ключевые слова: казахские пословицы, справедливость, честность, этические ценности, казахская народная культура

Қысқа болса да терең мағыналарымен назар аударатын мақал-мәтелдер халық мәдениетінің бір жағынан сүзгіден өткен, тұнған түрі болып табылады. Мақал-мәтелдер қоғамның құндылықтары, моральдық көзқарастары, дүниетанымы, сенімдері және өмір салты сияқты әлеуметтік кодтарын қамти отырып, әлеуметтік жад қызметін атқарады. Әрбір қоғам өзінің этикалық құндылықтарын, құндылықтарын және дүниетанымын болашақ ұрпаққа жеткізуге тырысады. Қоғамның ұжымдық жадын көрсететін мақал-мәтелдер осы әлеуметтік кодтарды болашақ ұрпаққа жеткізу миссиясын атқарады. Бұл зерттеу әділдік және адалдық сияқты негізгі әлеуметтік ізгі қасиеттердің қазақтың ауызша мәдениетінің маңызды бөлігі саналатын мақал-мәтелдер арқылы ұрпақтан ұрпаққа қалай берілетінін талдайды. Зерттеу барысында “Түрікше түсіндірмелі қазақ мақал-мәтелдері” (Исмаил & Гүміш, 1995), “Қазақтың мақалдары-мәтелдері” (Нысаналин, 2004) және “Қазақтың мақалдары мен мәтелдері” (Тұрманжанов, 2007) атты үш жинақ қарастырылып, әділдік пен адалдық тақырыбындағы мақал-мәтелдер анықталды. Сонымен қатар цифрлық дереккөздер де қарастырылды. Осы үш кітаптан және цифрлық материалдардан алынған деректер мазмұндық талдау арқылы жүйеленіп, жіктелді. Зерттеу нәтижелері қазақ халқының әділдік пен адалдықты тек адамгершілік қасиеттер ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдарды адам ететін жалпыадамзаттық құндылықтар ретінде қарастыратынын көрсетеді. Демек, қазақ мақал-мәтелдері тек білім беру функциясын ғана атқарып қоймай, сонымен қатар әлеуметтік тәртіпті қолдайтын қасиеттерді жеткізудің қуатты құралы ретінде де қызмет етеді. Кілт сөздер: қазақ мақал-мәтелдері, әділдік, адалдық, этикалық құндылықтар, қазақ халық мәдениеті