Colloquium Anatolicum 1303-8486 3062-133X Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Old Anatolian History Eski Anadolu Tarihi Üç Benek Motifinin Kökeni The Origin of the Three-Dot Motif Akyay Meriçboyu Yıldız 06 01 2011 10 181 208 03 03 2011 04 05 2011 Copyright © 2002, Colloquium Anatolicum 2002 Colloquium Anatolicum

Üç benek motifi üzerine araştırma yapan bilim insanları, bu motifin Asya kökenli olduğu üzerinde fikir birliği içinde olmuşlar ve Budizm ile ilişkilendirmişlerdir. Çalışmalarım sırasında üç beneğin Bulgaristan’da bulunmuş altın ve gümüş kaplar üzerindeki varlığını saptamıştım. Lampsakos’da yapılıp Bulgaristan’a gönderilen bu kaplar, aristokrat sınıfın hizmetine sunulmuş olup MÖ 5. yy ile 3. yy başları arasına tarihlenirler (Meriçboyu 2006: 49, 50). Dolayısıyla bu örneklerle üç benek motifinin MÖ 5. yy'a kadar indiği somut olarak kanıtlanmaktadır. Bu yayında, üç benek motifinin Ana Tanrıçanın ve sonra Dionysos adını alacak olan Baba Tanrının sembolü olduğunu tesbit ettim. Gerek Tanrıçanın gerekse Tanrının kutsal hayvanı parstır. Dolayısıyla üç benek parsı simgeler. Günümüzde bu motifin “pars beneği” adıyla kullanımı devam etmektedir. Parsın üzerindeki benekler, bu hayvanı özel kılmış ve doğumla ilişki kurulmuştur. Üremeği, bereketi, devamlılığı sembolize eder. Üç benek motifinin Anadolu’daki kullanımı yakın zamana dek devam etmiştir.

The symbol of the leopard is the three-dot motif. It symbolizes fertility, reproduction and the continuation of the species. The leopard is the attribute animal of both the Father God and the Mother Goddess. The sacredness of the leopard goes as far back as the 9th millennium B.C. There are two male leopards in relief, symbolizing the Father God, on the stone pillars of the “lion building” at Göbekli Tepe. At Nevali Çori the male figurine with a leopard skin is associated with the Father God. In Central Anatolia worshipping of the Mother Goddess is preponderant. Leopard depictions were mostly found at Çatalhöyük. In some cult buildings of this site there are relief leopards depicted face to face. Being both females they are of the same size, and symbolize the Mother Goddess.

 üç benek pars Ana Tanrıça Baba Tanrı üreme three dots leopard Mother Goddess Father God fertility Agre, D. 2003 “A New Interpretation of Scenes Decorating The Amphora – Rhyton From The Panagyurishte Treasure” Thracia XV: 545-558. Akurgal, E. 1955 Phrygische Kunst, Ankara. 1988 Anadolu Uygarlıkları, İstanbul. 1998 Anadolu Kültür Tarihi, Ankara. Anadolu Medeniyetleri II 1983 Anadolu Medeniyetleri. Yunan / Roma / Bizans, Avrupa Konseyi 18. Avrupa Sanat Sergisi 22 Mayıs – 30 Ekim, İstanbul. Bittel, K. 1975 „Bildbeschreibung der Grosse Götterzug der Kammer A“ K. Bittel et al. (eds.), Das hethitische Felsheiligtum Yazılıkaya, Berlin: 150 – 154, Tf. 25 – 30. 1983 Hattuscha Hauptstadt der Hethiter. Geschichte und Kultur einer Altorientalischen Grossmacht, Köln. Coche de la Ferté, E. 1956 Les Bijoux Antiques, Paris. Darga, A.M. 1992 Hitit Sanatı, İstanbul. Die Thraker 2004 Die Thraker. Das Goldene Reich des Orpheus. 23. Juli bis 28 November 2004. Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland, Bonn. Dinçol A.M. 1982 “Hititler” Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi 1,İstanbul: 17 – 120. Duru, R. 1995 “Höyücek Kazıları – 1991 / 1992” Belleten LIX / 225: 447-490. 2007 “Göller Bölgesi Neolitiği. Hacılar-Kuruçay Höyüğü- Höyücek- Bademağacı Höyüğü”. M. Özdoğan – N. Başgelen (ed.), Anadolu Uygarlığının Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem Yeni kazılar, Yeni bulgular, İstanbul: 331 – 360. 2008 From 8000 BC to 2000 BC. Six Tousand Years of the Burdur –Antalya Region, İstanbul. Erhat, A. 1972 Mitoloji Sözlüğü, İstanbul. Franke, P.R. – M.Hirmer 1964 Die Griechische Münze, München. Hauptmann, H. 1999 „The Urfa Region“, M. Özdoğan – N.Başgelen (ed.), Neolithic in Turkey, İstanbul. 2003 „Eine frühneolitische Kultfigur aus Urfa“, M.Özdoğan – H.Hauptmann – N.Başgelen (ed.), Köyden Kente Yakındoğu’da Yerleşimler – From Village to Citie. Early Villages in the Near East. Ufuk Esin’e Armağan – Studies Presented to Ufuk Esin, band 2, İstanbul: 623-636. 2007 a “Nevali Çori ve Urfa Bölgesinde Neolitik dönem”. M. Özdoğan – N.Başgelen (eds.), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni kazılar, Yeni Bulgular, İstanbul: 131-163. 2007 b “Nevali Çori” M.Özdoğan – N. Başgelen (eds.), 12000 yıl Önce Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı. Neolitik Dönem, İstanbul: 97-98. Hauptmann, H- K. Schmidt 2007 “12000 Yıl Önce Anadolu Erken Neolitik Dönem Yontuları”, N. Başgelen (ed.), 12000 Yıl Önce Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı. Neolitik dönem, İstanbul: 21-32. Higgins, R. 1980 Greek and Roman Jewellery, London (2. ed). History of Iran 1985.2 Gershevitch, I (ed.), The Cambridge History of Iran 2. The Median and Achaemenian Periods, Cambridge. Hodder, I. 2006 Çatalhöyük. Leoparın Öyküsü. Türkiye’nin Antik“Kasaba”sının Gizemleri Gün Işığına Çıkıyor, (çev. Dilek Şendil), İstanbul. 2007 “Çatalhöyük – yeni Çalışmalar” M.Özdoğan – N.Başgelen (eds.), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni kazılar, yeni bulgular, İstanbul: 313-329. Laffineur, R. 1978 L’Orfèvrerie rhodienne Orientalisante, Paris. Marazov, I. (ed.) 1998 Ancient Gold: The Wealth of the Thracians, New York. Marshall, F.H. 1911 Catalogue of the Jewellery Greek, Etruscan and Roman in the Departments of Antiquities, British Museum, London. Maxwell-Hyslop, K.R. 1971 Western Asiatic Jewellery, c. 3000- 612 B.C. London. Mellaart, J. 1963 “Deities and Shrines of Neolithic Anatolia. Excavations at Catal Huyuk, 1962, Archaeology Vol 16, Nr. 1. 1967 Çatalhöyük: A Neolithic Town in Anatolia, London. 1970 Excavations at Hacılar I, II , Edinburgh. 2003 Çatalhöyük: Anadolu’da Bir Neolitik Kent. İstanbul (çeviren: Gökçe Bike Yazıcıoğlu). Mendel, G. 1908 Catalogue des Figurines Grécques de Terre Cuite. Musées Impériaux Ottomans, Constantinople. Meriçboyu, Y.A. 2004 “Altın Taç Diadem / A Golden Diadem” Palmet V, 39-58. 2006 “Kuyumculuk Merkezi Lampsakos” CollAn V: 45-69. 2008 “Akhaemenid’lerden Osmanlı’ya Üç Benek Motifi” İnci Delemen ve diğerleri (ed.), Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu’na 65. Yaş Armağanı. Euergetes / Festschrift zum Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu. Geburtstag, İstanbul : 61-77. 2010 “Lydia Dönemi Takıları / Lydian Jewelry”. N.D. Cahill (ed.), Lydialılar ve Dünyaları / The Lydians and Their World, İstanbul: 157-176. Morsch, M. 2002 “Magic Figurines ? Some Remarks About The Clay Objects of Nevali Çori” H.G.K. Gebel – B.D. Hermansen – C.Hoffmann Jensen (eds.), Magic Practices and Ritual in The Near Eastern Neolithic, Studies in Early Near Eastern Production, Subsistence and Environment 8, Berlin. Muscarella, O.W. 1974 Ancient Art. The Norbert Schimmel Collection, Mainz. Özdoğan, M. 2003 “A Group of Neolithic Stone Figurines From Mezraa–Teleilat” M.Özdoğan – H.Hauptmann – N.Başgelen (eds.), Köyden kente Yakındoğu’da İlk Yerleşimler / From Village to Cities. Early Villages in the Near East. Ufuk Esin’e Armağan / Studies Presented to Ufuk Esin 2, İstanbul: 511-523. 2007 aa “Mezraa–Teleilat” M.Özdoğan – N.Başgelen (eds.), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni kazılar, yeni bulgular, İstanbul: 189-201. 2007 ab “Bazı Genellemeler – Öngörüler” M.Özdoğan – N.Başgelen (eds.), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni kazılar, yeni bulgular, İstanbul: 441-458. 2007 b “Mezraa–Teleilat” N.Başgelen (ed.), 12000 Yıl Önce Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı. Neolitik Dönem, İstanbul: 99-100. Özgen, İ.- J.Öztürk 1996 Heritage Recovered, The Lydian Treasure, İstanbul. Roller, E.L. 2004 Ana Tanrıçanın İzinde, (çev. Betül Avunç), İstanbul 2007 “Frig Dini ve Kült Uygulamaları / Phrygian Religion and Cult Practice” Sivas-Sivas (ed.), Friglerin Gizemli Uygarlığı / The Mysterious Civilation of the Phrygians, İstanbul: 141-147. Schmidt, K. 2007 Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı: Göbekli Tepe. En Eski Tapınağı Yapanlar, İstanbul. 2007a “Göbekli Tepe” M.Özdoğan – N.Başgelen (ed.), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni kazılar, yeni bulgular, İstanbul: 115-129. 2007b “Göbekli Tepe” 12000 Yıl Önce Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı, Neolitik Dönem, İstanbul: 93-95. Sivas, H. – T. T. Sivas (eds.) 2007 Friglerin Gizemli Uygarlığı / The Mysterious Civilation of the Phrygians, İstanbul. Sivas, T.T. 2009 “Phryg Kaya Altarlarındaki Üçgen Oluşturan Yuvarlak çukur ve Kabartmaların Anlamı Üzerine Görüşler” Haluk Sağlam-Timur et al. (eds.), Altan Çilingiroğlu’na Armağan. Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı’na Adanmış Bir Hayat / Studies in Honour of Altan Çilingiroğlu. A Life Dedicated to Urartu on the Shares of the Upper Sea, İstanbul: 719-727. Svoboda, B.- D. Cončev 1956 Neue Dankmäler Antiker Torutic, Praha. Tait, H. (ed.) 1986 Seven Thousand Years of Jewellery, London. Treasures of Ancient Macedonia 1979 K. Ninou (ed.), Treasures of Ancient Macedonia. Archaeological Museum of Thessalonike, Athens. Uzunoğlu, E. 1983 “Başlangıçtan Hitit Dönemi Sonuna Kadar Anadolu Kültürleri” Anadolu Medeniyetleri I. Tarih Öncesi/ Hitit / İlk Demir Çağı. İstanbul 22 Mayıs – 30 Ekim 1983. Avrupa Konseyi 18. Avrupa Sanat Sergisi, İstanbul: 17-36. 1993 “Tarih Öncesinden Demir Çağ’a Anadolu’da Kadın Çağlarboyu Anadolu’da Kadın. Anadolu Kadınının 9000 Yılı, İstanbul: 16-24, 36- 102. Venedikov, I.- T.Gerassimov. 1973 Thrakische Kunst, Wien. von Bülov, G. 1987 Treasures of Thrace, New York. von Graeve, V. 2005 „Funde aus Milet. XVII. Fragmente von Bauskulptur aus dem archaischen Aphrodite-Heiligtum“ Archaeologischer Anzeiger, 2.Halbband: 41-48.