This article aims to examine the translation adventure of The Talisman (1825) by Scottish author Sir Walter Scott, who is recognized as the founding figure of historical novel in world literature, in Turkish. It was first translated from French, a mediating language, into Ottoman Turkish in 1912 by Mehmed Halid. Its intralingual translations were published by different publishing houses in Turkey for about a century. This study aims to scrutinize The Talisman's translations within the historical context and through a compiled corpus of 11 translated works. The preliminary examination of the corpus in terms of "directness of the translation" (Toury, 1995/2012) has revealed that all translations were translated from a mediating language or were intralingual translations. Since paratexts are commonly used, a descriptive analysis focusing on paratexts (Genette, 1997) has been carried out and several manifestations of the tension between the East and the West have been observed in the paratexts which reflect the sensitivities and interventions of the translation agents concerning the position of the East against the West, the emphasis on Turkishness, and "historical reality". It has thus been argued that the lines between “translator”-“writer” and “fiction”-“reality” are blurred in the present case where the agents become visible through paratexts. Based on the functions of paratextual elements, it has been argued that interlingual translation was not needed for a century thanks to the availability of a constantly reproduced text by widely acclaimed experts and to the fact that the source text was positioned in the target system through paratexts serving a certain function that was already approved by the target reader. In conclusion, within the context of historical novel translation, the study has been claimed to historicize and exemplify the relationship between the norms regarding the directness of translation and the function attributed to translation by the agents in the target system.
Bu makalenin amacı, İskoçyalı yazar Sir Walter Scott’ın The Talisman (1825) adlı romanının Türkçedeki çeviri macerasını irdelemektir. Dünya edebiyatında, tarihsel romanın kurucu figürü olarak karşımıza çıkan Scott’ın İngilizce kaleme aldığı The Talisman ilk olarak 1912 yılında Fransızca aradilden Osmanlı Türkçesine Mehmed Halid tarafından çevrilmiş, bu çevirinin diliçi çevirileri ise yaklaşık yüz yıllık bir süre boyunca Türkiye’deki farklı yayınevlerince yayımlanmıştır. The Talisman’ın Türkçedeki çeviri macerasını tarihsel bağlam içinde irdelemeyi amaçlanan bu çalışma çerçevesinde, toplam 11 çeviri eserden oluşan bir bütünce derlenmiş; bütüncenin “çevirinin doğrudanlığı” (Toury, 1995/2012) açısından yapılan ön incelemesi sonucunda çevirilerin tamamının aradilden çevrildiği veya diliçi çeviri yoluyla aktarıldığı saptanmıştır. Bütüncede yer alan çevirilerde gözlemlenen yoğun yanmetin kullanımı gerekçesiyle yanmetin (Genette, 1997) odağıyla yürütülen betimleyici incelemenin sonucunda, yanmetinsel öğelerde Doğu ve Batı arasındaki gerilimin güçlü izdüşümlerine rastlanmıştır. Yanmetinlerin, Doğunun Batı karşısındaki konumu, Türklük vurgusu ve “tarihsel gerçeklik” konularında çeviri sürecindeki eyleyenlerin hassasiyetlerini ve müdahalelerini yansıttıkları gözlemlenmiş, dolayısıyla hem eyleyenlerin yanmetin kullanımı aracılığıyla görünür hale geldikleri hem de tarihsel roman çevirisi bağlamında “çevirmen”-“yazar” ve “kurgu”-“gerçeklik” arasındaki sınırların bulanıklaştığının söylenebileceği ileri sürülmüştür. Yanmetinsel öğelerin kullanım işlevleri ile ilgili söz konusu tespitler bağlamında, yüz yıllık süre boyunca dillerarası çeviriye gereksinim duyulmamasının nedeninin, yanmetinlerle konumlandırılarak erek-dizgede onanmış belirli bir işlev üstlenen bir metnin toplumda bu konudaki uzmanlıklarıyla kabul görmüş uzmanlar tarafından hâlihazırda üretilmiş ve sürekli yeniden-üretiliyor olmasından kaynaklandığı öne sürülmüştür. Sonuç olarak, bu çalışmanın, tarihsel roman çevirisi bağlamında, çevirinin doğrudanlığına ilişkin normlar ile erek-dizgedeki eyleyiciler tarafından çeviri metne yüklenen işlev arasındaki ilişkiyi yanmetin odağıyla tarihselleştirdiği ve örneklendirdiği iddia edilmiştir.