This study examines the views of Erzurumlu İbrahim Hakkı, one of the leading thinkers in the history of Islamic thought, on philosophical issues. If we look at the texts written by Erzurumlu İbrahim Hakkı, it will be seen that he thoroughly analysed both philosophical works and the thoughts of Islamic philosophers. He wrote versatile and comprehensive works by benefiting from the accumulated knowledge of Islamic culture in every sense. This situation must be related to the thinker's acceptance that the way to ‘marifetullah’, which can be expressed as knowing and recognising God, passes through knowing the sciences. For this reason, Erzurumlu İbrahim Hakkı frequently emphasised the necessity of learning sciences in his works. Especially in his work Marifetname, Erzurumlu İbrahim Hakkı analysed a number of philosophical issues on which Islamic philosophers expressed their opinions. The influence of Islamic philosophers is evident in the way the thinker handled the subject of the soul. Likewise, in his understanding of existence, İbrahim Hakkı of Erzurumlu, who is seen to follow the Peripatetic thought, mainly Farabi and Ibn Sina, has made his classification in this manner. In his idea of cosmogony, traces of Plotinus' theory of emanation are visible. However, İbrahim Hakkı adopted the middle way by adding the concept of creation from nothing to these thoughts. Ibrahim Hakki of Erzurumlu, who is seen to take religion as a reference in his view of morality, made the definitions of good and bad in this context. These views of Erzurumlu İbrahim Hakkı show that, although there was an important opposition front in his time, he did not exclude philosophical discussions, but on the contrary, he discussed these issues within the boundaries of Islam.
Bu çalışma, ilmi birikimiyle İslam düşünce tarihinde adından söz edilen önemli bir şahsiyet olan Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın felsefi konulara dair görüşlerini incelemektedir. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın kaleme aldığı metinlere bakılırsa hem felsefi eserleri hem de İslam filozoflarının düşüncelerini etraflıca incelediği görülecektir. O, İslam kültürüne mal olmuş birikimden her anlamda istifade ederek çok yönlü ve kapsamlı eserler kaleme almıştır, Bu durum düşünürün, Allah’ı bilmek, tanımak olarak ifade edilebilecek olan “marifetullah”ın yolunun ilimleri bilmekten geçtiği kabulüyle ilişkili olmalıdır. Bu sebeple Erzurumlu İbrahim Hakkı, ilimlerin öğrenilmesinin gerekliliğini eserlerinde sıklıkla vurgulamıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı özellikle Marifetname adlı eserinde İslam filozoflarının görüş beyan ettiği bir takım felsefi meseleleri incelemiştir. Düşünürün nefs konusunu ele alış biçiminde de İslam filozoflarının etkisi açıktır. Aynı şekilde varlık anlayışında Farabi ve İbn Sina ağırlıklı olmak üzere Meşşai düşünceyi takip ettiği görülen Erzurumlu İbrahim Hakkı, tasnifini de bu minvalde yapmıştır. Onun kozmogoni düşüncesinde ise Plotinus’un sudur nazariyesinden izler görünür. Ancak İbrahim Hakkı, bu düşüncenin içerisine yoktan yaratma anlayışını da eklemleyerek orta yolu benimsemiştir. Ahlak görüşünde ise dini referans aldığı görülen Erzurumlu İbrahim Hakkı, iyi-kötü tanımlamalarını bu minvalde yapmıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın ele aldığı bu görüşler, onun yaşadığı dönemde önemli bir karşı cephe bulunmasına rağmen felsefi tartışmaları tardetmediği, bilakis bu hususları İslam dini sınırları içerisinde tartıştığını göstermektedir.