This study examines the development of calligraphy, which reached its peak in 19th-century19th century Ottoman Istanbul, within the broader context of the period of Westernization. Unlike other traditional Ottoman arts such as architecture, bookbinding, illumination and miniature painting, calligraphy developed at a later stage, necessitating an examination of its interaction with Western artistic traditions. In this context, the study addresses the stylistic changes introduced by Baroque and Rococo ornamentation after the Tulip Period, with a particular focus on the jali thuluth inscriptions in the Tophane Nusretiye Mosque, a remarkable example of Baroque architecture. The research mainly focuses on the innovations of Mustafa Rakım Efendi (1757-1826), one of the most important calligraphers of the 19th century, who introduced a pictorial perspective to the jali thuluth script. His design approach, influenced by socio-cultural factors, is analyzed using a comparative method, emphasizing his holistic and harmonious integration of optical principles. The study also examines how Baroque aesthetics influenced Mustafa Rakım Efendi’s compositions, illustrating the structural transformation of Ottoman calligraphy from a classical line-oriented tradition to a more dynamic and progressive approach. Finally, the study provides an in-depth evaluation of the Western visual and cultural influences on Ottoman calligraphy through Mustafa Rakım Efendi’s works.
Bu çalışma, 19. yüzyılda Osmanlı başkenti İstanbul’da zirveye ulaşan hat sanatının Batılılaşma sürecindeki gelişimine odaklanmaktadır. Osmanlı’nın mimariden cilt sanatına, tezhipten minyatüre uzanan geleneksel sanat dalları arasında hat sanatının daha geç tekâmül etmesi, bu alanın Batı sanatıyla etkileşimini incelemeyi zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, Lâle Devri sonrasında Barok ve Rokoko süsleme tarzlarının Osmanlı sanatına girişinin sebebiyet verdiği üslupsal dönüşümlere temas edilmiş, özellikle Barok mimarinin örneklerinden biri olan Tophane Nusretiye Camii’ndeki celî sülüs hatlar üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmanın merkezinde, 19. yüzyılın önde gelen hattatlarından Mustafa Râkım Efendi’nin (1757-1826) celî sülüs yazıda resimsel bir bakış açısını egemen kılarak getirdiği yenilikler yer almaktadır. Onun tasarım yaklaşımını biçimlendiren sosyo-kültürel etmenler ve kendisinden önceki uygulamalardan ayrışan bütüncül, homojen, görsel algı gerekliliklerini cesurca uygulayan yaklaşımı karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Bu çalışmada, Mustafa Râkım Efendi’nin yazı kompozisyonlarında gözlemlenen Barok etkinin temel sanat ilkeleri ışığında nasıl çözümlendiği, hat sanatının klasik çizgi odaklı anlayışından ilerici kompozisyon uygulamalarına doğru yaşadığı dönüşümün yapısal boyutları ortaya konmuştur. Sonuç olarak, Batılılaşma Dönemi’nin görsel ve kültürel akımlarının Osmanlı hat sanatına yansıması, Mustafa Râkım Efendi’nin eserleri ekseninde detaylı biçimde değerlendirilmiştir.