The Educational Grammar Method of Birgivî “A Descriptive and Analytical Study”

Year 2025, Issue: 22, 1 - 19, 30.12.2025

Abdülkerim Süleymanoğlu

https://doi.org/10.47098/babertidergisi.1806729

https://izlik.org/JA72GW47DY

Abstract

The city of Izmir, located on the Aegean Sea in western Turkey, is one of the cities that hosted many renowned scholars of Islamic sciences, such as jurisprudence (fiqh), hadith, Qur’anic exegesis, Qur’anic sciences, theology, linguistics, and Sufism. These scholars wrote their works in Arabic, which was the scientific language of the entire Islamic world, and served as the intellectual and spiritual language uniting the followers of Islam despite differences of ethnicity, schools of thought, and languages. Their sincerity in pursuing knowledge, their dedication to it, and their journeys to centers of learning to study under well-grounded scholars greatly contributed to their scholarly excellence and their ability to produce such valuable works. Among the scholars of Izmir who excelled not only within the city or even Turkey, but throughout the Islamic world, was the eminent scholar and ascetic Muhammad ibn Pir Ali al-Birgiwī (929–981 AH). May Allah have mercy on him. He possessed encyclopedic knowledge and produced diverse writings in fields such as jurisprudence, exegesis, hadith, Sufism, grammar, and linguistics. His writings in grammar, in particular, became well-known, earning him recognition as one of its prominent authorities. In all his linguistic works, al-Birgiwī adhered to a pedagogical method focused on simplifying grammar rules by compiling, organizing, and presenting them in a concise, clear, and accessible style that made learning easier for students. This study aims to present al-Birgiwī’s approach to pedagogical grammar writing, uncover the characteristics of his methodology, examine its strengths and weaknesses, and explore its possible benefits for applied grammar studies today. The research adopts a descriptive-analytical method and is structured into an introduction and three sections: An introduction to Imam al-Birgiwī,The emergence of pedagogical grammar, its methods, and works, Al-Birgiwī’s pedagogical grammar methodology and its features. The study concludes with several findings, including: the features of pedagogical grammar in modern linguistics align with al-Birgiwī’s writings; he showed little interest in disputes among grammarians or in favoring one opinion over another; and he was not biased toward any particular grammatical school.

Keywords

Grammar , Language , Method , Education , Birgivî

منهج النحو التعليمي عند البركوي "دراسةٌ وصفيَّةٌ تحليليَّةٌ"

https://izlik.org/JA72GW47DY

Abstract

تُعَدُّ مدينة إزمير التركيَّة التي تقع غرب تركيا على بحر إيجه إحدى المدن التي احتضنت العديدَ من علماء العلوم الشرعية الإسلاميَّة المشهورين كعلماء الفقه والحديث والتفسير وعلوم القرآن والكلام واللغة والتصوف وغيرها. واهتمَّ هؤلاء العلماء بالتأليف باللغة العربيَّة التي كانت تُمثِّل اللغةَ العلميَّةَ والفكريَّة والروحيَّة الجامعة بين أبناء الدين الواحد على اختلاف الجنسيَّات والمذاهب واللغات في جميع أنحاء العالم الإسلامي، وقد ساعد هؤلاء العلماء الأجلَّاء على نبوغهم العلمي وإتمام تلك المؤلَّفات الجليلة القدر إخلاصُهم في طلب العلم وسعيُهُم إليه ورحلاتُهُم إلى مصدره؛ ليتلقَّوا العلمَ على أيدي الراسخين فيه. ومن علماء إزمير الذين برزوا وبذُّوا أقرانَهم ليس في داخل إزمير أو داخل تركيا فقط، بل وفي العالم الإسلامي، العالم والعابد الجليل محمد بن بير علي البركوي (929 – 981ه)، وقد كان - رحمه الله – من أصحاب الفكر الموسوعي والكتابة المتنوِّعة، فقد كتب في الفقه والتفسير والحديث والتصوف والنحو واللغة وغيرها، وقد شاعت كتبُهُ في النحو حتَّى صار علمًا من أعلامه المعدودين، وقد التزم البركوي في جميع مؤلَّفاته اللغوية بالطريقة التعليميَّة التي تهتمُّ بتيسير قواعد اللغة، وذلك عن طريق استقصائها وحصْرها وصياغتها بطريقة موجَزَةٍ وأسلوبٍ بسيطٍ ولغةٍ سهلةٍ تساعد طالبَ العلم على تعلُّمها وفهمها. وتهدف هذه الدراسة إلى عرض منهج البركوي في كتابة النحو التعليمي، والكشفِ عن خصائص هذا المنهج، ومعرفة مميزاته وأساليبه، وإمكانيَّة الاستفادة منه في الدرس النحويِّ التطبيقيِّ، وقد اعتمدت الدراسة على المنهج الوصفي التحليلي، وجاءت الدراسة في مقدِّمةٍ وثلاثة مباحث: الأول تعريف بالإمام البركوي، والثاني نشأة النحو التعليمي ومناهجه ومؤلَّفاته، والثالث منهج النحو التعليمي عند البركوي وخصائصه، وقد توصَّلت الدراسة إلى بعض النتائج، منها: انطباق خصائص النحو التعليمي في اللسانيَّات المعاصرة على كتب الإمام البركوي، عدم اهتمامه بمسائل الاختلاف بين النحاة والترجيح بينها، عدم تعصُّبه لمذهبٍ نحويٍ بعينه.

Keywords

اللغة , النحو , تعليم , منهج , البركوي

Birgivî’de Öğretici Nahiv (Dilbilgisi) Yöntemi: Betimleyici ve Analitik Bir Çalışma

https://izlik.org/JA72GW47DY

Abstract

Türkiye’nin batısında Ege Denizi kıyısında yer alan İzmir şehri, fıkıh, hadis, tefsir, Kur’an ilimleri, kelam, dil ve tasavvuf gibi İslami ilimler alanında ünlü birçok âlimine ev sahipliği yapmıştır. Bu âlimler, İslam dünyasının ortak bilim dili olan Arapça ile eserler kaleme almışlardır. Arapça, aynı dine mensup farklı ırk, mezhep ve dillerden insanların ortak düşünce ve ruh dili konumundaydı. Bu seçkin âlimlerin ilmî başarıya ulaşmalarına ve değerli eserler ortaya koymalarına; ilme bağlılıkları, onu elde etme gayretleri ve ilim merkezlerine yaptıkları yolculuklar büyük katkı sağlamıştır. İzmirli âlimler arasında. Sadece bu şehirde veya Türkiye’de değil, bütün İslam dünyasında ön plana çıkanlardan biri de büyük âlim ve zahid Muhammed bin Pir Ali el-Birgivî’dir (ö. 981/1573). O, ansiklopedik bir düşünceye sahip olup . fıkıh, tefsir, hadis, tasavvuf, nahiv ve dil gibi birçok alanda eserler vermiştir. Özellikle nahiv (Arapça dilbilgisi) alanındaki eserleriyle tanınmış ve bu sahada önde gelen isimlerden biri olmuştur. Birgivî, bütün dilbilgisi eserlerinde öğretici yönteme bağlı kalmış, kuralları derleyip toparlamış, onları özlü ve anlaşılır bir dille sunarak talebelerin kolayca öğrenmesini amaçlamıştır. Bu çalışma, Birgivî’nin öğretici dilbilgisi yazımındaki yöntemini, bu yöntemin özelliklerini, olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koymayı ve günümüz dilbilgisi öğretimine katkılarını incelemeyi hedeflemektedir. Çalışma giriş ve üç bölümden oluşmuş ve betimsel-analitik yöntem kullanılmıştır. Çalışmada öğretici nahiv ilminin ortaya çıkışı, Birgivî’nin hayatı, onun eserlerindeki öğretici nahiv yöntemi ve özellikleri ele alınmıştır. Çalışma sonucunda şu bulgulara ulaşılmıştır: Birgivî’nin eserleri, çağdaş dilbilimlerdeki öğretici nahiv özelliklerini taşımaktadır. O, nahiv âlimleri arasındaki ihtilaflara ve tercihlere girmemiş, herhangi bir nahiv ekolüne mutaassıp bir şekilde bağlanmamıştır.

References

• ‘Amêyre, İsmâil Ahmet. Bühûs fi el-lüğati ve el-istişrâk. Âmmân: Dâr Vâil, 1996.
• Abdülaziz, Îd Fethî. Dûru’l-Osmaniyyîn fî Hıdmeti’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye. Ankara – Türkiye: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
• Abdülaziz, Îd Fethî Abdullatîf. el-Müʾellefâtu’l-ʿArabiyye bi-Kalemi’t-Türki (el-ʿAsru’l-Osmanî). Ankara – Türkiye: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı, (tarih belirtilmemiş).
• Abdülalîm, Mustafa. Eserü’l-akîde ve ilmi’l-kelâm fi’n-nahvi’l-Arabî. Yüksek lisans tezi, Kahire Üniversitesi, 1992.
• Âl Sânî, Nûrâ Halîfe. en-Nahvü’t-ta‘lîmî ve vâkıʿu ta‘lîmi’l-lugati’l-Arabiyye. Yüksek lisans tezi, Câmiatü Katar, 2014. Bağdâdî, Abdülkâdir b. Ömer b. Bâyezîd. Hizânetü’l-edeb ve lübbü lubâbi lisâni’l-Arab. Thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.
• Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn ve esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. İstanbul: Matbaa-i Bahiyye, 1955. Birgivî, Mehmed Efendi. İmtihânü’l-ezkiyâ. Yazma. Müstensih: Abdurrahman el-Karrâ b. Mustafa, 1160.
• Birgivî, Mehmed Efendi. İzhârü’l-esrâr fi’n-nahv. Thk. Enver Ebû Bekir ed-Dağıstânî. Beyrut: Dârü’l-Minhâc, 2009. Birgivî, Mehmed Efendi. “Risâle fî emsileti’t-tasrîf”. Thk. Yâsir Muhammed Halîl Herrûb. Mecelletü Câmiʿati’l-Kuds el-Meftûha 19 (Şubat 2010): 329–372.
• Büşîhî Büşîhî, İzzeddin. “en-Nahvü’t-ta‘lîmî li’l-lugati’l-Arabiyye: mebâdiʾühû ve icrâʾâtühû”. Mecelletü Velîlî, sy. 20 (2015): 238–277.
• Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr el-Kinânî. Resâʾilü’l-Câhiz. Thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1991.
• Ençakar, Aziz. Birgivî Mehmed Efendi’nin Sarf İlminde Dair Görüşleri ve Kifâyetü’l-Mübtedî İsimli Eserinin Tahkik ve Tahliki. İstanbul Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
• Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. el-İnsâf fî mesâili’l-hilâf. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1987.
• İbn Akîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahman b. Abdillah el-Hemedânî. Şerhu Elfiyyeti İbn Mâlik. Thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Dârü’t-Türâs, 20. Basım, 1400/1980.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman. el-Hasâis. Thk. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh. Muğni’l-lebîb. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd, Beyrut. El-Mektebel-Asriyye, 1411/1991.
• İbn Sellâm el-Cumahî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sellâm b. Ubeydullâh el-Basrî. Tabakâtü’ş-şuarâʾ. Thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Cidde: Dârü’l-Medenî, ts.
• İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerhu’l-Mufassal. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb; Kahire: el-Mütenebbî, ts.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu’cemu’l-müellifîn. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1993.
• Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Alî b. Yûsuf b. İbrâhîm b. Abdilvâhid eş-Şeybânî. İnbâhü’r-ruvât ʿalâ enbâhi’n-nüḥât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dârü’l-Fikir, 1986.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed Emînillâh es-Sihâlevî. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. Thk. Ahmed ez-Züğbî. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1998.
• Mey‘ân, Vedhe Abdülkerim Cuma. et-Teʾlîfü’n-nahvî beyne’t-ta‘lîm ve’t-tefsîr. Kuveyt: Dârü’l-Urûbe, 2007.
• Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr el-Ezdî es-Sümâlî. el-Muktedab. Thk. Muhammed Abdülhâlik Uzayme. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Abâde, Muhammed İbrahim. ed-Dersü’n-nahvî fi’t-türâsi’l-Arabî. İskenderiye: Mektebetü’l-Meârif, 1989. Râcihî, Abduh Ali İbrahim. et-Tatbîku’n-nahvî. Beyrut: Dârü’n-Nahda, 1975.
• Râcihî, Abduh Ali İbrahim. İlmü’l-luğati’t-tatbîkî ve ta‘lîmü’l-Arabiyye. İskenderiye: Dârü’l-Ma‘rifeti’l-Câmiiyye, 1995.
• Rızâ, Muhammed Reşîd. Târîḫu’l-üstâẕi’l-imâm eş-şeyḫ Muḥammed ʿAbduh. Kahire: Dârü’l-Fazile, 2006.
• Saîdî, Abdülmüteâl b. Abdilvehhâb b. Ahmed. el-Müceddidûn fi’l-İslâm mine’l-karni’l-evvel. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1996.
• Semerâî, Fâdıl. Meânî’n-nahv. Ammân: Dârü’l-Fikr, 1420/2000.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun el-Hancı, 3.Basım. 1408/1988.
• Taşköprüzâde, Ahmed b. Mustafa. eş-Şekâiku’n-Nuʿmâniyye fî ulemâʾi’d-Devleti’l-Osmâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1975.
• Vehbî, Sâlim. İmam Birgivî ve cühûduhû fî mukâvemeti’l-bidaʿ fî Türkiye. Doktora tezi, Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, 1432/2011.
• Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-Aʿlâm. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn. 15. Basım, 2002.
• Zübeydî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Abdillâh b. Mezḥic. Tabakâtü’n-nahviyyîn ve’l-luğaviyyîn. Thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.