ajer Academia Eğitim Araştırmaları Dergisi 2619-9351 Mustafa KAHYAOĞLU 10.53506/egitim.1771987 Autism and Spectrum Disorder Education Otizm ve Spekrum Bozukluğu Eğitimi Descriptive Analysis of Postgraduate Qualitative Studies on Autism Spectrum Disorder in Türkiye Otizm Spektrum Bozukluğu Alanında Türkiye’de Gerçekleştirilen Lisansüstü Nitel Çalışmaların Betimsel Analizi https://orcid.org/0000-0002-8505-5697 Dinç Vedat Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Özel Eğitim (DR) 04 30 2026 11 1 14 36 08 25 2025 01 24 2026 Copyright © 2016, Academia Journal of Educational Research 2016 Academia Journal of Educational Research

The aim of this study is to conduct a systematic descriptive analysis of postgraduate theses in the field of autism spectrum disorder in Türkiye between 2020-2024. In the study, the keywords ''autism'', ''children with autism'', ''students with autism'', ''individuals with autism'', ''autism spectrum disorder'', ''children with autism spectrum disorder''; ''students with autism spectrum disorder'' and ''individuals with autism spectrum disorder'' were searched from the Council of Higher Education Thesis database. A total of 103 thesis studies on the subject were found. The obtained studies were presented under subcategories. Then, a descriptive analysis was conducted. In the research, it was concluded that the majority of the studies between 2020-2024 were master's theses and were conducted in 2024, phenomenology and case study designs were mostly used among qualitative research designs, interviews were mostly preferred among data collection tools, and content and descriptive analysis were mostly used in the analysis of the studies. The findings show that the number of studies in this field has gradually increased especially in the last 5 years. The low number of doctoral dissertations and the less frequent use of some qualitative research designs are among the important findings of the study. As a result, it is thought that more interdisciplinary studies with different designs and different sample groups are needed.

Bu araştırmada amaç 2020-2024 yılları aralığında Türkiye’de otizm spektrum bozukluğu alanında gerçekleştirilen lisansüstü tezlerin sistematik betimsel analizini yapmaktır. Çalışmada Yükseköğretim Kurulu Tez veri tabanından ‘’otizm’’, ‘’otizmli çocuklar’’, ‘’otizmli öğrenciler’’, ‘’otizmli bireyler’’, ‘’otizm spektrum bozukluğu’’, ‘’otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar’’; ‘’otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler’’ ve ‘’otizm spektrum bozukluğu olan bireyler’’ anahtar kelimeleri kullanılarak taranan tezler incelenmiştir. Konu ile ilgili 103 tez çalışmasına ulaşılmıştır. Elde edilen çalışmalar alt kategoriler altında sunulmuştur. Ardından betimsel analizi yapılmıştır. Araştırmada, 2020-2024 yılları arasındaki çalışmaların çoğunluğunun yüksek lisans tezi olduğu ve 2024 yılında yapıldığı, nitel araştırma desenlerinden en çok fenomenoloji ve durum çalışması desenlerinin kullanıldığı, veri toplama araçlarından en çok görüşme tercih edildiği ve yapılan çalışmaların analizinde en çok içerik ve betimsel analizinin kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bulgular özellikle 2020-2024 yılları arasında bu alandaki çalışmaların sayısının giderek arttığını göstermektedir. Çalışmada doktora tezlerinin az olması ve nitel araştırma desenlerinden bazılarının daha az sıklıkta kullanılması çalışmanın önemli bulguları arasında yer almaktadır. Sonuç olarak daha farklı desenler ve farklı örneklem gruplarıyla daha çok disiplinlerarası çalışmalara ihtiyaç olduğu düşünülmektedir. İleriki araştırmalarda derlemenin diğer türleri (anlatı derlemesi, geleneksel derleme, kapsam derlemesi gibi) çalışmalar gerçekleştirilebilir.

 Otizm spektrum bozukluğu betimsel analiz nitel araştırma yöntemi özel eğitim Autism spectrum disorder descriptive analysis qualitative research method special education Araştırmada yazarların diğer kişi/kurum/kuruluşlarla herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Bu araştırma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 64-84. American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.) Washington, DC: American Psychiatric Association. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596 Anderson, K. A., Sosnowy, C., Kuo, A. A., & Shattuck, P. T. (2018). Transition of individuals with autism to adulthood: A review of qualitative studies. Pediatrics, 141(Supplement_4), S318-S327. https://doi.org/10.1542/peds.2016-43001 Arık, A. & Coşkun, İ. (2023). Türkiye'de özgül öğrenme güçlüğü üzerine yazılmış tezler: Bir sistematik derleme. Turkish Studies-Educational Sciences, 18(3). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.68689 Arslan, E. (2022). Nitel araştirmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (51), 395-407. https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878 Aslan, M. & Filiz, S. (2024). Türkiye’de öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin eğitiminde öğretmenlere yönelik çalışmaların incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 429-457. https://doi.org/10.51119/ereegf.2024.90 Aydın, D., & Özgen, Z. E. (2018). Çocuklarda otizm spektrum bozukluğu ve erken tanılamada hemşirenin rolü. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 93-101. Chen, Y., Zhou, Z., Cao, M., Liu, M., Lin, Z., Yang, W., ... & Xiong, P. (2022). Extended reality (XR) and telehealth interventions for children or adolescents with autism spectrum disorder: Systematic review of qualitative and quantitative studies. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 138, 104683. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2022.104683 Creswell, J. W. (2019). Nitel araştırmacılar için 30 temel beceri (H. Özcan, Çev.). Ankara: Anı Yayıncılık. Creswel, J. W. (2023). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi. Cresswell, L., Hinch, R., & Cage, E. (2019). The experiences of peer relationships amongst autistic adolescents: A systematic review of the qualitative evidence. Research in Autism Spectrum Disorders, 61, 45-60. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2019.01.003 Crowe, S., Cresswell, K., Robertson, A., Huby, G., Avery, A., & Şeyh, A. (2011). Vaka çalışması yaklaşımı. BMC Med Res Methodol. https://doi.org/10.1186/1471-2288-11-100 Çağlar, C., & Özkan, H. H. (2021). Türkiye’de 2010-2020 yılları arasında otizm ile ilgili yayımlanan makalelerin içerik analizi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (40), 77-97. Çınar, N. (2021) İyi Bir Sistematik Derleme Nasıl Yazılmalı? Online Turkish Journal of Health Sciences. 6(2):310-4. https://doi.org/10.26453/otjhs.888569 Çil, H., Kalkan, S., & Akemoglu, Y. (2022). Özel eğitim öğretmenlerinin osb’li çocukların eğitimlerinde kullandıkları bilimsel dayanaklı uygulamalara yönelik görüşlerinin incelenmesi. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 4(1), 27-48. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2022.0121 Denizli- Gülboy, H., Kocaoğlu, A., & Yücesoy Özkan, Ş. (2024). Eğilimler ve yönelimler: Son 10 yılda “the journal of special education” dergisinde yayımlanan çalışmaların incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi (59), 51-74. https://doi.org/10.53444/deubefd.1318133 Diken, İ. H. (2024). Otizm spektrum bozukluğu gösteren öğrenciler. İ. H. Diken (Ed.), Özel eğitime gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim içinde (s. 410-446). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Dinç, V., & İlik, Ş. Ş. (2025). Öğrenme güçlüğü ile ilgili nitel araştırma yöntemiyle desenlenen lisansüstü tezlerin incelenmesi: Sistematik derleme. Turkish Journal of Educational Studies, 12(2), 219-246. https://doi.org/10.33907/turkjes.1672356 Dinç, V., Ünalmış, M., & Koçak, F. (2025). Özel eğitim alanında bilimsel dayanaklı uygulamalara yönelik yapılan nitel çalışmaların incelenmesi. Turkish Special Education Journal: International, 7(1), 166-183. https://doi.org/10.69485/tseji.1794572 DePape, A. M., & Lindsay, S. (2016). Lived experiences from the perspective of individuals with autism spectrum disorder: A qualitative meta-synthesis. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 31(1), 60-71. https://doi.org/10.1177/1088357615587504 Drisko, J. W., & Maschi, T. (2016). Content analysis. Oxford university press. Fayette, R., & Bond, C. (2018). A systematic literature review of qualitative research methods for eliciting the views of young people with ASD about their educational experiences. European Journal of Special Needs Education, 33(3), 349-365. https://doi.org/10.1080/08856257.2017.1314111 Gheyle, N., & Jacobs, T. (2017). Content Analysis: a short overview. Internal research note, 10. Given, L. M. (2021). 100 soruda nitel araştırma (A. Bakla & İ. Çakır Çev.). Ankara: Anı Yayıncılık. Görgün, B., & Melekoğlu, M. A. (2016). Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan bireylerin fiziksel aktivitelerine ilişkin yapılan çalışmaların gözden geçirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(03), 347-376. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.268559 Howes, A. E., Burns, M. E., & Surtees, A. D. R. (2021). Barriers, facilitators, and experiences of the autism assessment process: A systematic review of qualitative research with health professionals. Professional Psychology: Research and Practice, 52(5), 449–460. https://doi.org/10.1037/pro0000413 Khaliulin, I., Hamoudi, W., & Amal, H. (2025). The multifaceted role of mitochondria in autism spectrum disorder. Molecular psychiatry, 30(2), 629-650. https://doi.org/10.1038/s41380-024-02725-z Kiehl, I., Pease, R., & Hackmann, C. (2024). The adult experience of being diagnosed with autism spectrum disorder: A qualitative meta-synthesis. Autism, 28(5), 1060-1074. https://doi.org/10.1177/13623613231220419 Kirk, S., Gallagher, J., ve Ruth-Coleman, M. (2017). Özel gereksinimli çocukların eğitimi (S. Rakap & S. Kalkan Çev.). Ankara: Nobel Yayıncılık. Kizir, M. (2021). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere iletişim becerilerinin öğretiminde uzaktan aile eğitim uygulamaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(1), 253-281. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.554714 Kocaoğlu, A., Yanık, Ş., & Aktaş, B. (2024). Türkiye’de özel eğitim alanındaki yönelimler: Ankara üniversitesi eğitim bilimleri fakültesi özel eğitim dergisi’nde yayımlanan araştırmaların incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversiesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(4), 226-2232. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-14348821 Kurtkapan, H., Uzunoğlu, G. E., & Coşkun, Ş. (2024). Otizm spektrum bozukluğunun yönetiminde multidisipliner yaklaşımlar ve gölge öğreticiliğin rolü. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(2), 166-175. https://dergipark.org.tr/tr/pub/pesausad/issue/89352/1594112 Legg, H., & Tickle, A. (2019). UK parents’ experiences of their child receiving a diagnosis of autism spectrum disorder: A systematic review of the qualitative evidence. Autism, 23(8), 1897-1910. https://doi.org/10.1177/1362361319841488 Leymun, Ş. O., Odabaşı, F., & Yurdakul, I. K. (2017). Eğitim ortamlarında durum çalışmasının önemi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 5(3), 367-385. https://dergipark.org.tr/en/pub/enad/issue/32382/360180 Lodico, M. G., Spaulding, D. T., & Voegtle, K. H. (2010). Methods in educational research: From theory to practice. John Wiley & Sons. Merriam, S. B. & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation. San Francisco, CA: Wiley. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=2738989 Metin, O. & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletiim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (22 (Özel Sayı 2), 273-294. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227356 Miles, M., Huberman, A. and Saldana, J. (2014), Qualitative data analysis: A methods sourcebook, 3rd ed., Sage Publications, Los Angeles, CA. Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G. & Group, P. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. Annals of İnternal Medicine, 151(4), 264-269. https://doi.org/10.7326/0003-4819-151-4-200908180-00135 National Autism Center. (2015). Findings and conclusions: National standards project, phase 2. Randolph, MA: Author. Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1-13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847 Ökcün-Akçamuş, M. Ç. (2016). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sosyal iletişim becerileri ve dil gelişim özellikleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(02), 163-192. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.246293 Özak, H. (2019). Özel eğitimde ortamlarında ekip çalışması ve işbirliği. M. A. Melekoğlu & M. Sönmez- Kartal (Ed.), Özel eğitim içinde (s. 283-296). Ankara: Vize Akademik. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. bmj, 372. https://doi.org/10.136/bmj.n71 Saban, A. & Ersoy, A. (2023). Eğitimde nitel araştırma desenleri. Ankara: Eğiten Kitap Yayıncılık. Salleh, N. S., Abdullah, K. L., Yoong, T. L., Jayanath, S., & Husain, M. (2020). Parents' experiences of affiliate stigma when caring for a child with autism spectrum disorder (ASD): A meta-synthesis of qualitative studies. Journal of pediatric nursing, 55, 174-183. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2020.09.002 Samsell, B., Lothman, K., Samsell, E. E., & Ideishi, R. I. (2022). Parents’ experiences of caring for a child with autism spectrum disorder in the United States: A systematic review and metasynthesis of qualitative evidence. Families, Systems, & Health, 40(1), 93. https://doi.org/10.1037/fsh0000654 Sauer, A. K., Stanton, J., Hans, S., & Grabrucker, A. (2021). Autism spectrum disorders: etiology and pathology. Exon Publications, 1-15. https://doi.org/10.36255/exonpublications.autismspectrumdisorders.2021.etiology Singh, J. S., & Bunyak, G. (2019). Autism disparities: A systematic review and meta-ethnography of qualitative research. Qualitative health research, 29(6), 796-808. https://doi.org/10.1177/1049732318808245 Tekin İftar, E., Genç-Tosun, D., & Özen, A. (2023) Özel eğitim öğretmenlerinin bilimsel dayanaklı uygulamalara ilişkin bilgileri, deneyimleri ve mesleki gelişim gereksinimleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi (58), 3209-3235. https://doi.org/10.53444/deubefd.1368139 Toklu-Başkak, E. & Aral, N. (2021). Türkiye’de otizm tanısı almış bireylerin aileleri ile yapılmış tezlerin ve makalelerin incelenmesi (2000-2021). İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 213-224. https://doi.org/10.47899/ijss.20213210 Türk- Kurtça, T. & Ekşi, H. (2022). Nitel desenler durum çalışması. İstanbul: Edam Yayıncılık. Upadhyay, J., Patra, J., Tiwari, N., Salankar, N., Ansari, M. N., & Ahmad, W. (2021). Dysregulation of multiple signaling neurodevelopmental pathways during embryogenesis: a possible cause of autism spectrum disorder. Cells, 10(4), 958. https://doi.org/10.3390/cells10040958 Ültay, E., Akyurt, H., & Ültay, N. (2021). Sosyal bilimlerde betimsel içerik analizi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi (10), 188-201. https://doi.org/10.21733/ibad.871703 Yalçın, H. (2022). Bir araştırma deseni olarak fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 213-232. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227345 Yassıbaş, U., Şahin, C. H., Çolak, A., & Toprak, Ö. F. (2019). Çocukları otizm spektrum bozukluğu olan ailelerin yaşam deneyimlerine yönelik yapılan çalışmaların incelenmesi: Meta-sentez çalışması. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(1), 86-113. Williams, E. I., Gleeson, K., & Jones, B. E. (2019). How pupils on the autism spectrum make sense of themselves in the context of their experiences in a mainstream school setting: A qualitative metasynthesis. Autism, 23(1), 8-28. https://doi.org/10.1177/1362361317723836 Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Şeçkin Akademik ve Mesleki Yayınlar. Zahavı, D. (2022). Husserl’in fenomenolojisi (S. Bayazit, Çev). Ankara: Say Yayınları.