Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1309-6672 2618-6322 Bingol University 10.29029/busbed.1815450 Turkish Cultural History Türk Kültür Tarihi MUSLIM WOMEN DURING THE CRUSADES (1097-1250) HAÇLI SEFERLERİ SIRASINDA MÜSLÜMAN KADIN (1097-1250) https://orcid.org/0000-0002-9417-089X Turan Abdulkadir Haliç Üniversitesi 04 28 2026 31 214 225 11 01 2025 02 19 2026 Copyright © 2011, Bingöl University Journal of Social Sciences Institute 2011 Bingöl University Journal of Social Sciences Institute

This study aims to identify the social, intellectual, and political positions of Muslim women during the Crusades period (1097-1250). The historiography of the Crusades has predominantly addressed its military and political dimensions, while its effects on different social groups have not been adequately researched. This study seeks to fill this gap by revealing the role of women in the transformation organized by Muslims against the Crusaders. The research uses historical analysis and literature review methodology. Primary sources of the period such as Ibn al-Athir, Ibn al-Qalanisi, Abu Shama, Sibt Ibn al-Jawzi and Ibn Wāṣil along with modern studies, were examined through cross-reading techniques. Historians' insufficient attention to women's biographies has been identified as the main methodological challenge. To overcome, sources about political and military matters have been systematically scanned, along with death records and works related to institutions such as madrasas. Different findings were evaluated through comparative historical method, and scattered about women mentioned in the period have been compiled and analysed. While Muslim women were associated with political marriages, dowries, and intrigues before the Crusades, during the campaigns they became both victims of war and assumed active roles. Pioneers such as Zumurrud Khatun and Ismat al-Din Khatun established educational institutions, while the sisters Sitt al-Sham and Rabia Khatun engaged in social activities. In the political sphere, Dayfa Khatun governed the state as the "Queen of Aleppo," while Shajar al-Durr was mentioned in the Friday sermons as sultan. At least twelve madrasas have been identified that were founded by women. Muslim women showed steady advancement while struggling against the Crusaders. When men were at war, women filled the void the social sphere, and influenced the future by establishing educational institutions, and reached leadership level in political arenas. This rise was not limited to dynastic families but spread to the general population.

Bu çalışma, Haçlı Seferleri Dönemi’nde (1097-1250) Müslüman kadınların toplumsal, ilmi ve siyasi konumlarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Haçlı Seferleri tarih yazımında çoğunlukla askeri ve siyasi boyutlarıyla ele alınmış ancak farklı toplumsal kesimler üzerindeki etkileri yeterince araştırılmamıştır. Bu çalışma, Müslümanların Haçlılara karşı organize ettikleri dönüşümde kadınların rolünü ortaya koyarak önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırmada tarihsel analiz yöntemi kullanılmıştır. İbnü'l-Esîr, İbnü'l-Kalânisî, Ebû Şâme, Sıbt İbnü'l-Cevzî, İbn Vâsıl gibi dönemin temel kaynakları ve modern araştırmalar çapraz okuma tekniğiyle incelenmiştir. Tarihçilerin kadın biyografilerine yeterli ilgi göstermemesi temel metodolojik zorluk olarak belirlenmiş, bu sorunun aşılması için siyasi ve askeri konuları işleyen kaynakların satır araları, vefat kayıtları ve medreseler gibi kurumlarla ilgili eserler sistematik olarak taranmıştır. Farklı kaynaklardan elde edilen bulgular karşılaştırmalı tarih yöntemiyle değerlendirilmiş ve dönemde adı geçen kadınlarla ilgili dağınık veriler bir araya getirilerek analiz edilmiştir. Haçlı Seferlerinden önce Müslüman kadınlar siyasi evlilikler, çeyizler ve entrikalarla anılırken seferler sırasında hem savaşın mağduru olmuş hem de aktif roller üstlenmiştir. Zümrüd Hatun ve İsmetüddin Hatun gibi öncü kadınlar eğitim kurumları inşa etmiş, Sittü Şam ve Rabia Hatun kardeşler sosyal faaliyetlerde bulunmuştur. Siyasi alanda Dayfe Hatun "Halep Melikesi" ünvanlıyla devlet yönetmiş, Şecerüddür ise sultan olarak hutbede anılmıştır. En az on iki medresenin banisinin kadın olduğu tespit edilmiştir. Haçlılara karşı mücadele sürecinde Müslüman kadınlar düzenli bir yükseliş göstermiştir. Erkeklerin savaşta olduğu dönemde sosyal sahadaki boşluğu doldurmuş, eğitim kurumları kurarak geleceği etkilemiş ve siyasi alanda önderlik düzeyine ulaşmıştır. Bu yükseliş hanedan aileleri ile sınırlı kalmayıp genele yayılmıştır.

 İslam Tarihi Haçlı Seferleri Müslüman kadın İsmetüddin Hatun Dayfe Hatun Şecerrüdür Islamic History Crusades Muslim Women Ismat al-Din Khatun Dayfa Khatun Shajarr al-Durr Alptekin, C. (1985). Dımaşk Atabegliği (Tog-Teginliler). Marmara Üniversitesi. Basuğuy, B. (2017). *Haçlılar karşısında İslâm’ın sağlam kalesi Eyyûbîler: el-Melikü’s-Sâlih dönemi (637–647/1240–1249)*. Siyer Yayınları. Basuğuy, B., & Oflaz, A. (2020). Şeceretüddür dönemi ve Mısır Eyyûbîlerinin sonu (649-655/1250-1257). Z. Polat (Ed.), Eyyûbîler: Siyasî tarih içinde. İlâhiyât Yayınları. Bezer, G. Ö. (2012). Tuğtegin. Diyanet İslam ansiklopedisi içinde (C. 41, ss. 347–349). TDV Yayınları. Bündârî, F. b. A. (1979). Sene’l-Berkı’ş-Şâmî. Mektebetü’l-Hanci. Cohn, C. (2013). Women and wars: Toward a conceptual framework. C. Cohn (Ed.), Women and wars (1. baskı, ss. 1–35). Polity Press. Demirkent, I. (1997). Haçlı Seferleri (1. baskı). Dünya Yayıncılık. Ebû Şâme, Ş. A. (2002). Kitâbü’r-Ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye (C. 1–4). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, C. (1992). El-Muntazam fî tarihi’l-mülûk ve’l-ümem (C. 1–19). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. Ebü’l-Fidâ, İ. b. A. b. M. b. E. (1997). Târîhu Ebi’l-Fidâ el-muhtasar fî ahbâri’l-beşer (C. 1–2). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. el-Aşmâvî, E. (2016, Aralık 24). Sittü Şam Fâtima Hatun. https://daratalmarifah.wordpress.com/2016/12/24/settesham/ Hitti, P. K. (1989). Siyasî ve kültürel İslam tarihi (S. Tuğ, Çev.; 1. baskı, C. 4). Boğaziçi Yayınları. Hodgson, M. G. S. (1993). İslam’ın serüveni (M. Karabaşoğlu, Çev.; 3. baskı, C. 1–3). İz Yayıncılık. İbn Bibi. (1996). El-Evamirü’l-Ala’iyye fi’l-umuri’l-ala’iyye (Selçuk-name II) (M. Öztürk, Çev.; C. 1–2). Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Yayınları. İbn Kesîr, E.-F. İ. İ. (2006). El-Bidâye ve’n-nihâye (C. 1–14). Dârü’l-Hadis. İbn Münkız, Ü. (2003). Kitabü’l-İtibar (A. el-Eşterî, Ed.; 2. baskı). Kitâbü’l-İslâmî. İbn Tolun, Ş. (1949). El-Kalâʾidü’l-cevheriyye fî târîhi’s-Sâlihiyye. Mektebetü’d-Diraseti’l-İslâmiyye fi Dımaşk. İbn Vâsıl, C. M. (1957). Müferricü’l-kürûb fî ahbâri benî Eyyûb (C. 1–6). Matbaatü’l-Emiriyye. İbnü’l-Adîm, K. Ö. (1996). Zübdetü’l-Haleb min târîhi Haleb (H. Mansur, Ed.). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. İbnü’l-Amîd, el-M. C. (t.y.). Ahbâru’l-Eyyûbiyyîn. Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dinîyye. İbnü’l-Esîr, İ. (2003). El-Kâmil fi’t-târîh (C. 1–11). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. İbnü’l-İmâd, A. b. A. (1986). Şezerâtü’z-zeheb (C. 1–10). Dâru İbn Kesîr. İbnü’l-Kalânisî, E. Y. H. (1983). Târîhu Dımaşk. Dâru Hassân. Makrizî, T. (1996). İttiʿâzü’l-ĥunefâʾ bi-aħbâri’l-eimmeti’l-Fâŧımiyyîn el-ḥulefâʾ (C. eş-Şeyyâl, Ed.; C. 1–3). Vezâretü’l-Evkaf. Makrizî, T. (1997). Es-Sulûk li-ma’rifeti duvel el-mulûk (C. 1–8). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. Nuaymî, M. A. (1990). Ed-Dâris fî târîhi’l-medâris (İ. Şemseddin, Ed.; C. 1–2). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. Oflaz, A. (2020). Melik Muazzam Tûrânşâh dönemi (647-648/1249-1250). Z. Polat (Ed.), Eyyûbîler: Siyasî tarih içinde. İlâhiyât Yayınları. Oflaz, A., & Tuncer, H. (2025). Son Fâtımî halifesi Âdıd-Lidînillâh. Çıra Yayınları. Runciman, S. (2008). Haçlı Seferleri tarihi (F. Işıltan, Çev.; C. 1–3). Türk Tarih Kurumu. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ş. (2013). Mirʾâtü’z-zamân fî târîhi’l-aʿyân (C. 1–23). er-Risâletü’l-Alemiyye. Şeşen, R. (2007). Salahaddin’den Baybars’a. İSAR Yayınları. Turan, A. (2021). Selâhaddin sonrası Eyyûbîler. Siyer Yayınları. Turan, A. (2024). Kudüs’ün fethinin mimarı Nûreddin Mahmud Zengî: Hayatı ve dönemi. Siyer Yayınları. Turan, O. (1969). Selçuklular tarihi ve Türk-İslam medeniyeti (2. baskı). Turan Neşriyat Yurdu. Üçok, B. (1981). İslam devletlerinde Türk naibeler ve kadın hükümdarlar. Kültür Bakanlığı Yayınları. William of Tyre. (1943). A history of deeds beyond the sea (E. A. Babcock, Çev.; C. 1–2). Columbia University Press. Zihni, M. (1294). Meşahirü’n-nisa (C. 2).