dufed Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 2146-4693 2458-9330 Dicle University 10.55007/dufed.1875924 Pesticides and Toxicology Entomology in Agriculture Pestisititler ve Toksikoloji Tarımda Entomoloji Güneydoğu Anadolu Bölgesi Mercimek Alanlarında Baskın Yaprakbiti Türlerinin Popülasyon Değişimi ve Bitki Fenolojisine Bağlı Biyoekolojik Özellikleri Population Dynamics and Phenology-Dependent Bioecological Characteristics of Dominant Aphid Species in Lentil Fields of the Southeastern Anatolia Region https://orcid.org/0000-0001-6352-7211 Akyıldız Merve DİYARBAKIR ZİRAİ MÜCADELE ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ https://orcid.org/0000-0002-4936-4169 Sezgin Muhlis DİYARBAKIR ZİRAİ MÜCADELE ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ https://orcid.org/0000-0002-2496-9081 Öğreten Ayhan DİYARBAKIR ZİRAİ MÜCADELE ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ https://orcid.org/0000-0002-2285-6518 Ölmez Bayhan Selime DİCLE ÜNİVERSİTESİ, ZİRAAT FAKÜLTESİ https://orcid.org/0000-0002-7579-586X Bayhan Erol DİCLE ÜNİVERSİTESİ, ZİRAAT FAKÜLTESİ https://orcid.org/0000-0003-3066-410X Erdemci İrfan GAP ULUSLARARASI TARIMSAL ARAŞTIRMA VE EĞİTİM MERKEZİ MÜDÜRLÜĞÜ Advanced Online Publication 15 29 01 29 2026 03 10 2026 Copyright © 2012, Dicle University Journal of the Institute of Natural and Applied Sciences 2012 Dicle University Journal of the Institute of Natural and Applied Sciences

Mercimek (Lens culinaris Medik.) (Fabaceae), yüksek protein içeriği, azot fiksasyonu yeteneği ve ekim nöbetine uygunluğu nedeniyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi tarımı açısından önemli bir yemeklik tane baklagil bitkisidir. Bu çalışma, bölgede mercimek yetiştirilen alanlarda yaygın ve yoğun olarak bulunan yaprakbiti türlerinin popülasyon değişimini ve bitki fenolojisine bağlı biyoekolojik özelliklerini birlikte değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür. Arazi çalışmaları 2021 ve 2022 üretim sezonlarında Diyarbakır ve Mardin illerinde, pestisit uygulanan ve uygulanmayan mercimek tarlalarında gerçekleştirilmiştir. Yaprakbiti popülasyon takibi kapsamında haftalık yapılan sayımlarda, her parselde tesadüfi olarak seçilen bitkiler üzerindeki yaprakbiti bireyleri sayılmış, ayrıca kanatlı formların izlenmesi amacıyla sarı su tuzakları kullanılmıştır. Biyoekolojik gözlemler sırasında yaprakbiti yoğunluğunun mercimek bitkisinin fenolojik dönemlerine ve bitki organlarına göre dağılımı kayıt altına alınmıştır. Elde edilen bulgular, baskın yaprakbiti türlerinin popülasyon yoğunluğunun her iki yılda da özellikle çiçeklenme döneminde belirgin şekilde arttığını ve bireylerin ağırlıklı olarak sürgün ve gövde kısımlarında yoğunlaştığını ortaya koymuştur. Popülasyonun en yüksek seviyeye ulaştığı dönemlerin bitkinin fenolojik olarak hassas olduğu evrelerle çakışması, yaprakbiti gelişiminin bitki fenolojisi ile yakından ilişkili olduğunu göstermiştir.

Lentil (Lens culinaris Medik.) (Fabaceae) is an important grain legume for the agriculture of the Southeastern Anatolia Region due to its high protein content, nitrogen-fixing ability, and suitability for crop rotation systems. This study was conducted to evaluate the population dynamics of aphid species that are widespread and abundant in lentil-growing areas of the region, together with their bio-ecological characteristics in relation to plant phenology. Field surveys were carried out during the 2021 and 2022 growing seasons in lentil fields with and without pesticide applications in Diyarbakır and Mardin provinces. Aphid population monitoring was performed through weekly counts of aphid individuals on randomly selected plants in each plot, and yellow water traps were used to monitor winged forms. During bio-ecological observations, the distribution of aphid infestations according to lentil phenological stages and plant organs was recorded. The results revealed that the population density of dominant aphid species increased markedly in both years, particularly during the flowering period, with individuals mainly concentrated on shoots and stems. The coincidence of peak population levels with phenologically sensitive stages of the crop indicates that aphid development is closely associated with lentil plant phenology.

 Mercimek Yaprakbiti Popülasyon takibi Biyo-ekoloji Bitki fenolojisi Lens culinaris Aphid Population monitoring Bio-ecology Plant phenology Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TAGEM/BSAD/E/19/A2/P1/1362 N. Z. Gülaç, Mercimek Ürün Raporu. Ankara, Türkiye: Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü, 2022. F. Kaya, “Ülkemizde yetiştirilen bazı mercimek çeşitlerinin bileşimlerinin belirlenmesi,” Yüksek Lisans Tezi, Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çukurova Üniv., Adana, Türkiye, 2010. K. Singh, D. R. Singh, M. Singh, P. Sahu, N. Afreen, S. Kumar, A. L. Jatav, M. Srivastava and S. K. Biswas, “Evaluation of strategies for mitigating aphid-induced pod damage in lentil crop,” International Journal of Agriculture and Food Science, vol. 7, no. 5, pp. 364–367, 2025. R. Singh, G. Singh, K. Singh and A. Sharma, “Biodiversity of aphids (Insecta: Homoptera: Aphididae) infesting legumes (Angiospermae: Fabales: Fabaceae) in India,” International Journal of Research Studies in Zoology, vol. 2, no. 1, pp. 30–44, 2016. R. Kataria and D. Kumar, “Population dynamics of Aphis craccivora (Koch) and its natural enemies on bean crop in relation to weather parameters in Vadodara, Gujarat, India,” Legume Research, vol. 40, no. 3, pp. 571–579, 2016. I. Nikolova, “Factors affecting population dynamics and preference of Acyrthosiphon pisum Harris in winter pea lines,” Journal of BioScience and Biotechnology, vol. 8, no. 2, pp. 115–121, 2019. S. P. Foster, G. Devine and A. L. Devonshire, “Insecticide resistance,” in Aphids as Crop Pests, H. van Emden and R. Harrington, Eds. Wallingford, U.K.: CABI, 2017, pp. 426–447. K. V. Raman, “Transmission of potato viruses by aphids,” Technical Information Bulletin, vol. 2, pp. 1–12, Lima, Peru: International Potato Center (CIP), 1985. Z. Basky, “Cumulative vector intensity and seed potato virus infection in Hungary,” International Journal of Horticultural Science, vol. 12, no. 4, pp. 61–64, 2006. R. L. Blackman and V. F. Eastop, Aphids on the World’s Crops: An Identification and Information Guide, 2nd ed. Chichester, U.K.: John Wiley & Sons, 2000. M. Sezgin, M. Akyıldız, S. Ölmez Bayhan and E. Bayhan, “Effect of temperatures on some biological parameters of Aphis craccivora Koch (Hemiptera: Aphididae) on lentil,” PeerJ, vol. 13, e19865, 2025. E. Atakan and A. F. Özgür, “Population development of Aphis craccivora on cotton in Çukurova region,” Türkiye Entomoloji Dergisi, vol. 20, no. 2, pp. 95–104, 1996. M. C. Jat, “Correlation of aphid population with abiotic factors,” Indian Journal of Entomology, vol. 66, pp. 123–128, 2004. E. Büyüköztürk, “Bezelyede Acyrthosiphon pisum’un popülasyon değişimi,” Türkiye Entomoloji Dergisi, vol. 31, no. 1, pp. 15–24, 2007. M. El Fakhouri, M. El Bouhssini and M. Nachit, “Population dynamics of Acyrthosiphon pisum on lentil under Moroccan conditions,” Crop Protection, vol. 145, pp. 105–112, 2021. D. P. Lykouressis, M. Taylor, J. A. Tsitsipis and N. Katis, “New records of aphid species caught in water yellow traps in Greece,” Entomologia Hellenica, vol. 10, pp. 41–43, 1992. T. Damte, Research on insect pests of lentil in Ethiopia: Achievements, gaps and future directions. Addis Ababa, Ethiopia: Ethiopian Institute of Agricultural Research, 2019. P. C. Stevenson, M. K. Dhillon, H. C. Sharma and M. E. Bouhssini, “Insect pests of lentil and their management,” Applied Entomology, vol. 2, pp. 82–95, 2007. Ş. Kök, İ. Kasap and E. Karabacak, “Türkiye’de Aphis craccivora Koch ve Brevicoryne brassicae (Linnaeus) (Hemiptera: Aphididae)’nin yeni konukçu bitki kaydı: Capsella rubella Reut. (Brassicaceae),” ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, vol. 7, no. 2, pp. 365–370, 2019. F. Cors and M. Deproft, “Direct and indirect damage of the pea aphid (Acyrthosiphon pisum Harris) on combining peas,” Mededelingen van de Faculteit Landbouwwetenschappen, Universiteit Gent, vol. 58, pp. 661–666, 1993.