Bu çalışmada 19. yüzyıl ortalarında Van’dan ağırlıklı olarak İstanbul olmak üzere, Osmanlı coğrafyasının farklı yerleri ile ülke dışına verilen Ermeni iş gücü göçün nicelik ve nitelik bakımından incelenmesi amaçlanmıştır. 19. yüzyılda merkezileşmeye dönük programları icra etmeye çalışan Osmanlı Devleti, taşranın ücra köşeleri ile merkezde bir dizi reformlar uygulamaya çalışmıştır. Bu uygulamalardan biri olan nüfusun etkin bir şekilde sayımı ve nüfus hareketliliğinin kontrolü maksadıyla tutulan defterler, genel olarak Osmanlı tarihi, özel olarak taşrada ele alınan idarî birimin mikro tarihinin incelenmesi açısından oldukça önemli bir kaynak grubudur. Bunların yanı sıra iş gücü potansiyeli ve göçmenlerin mesleki dağılımı, gayrimüslimlerin tabi oldukları vergi dilimi, yaşları, nereden nereye göç ettikleri gibi bazı bilgiler de tespit edilebilmektedir. Bu çerçeveden bakıldığında çalışma, Van merkez kazası ve bağlı köylerden yapılan göçün mahiyetini ortaya koyması bakımından oldukça önemli olan verileri analize tabi tutmaktadır. 1838-1842 yıllarını kapsayan 5 adet defterdeki veriler de ardışık yıllarda göç edilen yer, icra edilen meslekler ve iş gücü göçünün potansiyeli gibi bazı hususları açıklığa kavuşturmaktadır. Ayrıca elde edilen bulguların sağlamasının yapılması maksadıyla başka bir defterden de istifade edilmiştir. Bundan dolayı totalde 6 adet defterin çalışmada kullanıldığını söylemek mümkündür. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Osmanlı Arşivi’ndeki farklı fonlarda bulunan defterler tespit edilerek tasnife tabi tutulmuş ve bunların çeviri yazısı yapılıp yazma işlemi için hazır hale getirilmiştir.
This study aims to examine, in both quantitative and qualitative terms, the Armenian labour migration originating from Van in the mid-nineteenth century, directed primarily toward Istanbul as well as various regions of the Ottoman geography and destinations beyond the empire. In the 19th century, the Ottoman Empire sought to implement a series of reforms both in the central administration and in the remote provinces as part of its centralization efforts. One of these measures was the systematic census and registration of population movements, which were recorded in official registers. These registers constitute a crucial source for the study of Ottoman history in general and, more specifically, for the microhistorical analysis of administrative units in the provinces. Additionally, these records provide significant data on labour potential, occupational distribution of migrants, tax categories imposed on non-Muslim subjects, age groups, and migration routes. From this perspective, the present study analyses key data to determine the nature of migration from the central district (kaza unit) of Van and its surrounding villages. The data obtained from five registers covering the years 1838–1842 shed light on several aspects, such as migration destinations, occupational structures, and the potential of labour migration during consecutive years. In addition, another register was also utilized in order to verify the obtained findings. Therefore, it is possible to state that a total of six registers were used in the study. The study employs document analysis, a qualitative research method. Registers from various funds in the Ottoman Archives were identified, classified, and transcribed to prepare them for further analysis.