Sanat Tarihi Yıllığı 0579-4080 2717-6940 Istanbul University 10.26650/sty.2023.1217952 Cultural and Natural Heritage Art History Kültürel ve Doğal Miras Sanat Tarihi Nusaybin-Dibek’teki Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı’ndaki Taş Rölikerler Üzerine Bir Değerlendirme Assessing the Stone Reliquaries at Mor Yuhannon Tayyoyo Monastery in Nusaybin District’s Village of Dibek https://orcid.org/0000-0002-3839-3896 Elyiğit Ufuk BANDIRMA ONYEDİ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ, İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ, SANAT TARİHİ BÖLÜMÜ, SANAT TARİHİ PR. 06 26 2023 32 205 232 12 12 2022 06 02 2023 Copyright © 1964, Journal of Art History 1964 Journal of Art History

Hristiyanlık inancında önemli bir temsil aracına dönüşen aziz ve martyr kültü, inanç ve ibadet esaslarının yanı sıra kilise litürjisini de şekillendiren unsurların başında gelmiştir. İnancı uğruna yaşamını feda etmiş olan aziz ya da martyrlere ait kalıntılar kutsal birer emanete dönüşmüşlerdir. Rölik olarak adlandırılan söz konusu emanetlerin tanımlanma şekilleri ve kapsadıkları alanlar zamanla genişlemiştir. Kutsal sayılan emanetlerin muhafaza edildiği rölikerler ise yaşanan bu gelişmeler neticesinde form ve teknik özellikler açısından oldukça zengin bir yelpazeye sahip olmuştur. Süryanilerin yaşadığı bölgelerde yoğun bir şekilde görülen aziz kültü, dini mimarinin şekillenmesine katkı sağlamıştır. Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı’ndaki rölikerlerin varlığı da bunu destekler niteliktedir. Çalışmanın amacı, Hristiyanlıkta görülen rölik kültünün, gelişimine etki eden faktörlerin Doğu Hristiyanlığına ve dolayısıyla da Süryanilere yansımasını incelemektir. Ayrıca kutsal emanetlerin muhafaza edildiği rölikerlere ait tipolojik bilgiler ışığında, söz konusu manastırda görülen rölikerlerin genel bir tanımlamasını yapmaktır. Araştırma dahilinde incelenen rölikerlerin form ve teknik özelliklerine değinmeden önce, Hristiyan teolojisinde önemli bir yere sahip olan aziz ve martyr kültü hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonraki aşama da ise Hristiyanlık inancındaki rölik kültü ve kullanılan röliker çeşitleri genel hatlarıyla tanıtılmaya çalışılmıştır. Manastırda yer alan rölikerler, kilisenin narteks kısmında tespit edilmiştir. Bu durum söz konusu rölikerleri, bölgede yer alan benzer örnekler ile konum açısından farklı bir noktaya taşımaktadır. Rölikerlerin yapının orijinal dokusunda yer almayıp daha geç bir dönemde narteks kısmına eklenmiş olabileceği düşünülmektedir. Tur Abdin Bölgesi ve dolayısıyla İzlo Dağı civarı göz önüne alındığında, Batı Süryanilerine oranla Doğu Süryanilerine ait manastırların söz konusu röliker formlarına ait daha fazla örnek barındırdığını söylemek mümkündür. Manastırın bünyesinde yer alan röilkerlerin form özellikleri, bulundukları yer itibariyle küçük ebatlara sahip olmalarına da yol açmıştır. Ayrıca incelenen örneklerin lahit formuna sahip rölikerler grubunda değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.

The cult of saints and martyrs, has become an important means of representation in the Christian faith and has occured at the forefront of the elements that shape the church liturgy in addition to the principles of belief and worship. The remains of saints and martyrs who’ve sacrificed their lives for their faith have been turned into holy relics. The ways in which these relics are identified and the areas they cover have expanded over time. As a result of these developments, the reliquaries where holy relics are kept have gained a very rich range in terms of form and technical features The cult of saints profoundly present in the region where Syriacs live contributed to the shaping of religious architecture. The presence of reliquaries in Mor Yuhannon Tayyoyo Monastery also supports this. The purpose of this study is to examine the reflections of the relic cult found in Christianity and the factors affecting its development among the Syriacs. In addition, the study purposes to make a general description of the reliquaries found in this monastery in light of the typological information on reliquaries containing holy relics. Before mentioning the form and technical features of the reliquaries under study, the article presents information about the cult of saints and martyrs, which has an important place in Christian theology. The next stage, of the study introduces; the cult of relics in Christianity in general terms, as well as the reliquaries that have been used. The reliquaries in the monastery were determined to be small in sizes and assessabled under the group reliquaries in the form of sarcophagi.

 Martyr Doğu Süryani Mor Yuhannon Rölik Röliker Martir Doğu Süryani Mor Yuhannon Rölik Röliker Martir Doğu Süryani Mor Yuhannon Rölik Röliker Martyr Eastern Syriac Mor Yuhannon relic reliquary Çalışma kapsamında herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Akyüz, Gabriyel. Mardin İli’nin Merkezinde Civar Köylerinde ve İlçelerinde Bulunan Kiliselerin ve Manastırların Tarihi. Mardin: 1998. google scholar Alican, Mustafa, “Meyyâfârikîn İsmi Üzerine Bir Soruşturma”, Tarih incelemeleri DergisiXXVII, (1), (2012). 1-21. google scholar Altun, İmrana, Feride. “Bandırma Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Bizans Dönemine Ait Bronz Haçlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 1 (2020): 133-151. google scholar Altan, Barış. “Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı”, TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası içinde, haz. Elif Keser Kayaalp. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar Aydın, Ayşe. “Türkiye Müzeleri’ndeki Suriye Tipi Rölikerler”, Sanat Tarihi Dergisi XVIII (2009):1- 23. google scholar Aydın, Ayşe. “Hıristiyan Dinindeki Martir-Aziz ve Rölik Kültünün Kilikya-Isaurya Bölgesi Hıristiyanlığına Yansımaları”, OLBA XVII (2009): 63-82. google scholar Aydın, Ayşe. Lahit Formlu Rölikerler. Antalya: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 2011. google scholar Aydın, Ayşe. “İzmir Arkeoloji Müzesi ile Tarih ve Sanat Müzesi’nde Bulunan Ampullalar”. OLBA XXIII (2015): 487-513. google scholar Gertrude Bell- Mundell Mango. The Churches And Monasterıes Of The Tur’abdın, London. (1982). google scholar Bilir, Güzin. “Anadolu’da Bulunan Geç Antik Çağ Mezar Tipleri ve Dini Mimari ile Olan İlişkileri.” Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2020. google scholar Blaylock, Stuart. “Mor Yoreth Aleksandroyo Manastırı/ Der Çepke”. TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası, hazırlayan Elif Keser Kayaalp içinde 51-56. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar Banai, Noga, Galit. “The Trophies of the Martyrs An Art Historical Study of Early Christian Silver Reliquaries”. OxfordStudies In Byzantium, hazırlayan James Howard-Johnston Elizabeth Jeffreys Marc Lauxtermann vd. içinde 1-186. Oxford University Press, 2008. 38-95. google scholar Braun, Joseph, Von. Dıe Relıquıare Des Christlichen Kultes UndIhre Entwicklung. Herder& Co. Gmbh. Verlagsbuchhandlung,1940. google scholar Brock, Sebastian. ”Notes on Some Monasteries on Mount Izla”, Abr-Nahrain 19. 1980. google scholar Brock, Sebastian. “Tur'Abdin- a Homeland of Ancient Syro-Aramaean Culture”. Turabdin, hazırlayan Hans Hollerweger içinde 20-25. Linz: Rudolf Trauner 1999. google scholar Buyruk, Hasan. “Silifke Müzesindeki Haç Röliker”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 33 (2014): 504-512 google scholar Bynum, Walker, Caroline ve Paula, Gerson. “Body-Part Reliquaries and Body Parts in the Middle Ages”. The University of Chicago Press on behalfof the International Center ofMedieval Art 36 (1997): 2-7. google scholar Mesut Dinler, “Mor Aho Manastırı/ Bnoyel/ Deyro da Fnoth/ Der Pum/ Der Pu'e”. TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası, hazırlayan Elif Keser Kayaalp içinde 105-107. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar Eco, Umberto. Ortaçağ Estetiğinde Sanat ve Güzellik. Çeviren Kemal Atakay. İstanbul: Can, 2021. google scholar Elyiğit, Ufuk. “Bursa Arkeoloji Müzesi’ndeki Madeni Haç Örnekleri.” Art-Sanat 18 (2022):173-200. google scholar Eyice, Semavi. “Rölik Mahfazaları Hakkında Bir Kitap ve Bu Münasebetle Anadolu’dan Bazı Rölik Mahfazaları.” Sanat Tarihi Yıllığı VIII (1979): 57-94 (G. 21- 22). google scholar Ferrari, C., Mıchele. “Gold und Asche. Reliquie und Reliquiare als Medien in Thiofrid von Echternachs Flores epytaphii sanctorum.” Reliquiare imMittelalter, hazırlayan Herausgegeben von Bruno Reudenbach und Gia Toussaint içinde 61-74. Berlin: Akademie Verlag GmbH, 2011. google scholar Fındık, Fatma, Ebru. “Aziz Nikolaos Kilisesi’nde Arkosolium Tipi Bir Mezar.”, Aziz Nikolaos Kilisesi Kazıları 1989-2009, hazırlayan Sema Doğan ve Ebru Fatma Fındık içinde 577-610. İstanbul: Homer, 2018. google scholar Flusin, Bernard. “Dini Hayat Düyada Hıristiyanlar- Manastır Hayatı”, Bizans Dünyası. Çeviren Aslı Bilge. İstanbul: Ayrıntı, 2019):237-271. google scholar Grabar, Andre.MartyriumRecherchesSurLe ‘CulteDesRelıquesEtL’artCretten-Antioce. Paris: College De France 1, Place Marcelin-Berttielot,1946. google scholar Gündüz, Şinasi. Din ve inanç Sözlüğü. İstanbul: 2017. google scholar Hahn, Cynthia. “What Do Reliquaries Do for Relics?”, NUMEN 57 (2010): 284-316. google scholar Hahn, Cynthia. The Reliquary Effect Enshrining the Sacred Object. China: Reaktion Books, 2017), G.24 google scholar Harnickova, Katerina. “Between East And West: Bohemian Reliquary Pectoral Crosses As Testimony To Religious And Cultural Exchange.”, Rome, Constantinople and Newly-Converted EuropeArchaeological andHistoricalEvidence II, hazırlayan Maciej Salamon, Marcin Woloszyn, Alexander Musin, Perica Spehar içinde 1-15. Kraköw - leipzig - rzeszöw - Warszawa, 2012. google scholar Hostetler, Alan, Bradley. “The Function of Text: Byzantine Reliquaries with Epigrams, 843-1204.” Doktora Tezi, Florıda State Unıversıty College of Fıne Arts, 2015. google scholar Eroğlu, Özkan. Plastik Sanatlar Sözlüğü. İstanbul: Tekhne, 2013. google scholar Kalinowski, Anja. Frühchristliche Reliquiare im Kontext von Kultstrategien, Heilserwartung und sozialer Selbstdarstellung. Wiesbaden: Reichert Verlag, 2011. google scholar Kartopu, Yıldırım, Ayşe. “Erken Dönem Kilise Babalarından Aziz Polycarp’ın Hıristiyanlık Anlayışı ve Hıristiyan İlahiyatına Etkisi.” Kahramanmaraş Sütçü imam Üniversitesi ilâhiyat Fakültesi Dergisi 18 (2018): 205-224. google scholar Kaya, Amina,” Erken Bizans Döneminde Doğu Sınırında Kentleşme Politikası: Martyropolis”, Sanat Tarihi Yıllığı 29, (2020): 129-144. google scholar Kayaalp, Keser, Elif. Churh Arcitecture of Late Antique Nothern Mesopotamia. London: Oxford University Press, 2021. google scholar Klauser, Theodor. “Christlicher Mârtyrerkult, Heidnischer Heroenkult ve Spâtjüdische Heiligenverehrung.” ArbeitsgemeınschaftFürForschungDesLandesNordrheın-Westfalen Geısteswissenschaften, içinde 27-38 Wiesbaden : Springer Fachmedien, 1960. google scholar Koch, Guntram. Frühchrisdiche Kunst Eine Einführung. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1995. google scholar Koch, Guntram. Erken Hıristiyan Sanatı. Çeviren Ayşe Aydın. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat, 2007. google scholar Koçyiğit, Oğuz. “Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi Bizans Dönemi Maden Haçları.”,Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35 (2018): 110-121. google scholar Bernhard Kötting, Der ftühchristliche Reliquienkult unddie Bestattung imKirchengebaude, Springer Fachmedien Wiesbaden, 1965. google scholar Lake, Kirsopp. TheApostolic Fathers. London: Wıllıam Heınemann New York G. P. Putnam’s Sons,1919. google scholar Madrigal, Marc. Kilise Babaları Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2015. google scholar Metin, Hüseyin. “Burdur Müzesi’nden Bir Röliker Haç.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi24 (2019): 413-418. google scholar Mietke, Gabriele. “Monumentalisierung Christlicher Heiliger in Kilikien in Frühbyzantinischer Zeıt.” OLBA XVII (2009): 117-140. google scholar Musurillo, Herbert. The Acts Of The Christian Martyrs. Oxford: Oxford at the C l a r e n d o n P r e s s, 2000. google scholar Özdemir, Hicran ve Gökçen K. Öztaşkın. “Denizli Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Bizans Dönemi Maden Haçlarından Bir Grup.” XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu’nda sunulan bildiri, Pamukkale, 14-16 Ekim 2019. google scholar Palmer, Andrew. Monk andMason on the TigrisFrontier: The EarlyHistory of Tur Abdin. Cambrige, 1990. google scholar Pitarakis, Brigitte. Les Croix-Reliquaries Pectorales Byzantines En Bronze. Paris: Picard, 2006. google scholar Roberts, Alexander, James Donaldson ve A. Cleveland Coxe. Ante-NıceneFathers Translations of the Writings of the Fathers down to A.D. 325. Newyork: Charles Scribner’s Sons, 1913. google scholar Sandin, Karl. “Liturgy, Pilgrimage, and Devotion in Byzantine Objects”, The University of Chicago Press on behalf of the Detroit Institute of Arts 67 (1993): 44-56. google scholar Sinclair, Alan, Thomas. Eastern Turkey: An Architectural andArchaeologıcal Survey III. London: Pindar Press, 1989. google scholar Sözen, Metin ve Uğur Tanyeli. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi, 2015. google scholar Turani, Adnan. Sanat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi, 2020. google scholar Villard de, Monneret, Ugo. Mezopotamya Mimarisinde Kutsal Mekanlar. Çeviren Arusyak Özfuruncu. İstanbul:Yaba, 2012. google scholar Wilmshurst, David. The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318-1913. Leuven: Peeters, 2000. google scholar Wittekind, Susanne. Zur Bedeutung Von Reliquiaren In DerFrühmittelalterichen Liturgie 2013. google scholar