Between the 16th and 19th centuries, Ottoman-Turkish music underwent profound transformations that positioned it not merely as a form of art but as a carrier of cultural memory, aesthetic intuition, and cognitive structures. This study analyzes modal transitions (geçki) through AI-assisted cognitive mapping, offering a new framework that bridges traditional musical aesthetics with contemporary technological epistemologies. A repertoire of approximately 150 classical works digitized through score transcriptions, meşk transmissions, and performance recordings was examined using LSTM and Transformer-based deep learning models. The analysis revealed not only the frequency, directionality, and central nodes of modal transitions but also their historical differentiations. Findings show that artificial intelligence should not be reduced to a statistical tool of accuracy; rather, it emerges as a cognitive partner capable of approximating cultural meaning and aesthetic intuition. The prominence of Rast and Hicaz as central hubs, the recurrent role of Uşşak as a target makam, and the visibility of historical variations in cognitive maps collectively demonstrate the dual success of this approach in both technical and cultural terms. The originality of this research lies in its conceptualization of music not simply as a numerical sequence of melodic shifts but as a cognitive-ecological system in which collective memory, cultural identity, and aesthetic orientation converge. Accordingly, this article is not only addressed to musicologists but also invites contributions from cognitive scientists, AI researchers, philosophers of aesthetics, and cultural memory scholars. It redefines the relationship between human and machine as a dialogical partnership in the co-production of meaning, rather than a one-sided process of mechanical computation. In this way, the historical modal transitions of Ottoman-Turkish music become an epistemological laboratory in the age of artificial intelligence, offering both a reinterpretation of the past and a philosophical horizon for the future.
Osmanlı-Türk musikisi, 16. ile 19. yüzyıllar arasında geçirdiği dönüşümlerle yalnızca bir sanat biçimi olarak değil, aynı zamanda kültürel hafızanın, estetik sezginin ve bilişsel örüntülerin taşıyıcısı olarak incelenmesi gereken bir fenomen haline gelmiştir. Bu çalışma, makamsal geçişlerin (geçki) yapay zekâ destekli bilişsel haritalama yöntemiyle çözümlemesini yaparak, geleneksel müzik estetiği ile çağdaş teknolojik epistemolojiler arasında yeni bir bağlam sunmaktadır. Araştırmada yaklaşık 150 klasik eser seçilmiş; bu eserler nota transkripsiyonları, meşk aktarımı ve icra kayıtlarından elde edilen veri setiyle dijitalleştirilmiştir. LSTM ve Transformer tabanlı derin öğrenme modelleri aracılığıyla makamlar arası geçişlerin sıklıkları, yönelimleri, yoğunluk merkezleri ve tarihsel farklılaşmaları ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, yapay zekânın yalnızca istatistiksel doğruluk sağlayan bir araç değil, aynı zamanda kültürel anlamı yeniden üreten ve estetik sezgiye yaklaşabilen bir bilişsel ortak olabileceğini göstermektedir. Rast ve Hicaz makamlarının merkezî düğüm rolü üstlenmesi, Uşşak’ın çoğunlukla hedef makam olarak belirginleşmesi ve geçkilerin tarihsel çeşitliliğinin bilişsel haritalarda görünür kılınması, bu yaklaşımın hem teknik hem kültürel bir başarı taşıdığını kanıtlamaktadır. Çalışmanın özgünlüğü, müziği yalnızca melodik geçişlerin matematiksel dizisi olarak değil; kolektif hafıza, kültürel aidiyet ve estetik yönelimlerin iç içe geçtiği bir bilişsel-ekolojik sistem olarak kavramsallaştırmasında yatmaktadır. Bu nedenle makale, yalnızca müzikoloji uzmanlarına değil, bilişsel bilimciler, yapay zekâ araştırmacıları, estetik felsefeciler ve kültürel bellek çalışmalarıyla ilgilenen disiplinler arası uzmanlara da hitap etmektedir. Araştırma, insan ile makine arasındaki ilişkiyi, mekanik bir işlemden öte, kültürel ve estetik anlamın ortaklaşa üretildiği bir diyalog olarak yeniden tanımlamaktadır. Böylece Osmanlı-Türk musikisinin tarihsel geçişleri, yapay zekâ çağında epistemolojik bir laboratuvar niteliği kazanmakta hem geçmişi yeniden anlamlandırmakta hem de geleceğe yönelik düşünsel ufuklar açmaktadır.