Diyanet İlmi Dergi 1300-8498 2822-2261 Diyanet İşleri Başkanlığı 10.61304/did.1771501 Hadith Hadis An Assessment of Fabricated Reports Attributed to Umar b. al- Khattab: A Study of Ibn al-Jawzi’s al-Mawdû‘ât Hz. Ömer İsnadı ile Nakledilen Mevzû Rivayetlerin Değerlendirilmesi: İbnü’l-Cevzî’nin el-Mevzûʿât’ı Özelinde https://orcid.org/0009-0008-5139-2581 Şahin Cesim İZMİR KATİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ 03 27 2026 62 1 213 250 08 24 2025 03 12 2026 Copyright © 1956, Diyanet İlmi Dergi 1956 Diyanet İlmi Dergi

This study examines the fabricated reports attributed to Umar ibn al- Khattab (d. 23/644) as recorded in the seminal work al-Mawdû’ât by Ibn al-Jawzi (d. 597/1201), a primary and widely cited source for identifying spurious narrations in hadith scholarship. The research focuses on reports classified as marfu‘ transmitted through Umar, while mawquf narrations are excluded. Each entry is defined as a “record,” and the remaining core report after separating repetitions is defined as a “unique report.” Accordingly, 24 marfu‘ records attributed to Umar are identified; 8 are repetitive, leaving 16 unique reports for analysis. The narrators were evaluated within the framework of jarh wa-ta‘dil, and each narration was systematically subjected to critical chain-of-transmission analysis. These fabricated reports cover diverse thematic areas, including jurisprudence, faith, ethics, knowledge, historical events, and social discord, reflecting both doctrinal and practical dimensions of early Islamic society. Variants of the narrations, where multiple transmission paths exist, were examined to clarify how they were attributed to Umar and which chain characteristics led scholars to classify them as fabricated. Evaluation relied primarily on isnad criticism, while matn issues were addressed only to support authenticity assessment and provide contextual insight. Ultimately, the narrations were categorized as clearly fabricated, of inconclusive status, or of problematic connection to Umar. This study delineates the isnad characteristics of narrations in al-Mawdû’ât and provides a comprehensive assessment of the nature, significance, and scholarly classification of fabricated reports transmitted through Umar, contributing to a deeper understanding of hadith criticism methodology and early Islamic transmission historiography.

Bu çalışma, hadis ilminde mevzû rivayetlerin tespitine yönelik temel kaynaklardan biri olan İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) el-Mevzûʿât adlı eserinde, Hz. Ömer (ö. 23/644) kanalıyla nakledilen ve uydurma kabul edilen merfû rivayetleri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada mevkuf rivayetler kapsam dışı bırakılmış, merfû rivayetlerin tahrîci yapılmış ve râviler cerh-taʿdîl literatürü çerçevesinde değerlendirilmiştir. Mevzû kabul edilen bu rivayetlerin ahkâm, iman, ahlâk, ilim, tarih ve fiten gibi farklı temalara ait olduğu tespit edilmiştir. İnceleme sürecinde Hz. Ömer isnadıyla nakledilen rivayetler farklı yollarla nakledilmişse bu varyantlar da ele alınmış ve Hz. Ömer’e isnad edilenler hangi sened özellikleriyle mevzû kabul edildiği ortaya konmuştur. Eserde yer alan her bir giriş kayıt, tekrarlar ayrıştırıldıktan sonra kalan çekirdek rivayet ise benzersiz rivayet olarak tanımlanmıştır. Bu çerçevede el-Mevzû‘ât’ta Hz. Ömer isnadıyla kaydedilmiş toplam 24 merfû kayıt tespit edilmiştir. Bunların 8’inin mükerrer olduğu belirlenmiş, tekrarların ayrıştırılması sonucunda ise 16 benzersiz rivayet bulunduğu görülmüştür. Rivayetler isnad tenkidi esas alınarak değerlendirilmiş; metinle ilgili hususlar bu değerlendirmeyi destekleyici düzeyde ele alınmıştır. Çalışmanın sonucunda, söz konusu rivayetler; mevzû, mevzû hükmü kesinleşmeyen ve Hz. Ömer’e nispeti problemli olanlar şeklinde sınıflandırılmıştır. Böylece hem eserdeki ilgili rivayetlerin isnad özellikleri ayrıntılı olarak ortaya konmuş hem de Hz. Ömer isnadıyla nakledilen mevzû rivayetlerin mahiyeti hakkında bütüncül bir değerlendirme yapılmıştır.

 Hadis Râvi Hz. Ömer İsnad Mevzû. Hadīth Rāwī ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb İsnād Mawḍūʿ. Abdürrezzâk, Ebû Bekr b. Hemmâm es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Merkezü’l- Buhûs. 10 Cilt. Medine: Dâru’t-Ta’sîl, 1434/2013. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el- ‘İlel ve ma‘rifeti’r-ricâl. thk. Vasiyyullah b. Muhammed Abbâs. 3 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Hânî, 1421/2001. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Timaş Yayınları, 1987. Bağcı, Musa. Hadis Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. Delâilü’n-nübüvve ve ma‘rifetü ahvâli sâhibi’ş-şerî‘a. thk. Abdülmu‘tî Kal‘acî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1407/1988. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kâhire: Merkezü Hicr, 1432/2011. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. Şuabü’l-îmân. thk. Abdülalî Abdülhamîd. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîhü’l-kebîr. 8 Cilt. Haydarâbâd: Dâru’l-Meârifi’s-Osmâniye, 1412/1993. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Halku ef‘âli’l-ibâd. thk. Abdurrahman Ümeyre. Riyâd: Dâru’l-Meârifi’s-Su‘ûdiyye, ts. Cûzekânî, Ebû Abdillâh Hüseyn b. İbrâhim b. Hüseyn. el-Ebâtîl ve’lmenâkîr ve’s-sihâh ve’l-meşâhîr. thk. Abdurrahman b. Abdülcebbâr el-Feryûî. Riyâd: Dâru’s-Sumey‘î, 1422/2002. Çap, Sabri. Hadis İlminde Merfû-Mevkuf İlişkisi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020. Çelik, Ali. “Hz. Ömer’in Hadisçiliği”. Süleyman Demirel İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1995), 253-275. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Ali b. Ömer. ed-Du‘afâ’ ve’l-metrûkîn. thk. Abdurrahim Muhammed el-Kaşgarî. 3 Cilt. Medine: Mecelletü’l-Câmi‘atü’lİslâmî, 1401/1982. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Ali b. Ömer. el-‘İlelü’l-vâridetü fi’l-ehâdîsü’nnebeviyye. thk. Mahfuzurrahmân Zeynullah es-Selefî vd. 15 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, 1404/1985. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh b. İshâk el-İsfahânî. Hilyetü’l-evliyâ’ ve tabakâtü’l-asfiyâ’. 10 Cilt. Mısır: Matba‘atü’s-Sa‘âde, 1393/1974. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâü ulûmi’ddîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1431/2010. Hâkim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdullah en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahihayn. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lİlmiyye, 1409/1990. Hatîb, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Bağdâdî. Târihu Bağdâd. thk. Mustafa Abdülkadîr Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2004. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî b. Abdillâh el-Cürcânî. el-Kâmil fî du‘afâ’i’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd. 9 Cilt. Beyrut: Kütübü’lİlmiyye, 1416/1997. İbn Arrâk, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Sa‘düddîn Alî b. Muhammed b. Alî ed-Dımaşkî. Tenzîhü’ş-şerî‘ati’l-merfû‘a ‘ani’l-aḫbâri’ş-şenî‘ati’l-mevzû‘a. thk. Abdülvehhâb Abdüllatif vd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1398/1979. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman Ali b. Muhammed. Kitâbü’l- Mevzû‘ât mine’l-ehâdîsi’l-merfûât. thk. Nurettin Boyacılar. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü Edvâi’s-Selef, 1386/1967. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman Ali b. Muhammed. el-Mevzû‘ât. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. 3 Cilt. Medine: Mektebetü’s-Selefiyye, 1387/1968. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman et-Teymî. el-Cerh ve’tta‘ dîl. Haydarâbâd: Dâru’l-Meârifi’l-Osmâniye, 1371/1952. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr b. Abdullah el-Kûfî. el-Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır Ebû Habîb eş-Şisrî. 25 Cilt. Suûd: Dâru Künûzi İşbîliyâ, 1436/2015. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. el-Kavlü’lmüsedded fi’z-zebbi ‘an Müsnedi Ahmed. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1399/1980. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettah Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Matbûât, 1422/2002. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Ahmed el-Büstî. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn. thk. Hamdî Abdülmecid es-Selefî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s- Sumey‘î, 1419/2000. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Ahmed el-Büstî. es-Sikât. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiratü’l-Meârif, 1392/1973. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-İlmiyye, 1430/2009. İbn Maîn, Ebû Zekeriyâ Yahyâ. et-Târîh. thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. Mekke: Merkezü’l-Bahsi’l-İlmî, 1398/1979. İbn Mende, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk el-Abdî. Müsnedü İbrâhim b. Ethem. thk. Mecdî Seyyid İbrâhim. Kâhire: Mektebetü’l-Kur’an, 1431/2010. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd el-Kurtubî. Bidâyetü’lmüctehîd ve nihâyeti’l-muktesid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa’d b. Meni‘ el-Hâşimî. et- Tabakâtü’l-kübrâ. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1387/1968. Kutlay, Halil İbrahim. “Mevzû Hadislerin Tespit ve Tenkidinde Metin Bilgi ve Birikiminin Önemi”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 14 (2019), 386. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. ed-Du‘afâ’ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmud İbrâhim Zâyid. Haleb: Dâru’l-Va‘î, 1395/1976. Polat, Zeynep. “Esahhu’l-Esânîd Bağlamında Sâlim b. Abdullah ve İbn Şihâb ez-Zührî İlişkisi”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 70 (2024), 215-229. Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2020. Süyûtî, Celaleddin Abdurrahman b. Ebî Bekir. el-Le’âli’l-masnû‘a fi’lehâdîsi’l- mevzû‘a. thk. Ebû Abdirrahmân Salâh b. Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1996. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu‘cemü’lkebîr. thk. Sa‘d b. Abdullah el-Humeyd vd. 25 Cilt. Riyad: y.y., 1430/2009. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Beşar Avvad. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-İlmiyye, 1415/1996. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr Mûsâ b. Hammâd. ed- Du‘afâ’ü’l-kebîr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Mektebeti’l-İlmiyye, 1403/1984. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’li‘ tidâl. thk. Ali Muhammed Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1382/1963. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 1404/1985. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Telhîsü Kitâbi’l-Mevzû‘ât. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. Riyad: Mektebetü’r- Rüşd, 1417/1998. Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletühû. 10 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2003.