ŞEMSETTİN SAMİ’NİN KÂMÛSÜ’L-A’LÂM ESERİNE GÖRE “ARNAVUTLAR”: DİL, TARİH, KÜLTÜR

Abstract

İlk cildi 1888 yılında yayımlanan ve yaklaşık on yıllık bir süreçte altı cilt olarak basılan Kâmûs’ü’l-Alâm isimli eser Şemsettin Sami tarafından kaleme alınmıştır. XIX. yüzyılın sonlarında Osmanlı bilim dünyasına kazandırılan bu devasa eser Mihran matbaasında altı cilt olarak çıkarılmış olup toplam sayfa sayısı 4830’dur. Bu eserin içerisinde medeniyetler tarihi, ulusal kültürler ve diller hakkındaki bilgiler maddeler halinde verilmiştir. Eserde Arnavutların dili, tarihi ve kültürü üzerine ayrıntılı bilgiler yer almaktadır. XIX. yüzyılı Balkanlar’da “Uluslaşma Çağı” olarak nitelendirirken bu bilgilerin Arnavut kökenli bir Osmanlı bilgini tarafından eserde sunuluyor olması önemlidir. Arnavut entelektüellerin özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Arnavut halkının dil-tarih-kültür yapılarına dair faaliyetlere giriştikleri de dikkate alınırsa bu dönem Arnavut tarihyazımının oluşmaya başladığı dönemler arasındadır. Şemsettin Sami tarafından kaleme alınan Kâmûs’ü’l-Alâm isimli eserde Arnavutlar hakkında verilen bilgilerin Arnavut tarihyazımına katkısı büyük olmuştur. Bu bağlamda çalışmada, Kâmûs’ü’l-Alâm isimli eserde Arnavutların dil, tarih ve kültürlerine dair verilen bilgiler sunulmuş ve eleştirel bir yaklaşımla incelenmiştir.

Keywords

• Kâmûsü'l-Alâm
• Şemsettin Sami
• Arnavut Dili
• Arnavut Tarihi
• Arnavut Kültürü

“ALBANİANS” ACCORDİNG TO SEMSETTİN SAMİ’S WORK KAMÛSÜ’L-A’LÂM: LANGUAGE, HİSTORY, CULTURE

Abstract

The work titled Kâmûs’ü’l-Alâm, the first volume of which was published in 1888 and which was printed in six volumes over a period of approximately ten years, was written by Şemsettin Sami. This monumental work, which was introduced to the Ottoman scientific world at the end of the XIXth century, was published in six volumes at the Mihran printing house and has a total of 4830 pages. In this work, information about the languages of the world, the history of civilizations, and national cultures are given in items. In this work, information about the history of civilizations, national cultures and languages is given in items. While characterizing the XIXth century as the “Age of Nationalization” in the Balkans, it is important that this information is presented in a work by an Ottoman scholar of Albanian origin. Considering that Albanian intellectuals engaged in activities related to the language, history and culture of the Albanian people, especially after the Ottoman-Russian War of 1877-1878, this period is among the periods when Albanian historiography began to form. The extensive in formation about Albanians in the work titled Kâmûs’ü’l-Alâm, written by Şemsettin Sami, has made a great contribution to Albanian historiography. In this context, the study presented the information about the language, history and culture of the Albanians in the work titled Kâmûs’ü’l-Alâm and examined with a critical attitude.

Keywords

• Kamûsü'l-Alâm
• Şemsettin Sami
• Albanian Language
• Albanian History
• Albanian Culture

References

1. Ajeti, I. (1985). Contribution to the study of the mediaeval onomastics in the territory of Montenegro, Bosnia and Herzegovina, and Kosova. The Albanians and their territories içinde (s. 287-304). Academy of Sciences of the PSR of Albania; The “8 Nëntori” Publishing House.
2. Alpan, N. P. (1979). Albanolojinin ışığında Arnavut alfabesi nasıl doğdu? (100-Vjetori i Abecesë Shqipe). Ulucan Matbaası.
3. Bajraktari, J. (2013). The Albanian League of Prizren (1878-1881): Kosova, a monographic survey. Kosova Academy of Sciences and Arts.
4. Bayraktar, U. (2023). Feud, law, and society in mid-nineteenth-century northern Albania. Die Welt des Islams, 63(3), 269-301. https://doi.org/10.1163/15700607-20220009
5. Bayram, Y., Erdemir, A. ve Yeşilbağ, S. (2019). Kâmûsü’l-A‘lâm’a göre 19. yüzyılın sonunda Trabzon. Researcher, 7(3), 1-19.
6. Bello, Dh. ve Metani, I. (2017). Kontribute të Sami Frashërit në historinë e gjuhës shqipe. Y. Topaloğlu, A. N. Özdemir ve B. B. Acar (Ed.), Uluslararası iki toplumun aydını: Şemsettin Sami Sempozyumu (19-20 Mayıs 2016) içinde (s. 3-10). Trakya Üniversitesi Yayınları.
7. Bilmez, B. (2014). Şemseddin Sami Frashëri’nin bazı metinlerinde Arnavut ve Türk “biz”inin inşasına katkıda bulunan otoktonluk ve köken mitleri (V. Öztürk, çev.). M. F. Uslu ve F. Altuğ (Ed.), Tanzimat ve edebiyat: Osmanlı İstanbul’unda Modern Edebî Kültür içinde (s. 385-422). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Buda, A. (1985). About some questions of the history of the formation of the Albanian people and of their language and culture. The Albanians and their territories içinde (s. 5-32). Academy of Sciences of the PSR of Albania; The “8 Nëntori” Publishing House.

9. Cemiyet-i İlmiye-i Arnavudiyye Nizâmnâmesi. (1297/1880). Mecmua-i Ulûm, 3, 217-219.
10. Clayer, N. (2013). Arnavut milliyetçiliğinin kökenleri: Avrupa’da çoğunluğu Müslüman bir ulusun doğuşu (A. Berktay, çev.). Bilgi Üniversitesi Yayınları.
11. Çabej, E. (1985). The problem of the autochthony of the Albanians in the light of place names. The Albanians and their territories içinde (s. 33-48). Academy of Sciences of the PSR of Albania; The “8 Nëntori” Publishing House.
12. Çiftçi, Ü. N. (2023). Osmanlı dönemi kaynaklarından Kâmusu’l-Alam’a göre Türkistan [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
13. Çollaku, Sh. (1986). Mendimi ilumunist i Sami Frashërit. Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Historisë.
14. Dağlıoğlu, H. T. (1934). Şemseddin Sami: Hayatı ve eserleri. Resimli Ay Matbaası.
15. Demiraj, Sh. (1998). Albanian. A. G. Ramat ve P. Ramat (Ed.), The Indo-European languages. Routledge.
16. Demiraj, Sh. (2006). The origin of the Albanians (linguistically investigated). Academy of Sciences of Albania.
17. Dillioğlu, T. (2018). Arnavut dil tarihine genel bir bakış. Multidisipliner çalışmalar-3 (Sosyal Bilimler) içinde (s. 87-100). Gece Kitaplığı.
18. Doçi, R. (2006). Onomastike ilirë-shqiptare në Ballkan. Instituti Albanologjik i Prishtinës.
19. Frashëri, K. (2022). Lidhja shqiptare e Prizrenit (1878-1881). Historia e popullit shqiptar (Vol. 2). Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë; Botimet Toena.
20. Göktaş, M. S. (2023). Kâmûsü’l-‘lâm’da geçen Kırım-Kafkasya ile ilgili maddeler ve değerlendirmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
21. Göktaş, O. (2018). Büyük veya doğal Arnavutluk ideali’nin stratejik istihbarat analizi [Doktora tezi]. Polis Akademisi.
22. Hacısalihoğlu, M. (2020). Makedonya güncel tarih ders kitaplarında Osmanlı-Türk imajı. M. Hacısalihoğlu (Ed.), Balkan ve Karadeniz ülkelerinde güncel tarih ders kitaplarında Osmanlı-Türk imajı içinde (s. 227-286). YTÜ BALKAR Yayınları.
23. İnalcık, H. (1953). Arnavutluk’ta Osmanlı Hâkimiyeti’nin yerleşmesi ve İskender Bey isyanının menşei. Fatih ve İstanbul Dergisi, 1(2), 153-175.
24. Islami, S. (1979). Ilirët. Historia e popullit shqiptar (Vol. 1). Universiteti Shtetëror i Tiranës.
25. Islami, S. (1979). Ilirët. S. Islami ve K. Frashëri (Ed.), Historia e popullit shqiptar (Vol. 1). Universiteti Shtetëror i Tiranës.
26. Ismajli, R. (1987). Origjina e gjuhës shqipe. Çështje të studimeve albanologjike: Materiale nga simpoziumi shkencor i mbajtur në Prishtinë më 20-21 dhjetor 1985.
27. Ismajli, R. (2015). Studime për historinë e shqipes në kontekst ballkanik. Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës.
28. Kaleshi, H. (1969). Disa aspekte të luftës për alfabetin shqip në Stamboll. Gjurmime Albanologjike. Instituti Albanologjik i Prishtinës.
29. Kaleshi, H. (2013). Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame. Logos-A.
30. Karpat, K. H. (1982). Millets and nationality: the roots of the ın congruity and state in the Post-Ottoman era. B. Braude ve B. Lewis (Ed.), Christians and Jews in the Ottoman Empire, The Functioning of a Plural Society (Vol. 1). Holmes & Meier Publishers.
31. Kıraç, M. (2010). Kâmûsü’l-A‘lâm’daki Selçuklular ile ilgili maddelerin günümüz alfabesine dönüşümü [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
32. Knight, E. F. (1880). Albania: A narrative of recenttravel. Sampson Low, Marston, Searle&Rivington.
33. Levend, A. S. (1969). Şemsettin Sami. Ankara Üniversitesi Basımevi.
34. Maier, B. (2003). The Celts: A history from earliest times to the present (K. Windle, Trans.). Edinburgh University Press.
35. Malltezi, L. (2009). Skënderbeu dhe Rilindja Kombëtare. Studime Historike, 1-2, 133-142.
36. Morris, C. (1888). The Aryan race: Its origin and its achievements. S. C. Griggs.
37. Noli, F. S. (1945). George Castrioti Scanderbeg (1405-1468) [Doctoral dissertation]. Boston University.
38. Nuro, K. (2019). Albanian cities in Sami Frashëri’s encyclopedia “Kamusu’l-A‘lam”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 6(15), 309-315. https://doi.org/10.17822/omad.2019.127
39. Özcan, K. ve Çiftçi, Ü. N. (2021). Türkistan tarihi ve coğrafya araştırmaları açısından Kâmusu’l-Âlâm incelemesi. F. Korkmaz (Ed.), 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı içinde (s. 807-824). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
40. Özcan, K. ve Subaşı, K. (2019). II. Abdülhamit Han döneminde Kâmûsü’l-‘lâm’a göre Almanya ve Almanlar. Türk-Alman ilişkilerine farklı disiplinlerden bakış. Palet Yayınları.
41. Öztürk, M. (2014). Şemsettin Sami’nin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri üzerine bir inceleme [Doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
42. Sadiku, M. (2014). The origins of the Kanun. Trakya Üniversitesi Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 3(2), 77-95.
43. Sami, Ş. (1306/1889). Kâmûsü’l-‘lâm (C. 1). Mihran Matbaası.
44. Sami, Ş. (1306/1889). Kâmûsü’l-Â’lâm (C. 2). Mihran Matbaası.
45. Sami, Ş. (1308/1891). Kâmûsü’l-Â’lâm (C. 3). Mihran Matbaası.
46. Sami, Ş. (1311/1894). Kâmûsü’l-Â’lâm (C. 4). Mihran Matbaası.
47. Sami, Ş. (1314/1896). Kâmûsü’l-Â’lâm (C. 5). Mihran Matbaası.
48. Sami, Ş. (1316/1898). Kâmûsü’l-Â’lâm (C. 6). Mihran Matbaası.
49. Sami, Ş. (1874). Besa yahud ahde vefa.
50. Sezer, U. (2023). Arnavut ulusal hareketi sırasında İstanbul Arnavut toplumunun faaliyetleri (1839-1912) [Doktora tezi]. Trakya Üniversitesi.
51. Sezer, U. (2024). İki dil ve kültür arasında bir isim: Şemsettin Sami. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi İlmî Araştırmalar Dergisi, 24, 241-266. https://doi.org/10.16947/fsmia.1609852
52. Shpuza, G. (1987). Hasan Tahsini - rilindas i shquar dhe shkencëtar i madh. Buletini Shkencor, I-II.
53. Skendi, S. (1967). The Albanian national awakening (1878-1912). Princeton University Press.
54. Skendi, S. (1975). Language as a factor of national identity in the Balkans of the nineteenth century. Proceedings of the American Philosophical Society, 119(2), 186-189.
55. Sussheim, K. (1978). Arnavutluk. İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 1, s. 573-592). Millî Eğitim Basımevi.
56. Tafili, E. ve Çaushi, I. (2017). Shqiptarizmi dhe simbolika e Rilindjes Shqiptare në veprën e Sami Frashërit. Y. Topaloğlu, A. N. Özdemir ve B. B. Acar (Ed.), Uluslararası iki toplumun aydını: Şemsettin Sami Sempozyumu içinde (s. 219-228). Trakya Üniversitesi Yayınları.
57. Topaloğlu, Y. (2017). Kimlik ve aidiyet meselesi bağlamında Şemsettin Sami. Y. Topaloğlu, A. N. Özdemir ve B. B. Acar (Ed.), Uluslararası iki toplumun aydını: Şemsettin Sami Sempozyumu içinde (s. 229-252). Trakya Üniversitesi Yayınları.
58. Tozer, H. F. (1869). Researches in the highlands of Turkey (Vol. 1). John Murray.
59. Trix, F. (1997). Alphabet conflict in the Balkans. International Journal of the Sociology of Language, 128(1), 1-23.
60. Trix, F. (1999). The Stamboul alphabet of Shemseddin Sami Bey. International Journal of Middle East Studies, 31(2), 255-272. https://doi.org/10.1017/S0020743800054040
61. Wingfield, W. F. (1859). A tour in Dalmatia, Albania and Montenegro. Richard Bentley.
62. Xhanari (Latifi), L. (2017). Vendi i Sami Frashërit në studimet bibliografike shqiptare. Y. Topaloğlu, A. N. Özdemir ve B. B. Acar (Ed.), Uluslararası iki toplumun aydını: Şemsettin Sami Sempozyumu içinde (s. 129-140). Trakya Üniversitesi Yayınları.