As a branch of philosophical sciences, a new field of research under the name of sociology of scientificknowledge has been put forward in Europe for the last 40-50 years in order to study the nature,purpose, topic and method of science with its place in private and social life of man. In this field, translations from the western languages into Turkish have been made in Turkey for a few decades. In this article,Mevzûíâtüíl-íUlûm (subject matters of the sciences) written by Taşköprîzâde İsâmeddîn Ahmed binMustafa (1495-1561) who was a professor (müderris), an encyclopedist and one of the most remarkablerepresentatives of the sixteenth-century Ottoman world of science, is going to be analized with respectto the sociology of scientific knowledge. While handling the analysis, despite it is not among the maindiscussion topics of this work, in a few places, certain similarities and differences between the Islamic-Ottoman understanding of science represented by Taşköprîzâde Ahmed Efendi and the western approachesto science are to be pointed out.Mevzû’âtü’l-’Ulûm’s original name was Miftâhü’s-Sa’âde ve Misbâhû’s-Siyâde which waswritten in Arabic and consists of two volumes. It was translated into Turkish by Kemâleddîn Mehmed,son of the writter and published by İkdam Matbaası in two volumes with the title of Mevzû’âtü’l-’Ulûmin Istanbul in 1897. It is possible to see the traditional Islamic-Ottoman comprehension of science in thework of Taşköprîzâde Ahmed Efendi who lived during the Ottoman classical period. Within the frameworkof this understanding, since the preface of the Islamic history, the status of social science has beengranted to the intellectual activities of human beings. It is, however, a fact that the scholars in Europestruggled a lot for that goal during the period from the second half of the eighteenth-century to the thirdquarter of the twenteeth-century.
Avrupa’da son 40-50 yıldan beridir, felsefe anabilim dalının bir alt dalı olarak, bilimsel bilgininsosyolojisi denilen ve bilimin doğası, amacı, konusu, yöntemi ve insanın şahsi ve toplumsal hayatındakiyerini inceleyen bir araştırma alanı ortaya konulmuştur. Türkiye’de 20-25 yıldır bu alandabatı dillerinden Türkçe’ye tercümeler yapılmıştır. Bu makalede, bilimsel bilginin sosyolojisi yönünden16.yy. Osmanlı ilim dünyasının en seçkin temsilcilerinden olan müderris ve ansiklopedist Taşköprîzâdeİsâmeddîn Ahmed bin Mustafa’nın (1495-1561) kaleme aldığı Mevzû’âtü’l-’Ulûm adlı eser tahlil edilecektir.Bu tahlil yapılırken, bu çalışmanın esas tartışma konularına dahil olmamakla birlikte, birkaçyerde, Taşköprîzâde İsâmeddîn Ahmed tarafından temsil edilen İslâmî-Osmanlı bilim anlayışı ilebilime karşı Batılı yaklaşımlar arasında bazı benzerliklere veya farklılıklara işaret edilecektir. İki ciltolan Mevzû’âtü’l-’Ulûm’un asıl adı Miftâhü’s Sa’âde ve Misbâhû’s Siyâde’dir ve Arapça’dır. EseriTürkçe’ye yazarın oğlu Kemâleddîn Mehmed tercüme etmiştir ve Mevzû’âtü’l-’Ulûm adı altında İkdâmMatbaası tarafından İstanbul’da Rûmî 1313’te (M. 1897) iki cilt halinde basılmıştır. Osmanlı klâsikdöneminde yaşamış olan Taşköprîzâde Ahmed Efendi’nin eserinde geleneksel İslâmî/Osmanlı bilim anlayışınıgörmek mümkündür. Bu anlayış çerçevesinde, İslâm tarihinin başlangıcından beridir, insanlarınentellektüel faaliyetlerine beşerî bilim statüsü bahşedilmiştir. Oysa, bu amaç için Avrupa’da, onsekizinci yüzyılın ikinci yarısından 20.yy.ın üçüncü çeyreğine kadar olan dönemde bilginler çok mücadeleetmişlerdir.