İzmir’in Kiraz İlçesi’nden Hellenistik Dönem’e Ait Yeni Bulgular

Abstract

İzmir’in Kiraz ilçesinde yeni tespit edilen ve Hellenistik Dönem’e tarihlendirilen bulguların ele alınması, bu çalışmanın başlıca araştırma konusunu oluşturmaktadır. Küçük Menderes Vadisi yerleşimlerinden biri olan ve Antik Çağ’da Lydia Bölgesi sınırlarında yer alan Kiraz, bol su kaynakları ve verimli ovası ile önemli bir tarımsal üretim merkezi olmuştur. Yanı sıra Hypaiapa, Palaiapolis ve Philadelphia yönüne giden antik yolların kesiştiği bir noktada yer alması nedeniyle jeopolitik açıdan öneme sahiptir. Jeopolitik konumu ile doğru orantılı olarak Kiraz’da, çevresine hâkim yüksek noktalarda pek çok savunma yapısı inşa edilmiştir. Bu savunma yapıları bölgeden geçen yol ağlarını denetlemiş ve merkezi yerleşimleri olası kriz zamanlarında koruma altına almıştır. Makalede bölgeden geçen yol ağlarını denetlemek için inşa edilmiş, Hellenistik Dönem’e tarihlenen iki savunma yapısı tanıtılmaktadır. Bu yapılar birbirine kuş uçuşu ortalama 2 km mesafede yer alan Kiraz Karaburç ve Kiraz Çayağzı’nda yer alır. Çalışma daha sonra Çayağzı’nda tespit edilen ve Hellenistik Dönem’e tarihlenen yeni bulgulara odaklanmaktadır. Kiraz-Çayağzı’nda bulunan Kybele adak steli ilk kez bu çalışmada değerlendirilmiştir. Stel, Geç Klasik Dönem’den itibaren sıkça üretilen ve literatürde Ephesos tipi olarak bilinen gruba dâhil edilmiştir. Hellenistik Dönem’e tarihlenen stel, Çayağzı’nda bir Kybele kutsal alanının varlığını düşündürmektedir. Makalede son olarak Kybele adak stelinin bulunduğu noktaya oldukça yakın mesafede tespit edilen bir Hellenistik Dönem mezarı tanıtılmaktadır. Mezar, hediye olarak bırakılan unguanterium ve lagynos formlu kaplar yardımı ile MÖ 2. yüzyıla tarihlendirilmiştir. Çayağzı ve Karaburç’ta tespit edilen arkeolojik bulgular, henüz sistematik arkeolojik kazıların yapılmadığı Kiraz bölgesinin Hellenistik Dönem’i hakkında bilgiler edinmeye yardımcı olmaktadır.

Keywords

• Küçük Menderes Vadisi
• Kiraz
• Kırsal
• Hellenistik Dönem
• Savunma Yapıları
• Kybele Adak Steli

Thanks

Bu makalede incelenen malzemeleri çalışmam için izin veren Ödemiş Müzesi Müdürü Feride Kat’a, bölge çalışmalarım sırasında çok defa fikir alışverişinde bulunduğum Prof. Dr. Veli Sevin’e ve Prof. Dr. Necla Arslan-Sevin’e, fotoğraf için Selma Arslan’a teşekkür ediyorum.

New Findings from The Hellenistic Period from Kiraz District of İzmir

Abstract

The main focus of this study is the examination of newly identified findings in the Kiraz district of Izmir, dated to the Hellenistic Period. Kiraz, situated in the Küçük Menderes Valley and within the borders of the Lydia Region during the Ancient Age, has been an important agricultural production center due to its abundant water sources and fertile plain. Additionally, its geopolitical significance stems from its location at a point where ancient roads leading to Hypaipa, Palaiopolis, and Philadelphia intersect. Corresponding to its geopolitical position, numerous defensive structures have been constructed at strategic high points in Kiraz. These defensive structures controlled the road networks passing through the region and protected central settlements during potential crises. The article introduces two defensive structures dating to the Hellenistic Period, built to monitor the road networks passing through the region. These structures are located approximately 2 km apart as the crow flies, in Kiraz Karaburç and Kiraz Çayağzı. The study then focuses on new findings dated to the Hellenistic Period, identified in Çayağzı. The Kybele votive stele found in Kiraz-Çayağzı is evaluated for the first time in this study. The stele belongs to the group commonly produced from the Late Classical Period onwards, known in the literature as the Ephesos type. Dated to the Hellenistic Period, the stele suggests the presence of a Kybele sanctuary in Çayağzı. Finally, the article introduces a Hellenistic Period tomb discovered in close proximity to the location of the Kybele votive stele. The tomb is dated to the 2nd century BCE with the help of unguentarium and lagynos-shaped ceramics left as offerings. The archaeological findings identified in Çayağzı and Karaburç contribute to our understanding of the Hellenistic Period in the Kiraz region, where systematic archaeological excavations have not yet been conducted.

Keywords

• Küçük Menderes Valley
• Kiraz
• Rural
• Hellenistic Period
• Defensive Structures
• Kybele Votive Stele

References

1. Johannes Lydos, De Mensibus trans. M. Hooker, 2013.
2. Plinius, Naturalis: Plinius, Naturalis History, çev. J. Bostock, Taylor and Francis, Londra 1857.
3. Strabon Strabon, Geographika Antik Anadolu Coğrafyası Kitap XII-XIII-XIV, çev. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2009.
4. Vitrivius: Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap, çev. S. Güven, İstanbul.
5. Akdeniz ve Özkan 2021: E. Akdeniz, A. Özkan, “Geç Antik Çağ’a Kadar Thyateira’nın Tarihsel Gelişimi”,İçinde: E. Akdeniz, B. Gür, N. Akıllı (Ed.), Tyhateira İçin 11 Yıl: Tyhateira I, İzmir, 5-44.
6. Ateş 2014: G. Ateş, “Pergamon’da Doğa ve Kült: Ana Tanrıça İnancı ve Doğal Kutsal Alanlar”, İçinde: F. Pirson, A. Scholl (Eds.), Anadolu’da Hellenistik Bir Başkent Pergamon, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 422-437.
7. Ateş 2018: G. Ateş, “Kybele İkonografisinde Tympanon”, MCBÜ Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 16, s.1, 291-318.
8. Aybek 2009: S. Aybek, Metropolis İonia I Heykel Metropolis’de Hellenistik ve Roma Dönemi Heykeltıraşlığı, İstanbul.

9. Birley 1995: A. Birley, Ronald Syme Anatolica Studies in Strabo, Oxford.
10. Berndt 2020: S. Berndt, “Phrygian Matar and Greek Kybele. Encounters and Transmissions”, In: Michael Kerschner (Ed.), Der Kult der Meter /Kybele in Westanatolien und in der Ägäis Akten des internationalen Symposions an der Österreichischen Akademie der Wissenschaften am 24. Oktober 2017, Wien, 33-46.
11. Bremmer 2020: J. N. Bremmer, “Kubaba, Kybele and Mater Magna: The Long March of Two Anatolian Goddesses to Rome”, In: Michael Kerschner (Ed), Der Kult der Meter /Kybele in Westanatolien und in der Ägäis Akten des internationalen Symposions an der Österreichischen Akademie der Wissenschaften am 24. Oktober 2017, Wien, 13-32.
12. Buresch 1898: K. Buresch, Aus Lydien. Epigraphisch-geographische Reisefruchte hinterlassen von Karl Buresch, herausgegeben O. Ribbeck, Leipzig.
13. Bruns-Özgan 2017: C. Bruns-Özgan, “ Das Heiligtum der Meter Antaia in Kolophon”, In: M. Doyran, B. Özen-Kleine, U. Çörtük, S. Özen (Eds), Basileus Uluslararası “Anadolu’da Demeter ve Diğer Ana Tanrıça Kültleri” Sempozyumu, Ankara, 103-117.
14. Büyüközer 2020: A. Büyüközer, “Knidos Kent Surları: Kap Krio Savunma Sistemi ve 56 Numaralı Kule(?)”, Olba XXVIII, 165-206.
15. Cohen 1995: G.M. Cohen, The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands and Asia Minor, Berkeley.
16. Daubner 2011: F. Daubner, Seleukidische und attalidische Gründungen inWestkleinasien-Datierung, Funktion und Status” In E. C. Topoi (Ed), Militärsiedlungen und Territorialherrschaft in der Antike: Topoi Berlin Studies of the Ancient World V. 3, Berlin/New York, 41-64.
17. Ekin-Meriç 2010: A. Ekin-Meriç, “Hellenistic Tomb of a Young Woman from Metropolis”, Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien, Band 79, 19-42.
18. Ekin-Meriç 2013: A. Ekin-Meriç, Ana Tanrıça Kutsal Mağraları (Metropolis Ionia III). İstanbul.
19. Ekin-Meriç 2020: A. Ekin-Meriç, “The Cult Cave of the Mother Goddess near Metropolis in Ionia”, In: Michael Kerschner (Ed.), Der Kult der Meter / Kybele in Westanatolien und in der Ägäis Akten des internationalen Symposions an der Österreichischen Akademie der Wissenschaften am 24. Oktober 2017, Wien, 131-148.
20. Erdoğan 2023: H. M. Erdoğan, Arkaik, Klasik ve Hellenistik Dönem Lykia Bölgesi Duvarları, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora tezi),Antalya.
21. Errington 2017: R. M. Errington, Hellenistik Dünya Tarihi MÖ 323-30, İstanbul.
22. French 2014: D. H. French, Roman Roads & Millestones of Asia Minor, Bristih Institute at Ankara Electronic Monograph 5.
23. Foss 1979: C. Foss, Late Byzantine Fortifications in Lydia. Jahrbuch der Osterreichische Byzantinistik 28, 297-320.
24. Gençer ve Hamamcıoğlu-Turan 2022: F. Gençer-M. Hamamcıoğlu-Turan, “Hellenistic masonry techniques in southern and western Anatolia”, Journal of Archaeological Science: Reports vol.45, 1-17.
25. Giesse 2010: J. Giesse, “Bautechnische Beobachtungen am nördlichen und nordwestlichen Mauerabschnitt in Messene” In J. Lorentzen, F. Pirson, P. Schneider und U. Wulf-Rheidt (Hrsg.), Neue Forschungen zu antiken Stadtbefestigungen im östlichen Mittelmeerraum und im Vorderen Orient, BYZAS 10, 85-96.
26. Grabowski 2020: T. Grabowski, “The Activity of Ptolemy II’s Fleet in the Aegean Sea”, Electrum 27, 131-148.
27. Gregory 1995: A. P. Gregory, “A Macedonian δυνάστηϛ: Evidence for the Life and Career of Pleistarchos Antipatrou”, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Bd. 44, H. 1, 11-28.
28. Gürler 1994: B. Gürler, Metropolis’in Hellenistik Dönem Seramiği, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora tezi), İzmir.
29. Hemer 2001: C. J. Hemer, The Letters to the Seven Churches of Asia in Their Local Setting, Livonia.
30. Hellström 1965: P. Hellström, Pottery of Classical and Later Date, Terracotta Lamps and Glass, Atina.
31. Kaye 2023: N. Kayeh, The Attalids of Pergamon and Anatolia Money, Culture, and State Power, Cambridge.
32. IEphesos II: C. Börker – R. Merkelbach, Die Inschriften von Ephesos, Teil 2: Nr. 101–599, Bonn 1979. IEphesos VII.2: R. Merkelbach – J. Nollé – R. Meriç – S. Şahin, Die lnschriften von Ephesos, Teil 7.2: Nr. 3501–5115 (Repertorium), Bonn 1981.
33. Keil ve Premerstein 1914: J.Keil- A. v. Premerstein, Bericht über eine dritte Reise in Lydien und den angrenzenden Gebieten Ioniens, ausgeführt 1911 im Auftrange der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Viyana.
34. Koçak 2019: İ. E. Koçak, “Magnesia ile Ephesos Arasındaki Antik Yol”, SELEVCİA IX, 359-381. Konecny ve Ruggendorfer 2014: A. L. Konecny- P. Ruggendorfer, “Alinda in Karia: The Fortification”, Hesperia:The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, Vol 83, No 4, 709-746.
35. Kosmin 2014: P. J. Kosmin, The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in the Seleucid Empire, Cambridge.
36. Kosmin 2019: P. J. Kosmin, “Remaking a City: Sardis in the Long Third Century” In A. M. Berlin, P. J. Kosmin (Eds), Spear-Won Land Sardis from the King’s Peace to the Peace of Apamea Wisconsin,75-90.
37. Ladstätter 2016: S. Ladstätter, “Hafen und Stadt von Ephesos in hellenistischer Zeit”, In: Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien, Band 85, 233-272.
38. Ladstätter 2019: S. Ladstätter, “Ephesus: Sardis’s Port to the Mediterranean in the Hellenistic Period” In A. M. Berlin, P. J. Kosmin (Eds), Spear-Won Land Sardis from the King’s Peace to the Peace of Apamea Wisconsin, 191-204.
39. Lauter 1986: H. Lauter, Die Architektur des Hellenismus, Darmstadt.
40. Lawrence 1979: A. W. Lawrence, Greek Aims in Fortification, Oxford.
41. Lorentzen 2010: L. Lorentzen, “Die Stadtmauer des hellenistischen Pergamon. Neue Erkenntnisse zur Datierung von Bau und Niederlegung sowie der städtebaulichen und fortifikatorischen Bedeutung”, In: M. Bachmanm, H. Bankel, U. Wulf-Rheidt (Eds), Bericht über die 47. Tagung für Ausgrabung Wissenschaft und Bauforschung: vom 16. bis 20. Mai 2012 in Trier, Stuttgard, 101-108.
42. McNicoll 1997: A. W. McNicoll, Hellenistic Fortifications from the Aegean to the Euphrates, Oxford. Meriç 1982: R. Meriç, Metropolis in Ionien: Ergebnisse einer Survey-Unternehmung in den Jahren 1972-1975,Königstein.
43. Meriç 2002: R. Meriç, Späthellenistisch-römische Keramik und Kleinfunde aus einem Schachtbrunnen am Staatsmarkt in Ephesos, Wien.
44. Meriç 2009: R. Meriç, Das Hinterland von Ephesos: Archä ologisch-topographische Forschungen im Kaystros-Tal, Viyana.
45. Meriç 2018: R. Meriç, Hermus (Gediz) Valley in Western Turkey Results of an Archaeological and Historical Survey, İstanbul.
46. Müth 2010: S. Müth, “Fortifikationskunst und Repräsentation an der Stadtmauer von Messene” In J. Lorentzen, F. Pirson, P. Schneider und U. Wulf-Rheidt (Hrsg.), Neue Forschungen zu antiken Stadtbefestigungen im östlichen Mittelmeerraum und im Vorderen Orient, BYZAS 10, 57-83.
47. Naumann 1983: F. Naumann, Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen und der griechischen Kunst, Tübingen.
48. Orlandos 1966: A. Orlandos, Les Materiaux De Construction Et La Technique Architecturale Des Ancient Grecs, Paris.
49. Özbay ve Özbay 2022: A. Özbay_F. Özbay, “Afyonkarahisar Müzesi’nde Kybele Figürin Grubu”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 73, 245-255.
50. Özkan 2023: A. Özkan, “Tire ve Kartal Dağı’ndaki Yeni Tespitler”, Anatolian Research (27), 151-173.
51. Özkan 2023: A. Özkan, Geç Antik Dönem’de Küçük Menderes Vadisi ve Çevresinde Kentleşme, Dokuz Eylül Üversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,(Yayımlanmamış Doktora Tezi), İzmir.
52. Özyiğit 2003: Ö. Özyiğit, “Phokaia’da Akurgal’ın Kazıları Işığında Son Dönem Çalışmaları”, Anadolu/Anatolia 25, 97-107. Paksoy 2019: S. Paksoy, Antik Dönemde ‘Geländemauer’ (Hattı Balâ) Tipi Kent Surlarının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Muğla.
53. Paksoy 2023: S. Paksoy, “Karia’daki Antik Thera Yerleşiminin Arazisinde Hellenistik Bir Rodos Kalesi: Çatalkaya Kalesi”, Arkeoloji Dergisi XXX (2023/2), 95-126.
54. Pedersen 2010: P. Pedersen, “The City Wall of Halikarnassos” In R.van Bremen & J.-Mathieu Carbon (Eds), Hellenistic Karia Proceedings of the First International Conference on Hellenistic Karia - Oxford, 29 June - 2 July 2006, Paris.
55. Pirson ve Ateş 2024: F. Pirson, G. Ateş, “Meter in the Pergamon micro-region: formation, functions and transformation”, ANES 61, 561-582.
56. Roller 2004: L. E. Roller, Ana Tanrıça’nın izinde. Anadolu Kybele kültürü, çev A. Avunç, İstanbul.
57. Roosevelt 2019: C. H. Roosevelt, “The Inhabited Landscapes of Lydia” In A. M. Berlin, P. J. Kosmin (Eds), Spear-Won Land Sardis from the King’s Peace to the Peace of Apamea Wisconsin, 145-164.
58. Ricl 2013: M. Ricl, Current Archaeological and Epigraphic Research in the Region of Lydia In H. Bru- G. Labarre (Eds), L’Anatolie des peuples, des cités et des cultures (IIe millénaire av. J.-C. – Ve siècle ap. J.-C.) Colloque international de Besançon - 26-27 novembre 2010, Comté.
59. Ricl 2020: M. Ricl, New Inscriptions from the Kaystros River (Küçük Menderes) Valley, Belgrad Novi- Sadi.
60. Scranton 1941. R. L. Scranton, Greek Walls, Cambridge.
61. SEG 1: Supplementum Epigraphicum Graecum I, Lugdini Batavorum.
62. Schuler 1998: C. Schuler, Ländliche Siedlungen und Gemeinden im hellenistischen und römischen Kleinasien, Vestigia 50, München.
63. Simon 1997: E. Simon, Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae VIII.1, University of Michigan, Zurich – Dusseldorf, 744-766.
64. SNG Deutschland: SNG Deutschland Sylloge Nummorum Graecorum Deutschland: Münzammlung der Universitat Tübingen Karin und Lydien Nr. 3307-3886, München.
65. Sevin 2007: V. Sevin, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I, Ankara.
66. Sevin ve diğerleri 2013: V. Sevin, N. Arslan-Sevin, S. Çetin, Neikaia Unutulmuş Bir Kent, İzmir.
67. Şenyurt ve Durugönül 2018: Y. Şenyurt, S. Durugönül, “Kurul (Ordu) Kalesi’nde Bir Kybele Heykeli”, Olba XXVI, 305-344.
68. Şimşek 2011a: C. Şimşek, Laodikeia Çalışmaları 1.1. Laodikeia Nekropolü (2004-2010) Metin, İstanbul.
69. Şimşek 2011b: C. Şimşek, Laodikeia Çalışmaları 1.2. Laodikeia Nekropolü (2004-2010) Katalog, İstanbul.
70. TAM V,1: Titvli Asiae Minoris Collecti et Editi Volume V: Titvli Lydiae, 1981, Wien.
71. Thompson 1934: H. A. Thompson, “ Two Centuries of Hellenistic Pottery”, The Journal of the American School of Classical Studies at Athens Vol. 3, No. 4, The American Excavations in the Athenian Agora: Fifth Report, 311-476.
72. Tüfekçi-Sivas 2007: T. Tüfekçi Sivas, “Batı Frigya’da Frig yerleşmeleri ve kaya anıtlarının araştırılması,” İçinde: Sivas, H. ve T. Tüfekçi Sivas (Ed.). Friglerin gizemli uygarlığı, İstanbul, 77-92.
73. Yıldız 2016: V. Yıldız, “Akhisar Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Unguentariumlar”, CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi 14:1, 1-24.
74. Walser 2008: A. V. Walser, Bauern und Zinsnehmer Politik, Recht und Wirtschaft im frühhellenistischen Ephesos, Münschen.
75. Winter 1971: F. E. Winter, Greek Fortifications, Toronto.