Comparative Textual Analysis on the Ontological Possibility and Epistemological Impossibility of the Falsity of Mutawātir Khabar

Abstract

This article focuses on the logical relationship between the ontological nature of mutawātir khabar and its epistemological foundation. The study investigates whether the "impossibility of agreeing upon a lie," as cited in the definition of mutawātir khabar, is intellectual (‘aqlan) or habitual/empirical (‘ādatan). While some existing studies suggest this impossibility is intellectual, others state it is habitual. Some works mention the existence of both intellectual and habitual records in the literature, but fail to conduct an ontological and epistemological discussion regarding the cause of this difference or the correct approach. The aforementioned gap in the literature constitutes the basis for this article. By discussing the subject from ontological and epistemological perspectives, this paper seeks to address this gap and correct occasional errors in the field. By correlating the subject with logical and epistemological foundations—such as the nature of information, intrinsic possibility (zāti imkān) and intellectual impossibility—the article argues that the impossibility is not intellectual, but habitual. It is observed that the common approach in classical kalām and usul al-fiqh literature favors habitual impossibility. However, it has been determined that a significant portion of the literature from the Ottoman and Republican periods has overlooked this aspect, continuing to characterize it as intellectually absurd (muhāl), precluded (mumtanī‘) or impossible. This article offers an original contribution to the literature by drawing attention back to the habitual nature of the impossibility of agreeing upon a lie in mutawātir khabar, linking it to the intrinsic possibility that defines the nature of the report and grounding the habitual obstacle to ontological probability through its relationship with intellectual judgments.

Keywords

• Kalām
• Mutawātir Khabar
• Ontological Possibility
• Epistemological Impossibility
• Reason.

Mütevâtir Haberin Yalan Olmasının Ontolojik İmkânı ile Epistemolojik İmkânsızlığına Dair Mukayeseli Metin Analizi

Abstract

Bu makale, mütevâtir haberin ontolojik mahiyeti ile epistemolojik zemini arasındaki mantıksal ilişkiyi konu edinmiştir. Makalede mütevâtir haberin tarifinde yer verilen “yalan üzerine birleşmenin imkânsızlığının” aklen mi, âdeten mi olduğu soruşturulmuştur. Konu hakkında yapılan çalışmaların bazılarında yalan üzere birleşmenin imkânsızlığının aklen olduğu dile getirilirken; bazı çalışmalarda ise imkânsızlığın âdeten olduğu belirtilmektedir. Kimi çalışmalarsa literatürde aklen ve âdeten şeklinde kayıtların olduğuna temas etmiş, ancak söz konusu farklılığın sebebi ve doğru yaklaşımın ne olduğuna dair ontolojik ve epistemolojik bir tartışma yürütmemiştir. Literatürde görünen söz konusu eksiklik, bu makalenin ortaya çıkma zeminini teşkil etmektedir. Makale konuyu ontolojik ve epistemolojik açıdan tartışarak, söz konusu eksikliği ve yer yer görülen hataları aşmaya çalışmaktadır. Makale, haberin mahiyeti, zâtî imkân ve aklî imkânsızlık gibi mantıksal ve epistemolojik zeminle konuyu ilişkilendirerek, imkânsızlığın aklî değil, âdeten olduğunu temellendirmektedir. Klasik kelâm ve usûl-i fıkıh literatüründe konuyla ilgili yaygın yaklaşımın âdeten imkânsızlık şeklinde olduğu görülmüştür. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi literatüründe azımsanamayacak bir çoğunluğun konunun bu yönünü gözden kaçırarak; aklen muhâl, mümteni’ veya imkânsız şeklinde nitelemeye devam ettiği saptanmıştır. Makale, mütevâtir haberdeki yalan üzere birleşmenin imkânsızlığının âdeten oluşuna yeniden dikkat çekip bunu haberin mahiyetini ifade eden zâti imkân ile ilişkilendirmesi ve ontolojik olasılığa yönelik epistemolojik imkânsızlığın âdeten imkânsızlık oluşunu aklî hükümler ile ilişkilendirerek temellendirmesi açılarından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Keywords

• Kelâm
• Mütevâtir Haber
• Ontolojik İmkân
• Epistemolojik İmkânsızlık
• Akıl.

References

1. Ahmed Cevdet. Mi‘yâr-ı sedât. İstanbul: Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303.
2. Akkirmânî, Muhammed b. Hamid el-Kefevî. “Ḥâşiyetün ’alâ Şerḥi ’Aḳā’idi’n-Nesefi li’t-Teftâzânî”. Şurûḥ ve ḥavâşîyü’l-’Aḳāidi’n-Nesefiyye. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1434.
3. Ali Sedâd. Mîzânu’l-‘uḳûl fi’l-mantıḳ ve’l-uṣûl. b.y.: y.y, ts.
4. Âmidî, Ebü’l-Hasan Seyfeddîn. Gâyetü’l-merâm fī ‘ilmi’l-kelâm. thk. Hasan Mahmûd Abdülhamîd. Kâhire: el-Cumhuriyetü’l-Arabiyyetü’l-Müttahide el-Meclisü’l-A’lâ li Şu’ûni’l-İslâmiyye, 1391.
5. Apaydın, H. Yunus. “Mütevâtir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/308-211. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
6. Ardoğan, Recep. Delillerden Temellere Sistematik Kelam ve Güncel İnanç Soruları. İstanbul: Klm Yayınları, 2016.
7. Arslan, Hulusi - Bozkurt, Mustafa. Sistematik Kelâm. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016.
8. Aydın, Ali Arslan. İslâm İnançları ve Felsefesi (Tevhid ve Kelâm) (Genel Bilgiler ve İlâhiyyât). Ankara: Güzel Sanatlar Matbaası, 1964.

9. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkahir b. Tâhir. Uṣûlu’d-dîn. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928.
10. Bâkıllânî, Kādî Ebû Bekir b. Tayyib. Temhîdü’l-evâil fî telḫîsi’d-delâil. thk. ‘İmâdüddin Ahmed Haydar. Lübnan: Müessetü’l-Kütübi’s-Sekâfe, 1987.
11. Bedir, Murtaza. İslâm’ın Yolu: Sünnet. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012. Bekir Topaloğlu - İlyas Çelebi. Ehl-i sünnet. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
12. Bilmen, Ömer Nasûhi. Hukûki İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1967.
13. Bilmen, Ömer Nasûhi. Muvaẓẓah ’ilm-i kelâm. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiyye Matbaası, 1339.
14. Buhârî, Alâeddîn Muhammed b. Muhammed. Risāletün fi’l-i’tiḳād. thk. Ṣa’īd Abdullaṭīf Fūde. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ, t.y.
15. Câhız, Ebû Osmân. “el-Me’âş ve’l-meâd”. Resâilü’l-Câḥiẓ. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1964.
16. Cessâs, Ahmed b. Ali. el-Fuṣûl fi’l-uṣûl. thk. Acîl Câsim en-Neşemî. Kuveyt: Matbaatü’l-Mevsûati’l-Fıkhiyye, 1414.
17. Cürcânî, Alî b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Şerḥu’l-Mevâḳıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
18. Cürcânî, Alî b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta’rîfât. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Mar’âşlî. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1985.
19. Cüveynî, Ebü’l-Me’âlî Abdülmelik. el-Burhân fî usûli’l-fıkıh. thk. Salah b. Muhammed b. Uveyda. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
20. Cüveynî, Ebü’l-Me’âlî Abdülmelik. Kitâbü’l-İrşâd ilâ ḳavâṭı’ı’l-edille fî uṣûli’l-i’tiḳâd. thk. Es’ad Temîm. Beyrut: Müessesetü Kütübi’s-Sekâfe, 1985.
21. Çağlayan, Harun. Kelamda Bilgi Kaynakları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
22. Çerkeşîzâde Mehmet Tevfik Efendi. Behcetü’ṭ-ṭarf fī ʿilmi’ṣ-ṣarf. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1308.
23. Çerkeşîzâde Mehmet Tevfik Efendi. “Şerh-i Akâid-i Nesefî Tercümesi’ndeki Sehiv ve Hatalara Dair”. çev. Hikmet Akpur. Din Felsefesi Açısından Mâtürîdî Gelen-Ek-i,. ed. Recep Alpyağıl. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
24. Demir, Hilmi. Delil ve İstidlâlin Mantıkî Yapısı -İlk Dönem Sünni Kelam Örneği-. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
25. Düzgün, Şaban Ali. “Bilgi”. Sistematik Kelam. ed. Ahmet Akbulut. Ankara: Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Yayınları, 5. Basım, 2011.
26. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2. Basım, 2004.
27. Eraslan, Abdulvasıf. “Kâdî Abdülcebbar’da Mütevâtir Teorisi”. Kader 17/2 (2019), 437-473.
28. Eraslan, Abdulvasıf. Kâdî Abdülcebbâr’da Haber Nazariyesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019
29. Fâsî, Ebû Abbâs Ahmed Rezûk. İğtinâmü’l-fevâid fî şerḥi ḳavâ’idi’l-‘aḳāid. Kuveyt: Dâru’d-diyâ’, 1436.
30. Ferhârî, Abdülazîz b. Ahmed. en-Nibrâs. thk. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Dârü Yâsîn, 2012.
31. Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed b. Muhammed. el-İḳtiṣâd fi’l-i’tiḳâd. çev. Kemal Işık. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
32. Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed b. Muhammed. el-Mustaṣfâ, İslâm Hukukunun Kaynakları. çev. H. Yunus Apaydın. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2017.
33. Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed b. Muhammed. Felsefenin Temel İlkeleri (Makâsıdu’l-Felâsife). çev. Cemaleddin Erdemci. Ankara: Vadi Yayınları, 2001.
34. Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed b. Muhammed. Mi’yâru’l-ilm (İlmin Ölçütü -Eleştirmeli Metin). çev. Ali Durusoy - Hasan Hacak. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
35. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Bilgi”. Sistematik Kelam. ed. İbrahim Aslan vd. İstanbul: Fikir Yayınları, 2024.
36. Gürler, Kadir. Hadis ve Sünnet Anlayışımız. Ankara: Ay Yayınları, 2017.
37. Gürler, Kadir - Koçak, Abdullah. Sahih mi Değil mi? Adını Sen Koy! Ankara: Anadolu Ay Yayınları, 2026.
38. Güzelhisârî, Mustafa Hulûsî. Menâfiʿu’d-deḳāʾiḳ fî şerḥi Mecâmiʿi’l-ḥaḳāʾiḳ. İstanbul: Dâru’t-Tıbâati’l Amire, 1288.
39. Habbâzî, Celâleddîn Ömer b. Muhammed b. Ömer el-Hocendî. Kitâbü’l-hâdî fî uṣûli’d-dîn. thk. Adik Bebek. İstanbul, 2006.
40. Hansu, Hüseyin. Mütevâtir Haber Bilgi Değeri ve İslâm Düşüncesindeki Yeri. Van: Bilge Adamlar Yayınları, 2008.
41. Hansu, Hüseyin. Mutezile ve Hadis. Ankara: Kitâbiyât, 2004
42. Harpûtî, Abdüllatîf. Tenkîḥu’l-kelâm fī ’aḳâidi ehli’l-İslām. çev. Fikret Karaman. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2016.
43. İbrâhim Nâtıkî. Risâle-i ‘Akâid-i İslâm. y.y.: Matbaa-i Osmânî, 1300.
44. İsâmüddîn, Ebû İshâk İbrâhîm el-İsferâyînî. “Ḥâşiyetü ʿİṣâm ʿalâ şerḥi’s-Saʿd ʿale’l-ʿAḳā’idi’n-Nesefiyye”. Şurūḥ ve ḥavāşīyü’l-’Aḳāidi’n-Nesefiyye. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1434.
45. İzmirli İsmail Hakkı. Yeni İlm-i Kelâm Birinci Kitap. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiyye Matbaası, 1339.
46. Kâ’bî, Ebü’l-Kâsım el-Belhî. Kitâbü’l-Maḳâlât ve maahû uyûnü’l-mesâil ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansû vd. İstanbul, Amman: Kuramer, Darü’l-Feth, 2018.
47. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-’adl. thk. Muhammed Hızır Nebhâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
48. Kādî Abdülcebbâr. Fażlü’l-iʿtizâl ve Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile. thk. Fuâd Seyyid. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1974.
49. Kahraman, Abdullah. “Şer‘î Deliller”. İslam Hukuku El Kitabı. ed. Talip Türcan. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
50. Kefevî, Ebü’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî. el-Külliyâtü’l-mu’cemü fî’l-muṣtalaḥâti ve’l-furûgi’l-lüğaviyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1998.
51. Kestelî, Muslihuddin Mustafa. Ḥâşiyetü’l-Kestelî ’alâ Şerhi’l-’Akâid. 1 Cilt. Dersaadet: Şirket-i Sahâfiyye-i Osmâniyye Matbaası, 1326.
52. Kılavuz, Ahmet Saim. Anahatlarıyla İslâm Akâidi ve Kelâm’a Giriş. İstanbul: Ensar Yayıncılık, 14. Basım, 2009.
53. Koca, Ferhat. İslâm Hukuk Metodolojisinde Tahsis (Daraltıcı Yorum). İstanbul: İSAM Yayınları, 1996.
54. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. et-Temhîd li ḳavâ’idi’t-tevḥîd. thk. Abdulmecid Türkî. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.
55. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. Kitabün fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdulmecid Türkî. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.
56. Manastırlı, İsmâil Hakkı. Telḫîsu’l-kelâm fî berâhini ‘aḳāidi’l-İslâm. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1322.
57. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t-Tevḥîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2002.
58. Mola Hüsrev, Mehmed b. Ferâmuz b. Ali. Mirḳātü’l-vüṣûl ilâ ʿilmi’l-uṣûl Mirʾâtü’l-uṣûl fî şerḥi Mirḳāti’l-vüṣûl. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2024.
59. Muhammed Rıza Muzaffer. Mantık. çev. Necmettin Pehlivan vd. Ankara: Bilay Yayınları, 2021.
60. Nesefî, Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd Ebü’l-Berekât. Menâru’l-Envâr. çev. Soner Duman İstanbul: Beka Yayıncılık, 2016.
61. Nesefî, Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd Ebü’l-Berekât. Şerḥu’l-‘umde fî ‘aḳîdeti Ehli’s-sünneti ve’l-cemâ‘a (el-İ‘timâd fi’l-i‘tikâd). Kâhire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2014.
62. Nesefî, Ebü’l-Hafs Necmeddin Ömer. “Metnü’l-‘aḳāid”. Şerḥu Ramażan Efendî ‘alâ Şerḥi’l-‘Aḳāid. Çenberlitaş (İstanbul): Dersaadet-Şirket-i Sâhide-i Osmâniyye, 1419.
63. Nesefî, Ebü’l-Hafs Necmeddin Ömer. Taḥṣîlu uṣuli’l-fıḳh ve tafṣîlü’l-maḳâlât fîhâ ‘ale’l-vech (Maṭla’u’n-nücûm ve cem’u’l-’ulûm içinde). thk. Muhammed Aminof. Taşkent: Dârü Câmiâti Taşkent el-İslâmiyye li’n-neşr ve’t-Tıbâ’a, 2015.
64. Nesefî, Ebü’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed. Kitâbü’t-Temhîd li ḳavâ’idi’t-tevḥîd. thk. Ceybullah Hasan Ahmed. Kâhire: Dâru’t-Tabâati’l-Muhammediyye, 1406.
65. Nesefî, Ebü’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed. Kitâbüt-Temhîd li ḳavâ’idi’t-tevḥîd. thk. Ali Tarık Ziyat Yılmaz. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
66. Nesefî, Ebü’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed. Tabṣıratu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. thk. Muhammed el-Enver Hâmid Îsâ. Kâhire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2011.
67. Nesefî, Ebü’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed. Tevhidin Esasları - Kitâbüt-Temhîd li ḳavâ’idi’t-tevḥîd. çev. Hülya Alper. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
68. Özdemir, Metin. İslam İnanç Esasları. Ankara: Bilay Yayınları, 2017.
69. Pezdevî, Sadru’l-İslâm Ebu’l-Yusr Muhammed. Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Şerafettin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınevi, 1980.
70. Pezdevî, Sadru’l-İslâm Ebu’l-Yusr Muhammed. Ma’rifetü’l-huceci’ş-şeriyye. thk. Abdulkadir b. Yâsîn b. Nâsır el-Hatîb. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
71. Pezdevî, Sadru’l-İslâm Ebu’l-Yusr Muhammed. Uṣûlü’d-dîn. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. Kâhire: Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t- Turâs, 2003.
72. Sâbûnî, Nûreddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Ârûçi. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1434.
73. Sâbûnî, Nûreddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. Kitâbü’l-Bidâye mine’l-kifâye fî’l-hidâye fî uṣûli’d-dîn. thk. Fethullah Huleyf. İskenderiyye: Dârü’l-Marife, 1969.
74. Sâlimî, Ebû Şekûr Muhammed b. Abdusseyyid b. Şuayb. et-Temhîd fî beyâni’t-tevḥîd. thk. Ömür Türkmen. Ankara-Beyrut: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
75. Semerkandî, Ebûbekir Alâeddin. Mîzânü’l-uṣûl fî netâʾici’l-ʿuḳūl. thk. Muhammed Zekî Abdülber. Katar: Matbaatü Doha, 1404.
76. Semerkandî, Muhammed b. Eşref el-Hüseyni Şemseddin. Kıstâsü’l-efkâr -Düşüncenin Kıstası Eleştirmeli Metin-. çev. Necmettin Pehlivan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
77. Senûsî, Ebû Abdullah Muhammed b. Yusuf b. Ömer. Şerḥu aḳīdeti’l-kübrâ el-müsemmâ ‘umdete ehli’t-tevfîḳ ve’t-tesdîd. Şam: Dâru’t-Takvâ, 1441.
78. Senûsî, Ebû Abdullah Muhammed b. Yusuf b. Ömer. Şerḥu aḳīdeti’l-vüsṭâ. Şam: Dâru’t-Takvâ, 1441.
79. Senûsî, Ebû Abdullah Muhammed b. Yusuf b. Ömer. Şerḥu’l-muḳaddimât. Şam: Dâru’t-Takvâ, 1441.
80. Seyyid Bey. Usûlü Fıkıh Dersleri. İstanbul: Matbaa-i Hukûkiye, 1328.
81. Seyyid Bey, Mehmet. Usûl-i Fıkıh Cüz’-i Evvel Medhal. İstanbul: Acar Basım, 2024.
82. Seyyid Bey, Mehmet. Usûlü Fıkıh Dersleri I-II. İstanbul: Acar Basım, 2024.
83. Sığnâkî, Hüsâmeddin Hüseyin b. Ali. et-Tesdîd fî şerḥi’t-temhîd. thk. Ali Tarık Ziyad Yılmaz. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
84. Sırrî-i Girîdî. Naḳdü’l-kelâm fî ’aḳāidi’l-İslâm. Dersaâdet: Bâb-ı Âlî 52 Numaralı Matbaa, 1324.
85. Sırrî-i Girîdî. Naḳdü’l-kelām fī ʿaḳāʾidi’l-İslâm. Kostantiniyye: Matbaâtü Ebü’l-Ziyâ, 1302.
86. Sırrî-i Girîdî. Naḳdü’l-kelām fī ʿaḳāʾidi’l-İslâm. Dersaâdet: Mektebü Sanâyi Matbaâsı, 1310.
87. Sırrî-i Girîdî. Şerḥ-i ʿAḳāʾid Tercemesi. Rusçuk: Mektûb-i Vilâyet-i Celile-i Tuna, 1292.
88. Siyâlkûtî, Abdülhakîm. “Ḥâşiyetü Abdilḥakîm es-Siyâlkûtî ’ale’l-Ḥayâlî”. Şurûḥ ve ḥavâşîyü’l-’Aḳāidi’n-Nesefiyye. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1434.
89. Süleyman Sırrı. ‘İlm-i Kelâmdan Kendü’l-‘Akâid nam Risâle-i Nefise. Dersaadet: Mahmud Bey Matbaası, 1315.
90. Süleyman Sırrı. Miftâḥu’l-‘akâid. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1321.
91. Şerafettin Gölcük - Süleyman Toprak. Kelam Tarih-Ekoller-Problemler. Konya: Tekin Kitabevi, 6. Basım, 2010.
92. Teftâzânî, Mes’ud b. Ömer b. Abdullah Sa’deddin. el-Maḳāṣıd. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
93. Teftâzânî, Mes’ud b. Ömer b. Abdullah Sa’deddin. et-Telvîḥ ale’t-Tavḍîḥ li metni’t-tenkîh fî uṣuli’l-fıḳh ve maʿahū et-Tavżīḥ fī ḥalli ġavāmiḍi’t-Tenḳīḥ li-Ṣadri’ş-Şerīʿati’l-maḥbūbī. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1377.
94. Teftâzânî, Mes’ud b. Ömer b. Abdullah Sa’deddin. Maḳāṣıdu’l-kelâm fî ’aḳā’idi’l-İslâm -Kelâm İlminin Maksatları. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
95. Teftâzânî, Mes’ud b. Ömer b. Abdullah Sa’deddin. Şerḥu’l-’Aḳîdeti’n-Nesefiyye. thk. Mustafa Merzûkî. Cezayir: Dârü’l-Hüdâ, ts.
96. Tilmisânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. İbrahim. Ümmü’l-berâhin ve yelîhâ Şerhu Ümmi’l-Berâhîn. thk. Tilmisânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
97. Tunç, Cihat. Sistematik Kelâm. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1994.
98. ’Usmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn es-Semerkandî. Lübâbü’l-kelâm. thk. M. Said Özarvarlı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2005.
99. Yavuz, Ali Fikri. “Bilgi”. Sistematik Kelâm. ed. Ömer Aydın. İstanbul: İşaret Yayınları, 2017.
100. Yeşilyurt, Temel. “Bilgi Kuramı”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
101. Yılmaz, Mustafa Selim. “Kelâm İlminde Mütevâtir Haberin Bilgi ve Delil Değeri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018), 199-223.
102. Zekiyüddin Şa’bân. İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-fıkh). çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 14. Basım, 2011.
103. Zekiyüddin Şa’bân. Usûlü’l-fıkhi’l-İslâmî. Bingâzî: Câmi‘atü Karyunus, 6. Basım, 1995.
104. Zihni, Mustafa. Ṣavâbü’l-kelâm fî ‘aḳāidi’l-İslâm. Mahmud Bey Matbaası: Dersaadet, 1327.