meujfe Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1306-7850 Mersin University 10.17860/mersinefd.472247 Studies on Education Eğitim Üzerine Çalışmalar Türkçe Öğretiminde Metin Türüne Uygun Okuma Eğitimi https://orcid.org/0000-0003-4065-2030 Ak Başoğul Duygu İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - CERRAHPAŞA https://orcid.org/0000-0001-6627-8337 Dilidüzgün Şükran İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - CERRAHPAŞA https://orcid.org/0000-0001-5449-5107 Çetinkaya Edizer Zeynep İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - CERRAHPAŞA https://orcid.org/0000-0001-9584-545X Karagöz Melda İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ - CERRAHPAŞA 04 15 2019 15 1 165 185 10 19 2018 01 07 2019 Copyright © 2005, Mersin University Journal of the Faculty of Education 2005 Mersin University Journal of the Faculty of Education

Okuma;geçmişten günümüze seslendirme, anlama, kavrama ve yapılandırma ileilişkilendirilerek tanımlanmıştır. Günümüzde ise okuma, üstbilişsel bir süreçolarak nitelendirilmekte ve bu süreci denetlemeyi temel almaktadır. Yetkin birokurdan beklenen, belirli bir okuma amacıyla metne yaklaşıp okuma eylemisüresince artalan bilgilerini işe koşarak metne özgü yapılarıanlamlandırabilmesidir. Bu yetkinlikler de metin türüne özgü üstbilişsel okumastratejilerini işletmeyi gerektirir. Farklı üstbilişsel okuma stratejilerifarklı okuma yöntem-teknikleriyle uygulanabilir. Bu bağlamda çalışmanın amacı,metin türlerine uygun üstbilişsel okuma sırası stratejileri ve okuma yöntem-teknikleriniilişkilendirip etkinlik önerileri sunarak okuma eğitimi için ders araç-gerecigelişimine katkıda bulunmaktır. Yazınsal ve bilgilendirici metinlerin özellikleriniyansıtmaları ve ders kitaplarında sıklıkla kullanılmaları nedeniylearaştırmada, amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme bağlamında öykü,şiir ve makale türleri ele alınmıştır. Betimsel bir araştırma olan çalışmadaDilidüzgün, Çetinkaya-Edizer, Ak-Başoğul, Karagöz ve Yücelşen (2018) tarafındanhazırlanan metin türü bağlamında üstbilişsel okuma sırası stratejileri ile okumayöntem-tekniklerinin ilişkilendirildiği çizelge kılavuz olarak seçilmiştir.Çalışma sonucunda araştırma kapsamına alınan üç metin türünün, okunma amacıdoğrultusunda üstbilişsel okuma sırası stratejileri ile okumayöntem-tekniklerinin kullanımı bağlamında ortaklıklar ve farklılaşmalar taşıdığıbulgulanmıştır. Bu ortaklık ve farklılaşmalar doğrultusunda belirtke tablolarıhazırlanmış, etkinlikler belirtke tablolarından yola çıkılarak oluşturulmuştur.Oluşturulan bu etkinlikler, öneri niteliğinde olup uygulamalı çalışmalarlagenellenebilirliğinin artırılacağı düşünülmektedir.

 Türkçe öğretimi okuma eğitimi metin türü üstbilişsel okuma stratejileri okuma yöntem-teknikleri Adalı, O. (1993). Bilgilendirici metinlerin okunması. Baysal, J., İpşiroğlu, N., İpşiroğlu, Z. ve Ozil, Ş. (Yazı kurulu) Yaratıcı toplum yolunda çağdaş eğitim içinde (3. Baskı) (s. 61- 70). İstanbul: Cem Yayınevi, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları 1. Anderson, L. W., Krathwohl, D. R., Airasian, P. W., Cruikshank, K. A., Mayer, R. E., Pintrich, P. R, Raths, J. ve Wittrock, M. C. (2014). Öğrenme öğretim ve değerlendirme ile ilgili bir sınıflama: Bloom’un eğitim hedefleri ile ilgili sınıflamasının güncelleştirilmiş biçimi (D. A. Özçelik, Çev.) (2. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Aydın-Gönül, D. (2016). Türkçe ders kitaplarındaki yazınsal metinleri okuma-anlama etkinliklerinin eleştirel okuma ölçütlerini karşılama yeterliliği (8.sınıf örneği) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Aydın, S. ve Demir-Atalay, T. (2015). Öz-düzenlemeli öğrenme. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Bamberger, R. (1990). Okuma alışkanlığını geliştirme (B. Çapar, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı. Beyreli, L., Çetindağ, Z. ve Celepoğlu, A. (2008). Yazılı ve sözlü anlatım (3. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Bohn-Gettler, C. M. ve Kendeou, P. (2014). The interplay of reader goals, working memory, and text structure during reading. Contemporary Educational Psychology, 39, 206-219. Creswell, J. W. (2014). Araştırma deseni (4. Baskı) (Y. Dede, Çev.). Ankara: Eğiten Kitap. Çetinkaya-Edizer, Z., Dilidüzgün, Ş., Ak-Başoğul, D., Karagöz, M. ve Yücelşen N. (2018). Türkçe öğretiminde üstbilişsel okuma stratejileri ile okuma yöntem-tekniklerinin metin türüne göre değerlendirilmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(29), 479-511. Dilidüzgün, Ş. (2013). Ortaokul Türkçe derslerinde oku(ma)dan özet yaz(ma)ya. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 46(2), 47-68. Dilidüzgün, Ş., Çetinkaya-Edizer, Z., Ak-Başoğul, D., Karagöz, M. ve Yücelşen, N. (2018, Haziran). Metin türüne uygun okuma becerisini geliştirmeye yönelik okuma yöntem-teknikleriyle üstbilişsel okuma stratejilerini ilişkilendirme çalışması [Öz]. ERPA International Congresses on Education’da sunulan bildiri, İstanbul Üniversitesi, İstanbul. Erden, A. (1998). Kısa öykü ve dilbilimsel eleştiri. Ankara: Gündoğan Yayınları. Erözden, A. (1998). Okuma dersinin değişik boyutları. İstanbul Üniversitesi, Yabancı Diller Eğitimi Bölümü Dergisi, YDEB II, 29-58. İstanbul: Çantay Kitabevi. Flavell, J. ve Wellman, H. (1977). Metamemory. Kail, Jr. R. V. ve Hagen, J. (Ed.). Perspectives on the development of memory and cognition içinde (s. 3-33). Hillsdale, NJ: Erlbaum. Göktürk, A. (1989). Çeviri: Dillerin dili. İstanbul: Çağdaş Yayınları. Grabe, W. (2002). Narrative and expository, macro-genres. John, A. M. (Ed). Genre in The Classroom: Multiple perspectives içinde. USA: Lawrence Erlbaum Associates. Karatay, H. (2014). Okuma eğitimi-kuram ve uygulama (2. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Kim, M. (2006). Genre-based approach to teaching writing. TESL Working Paper Series, 4(2), 33-39. Langer, J. A. (1990). The process of understanding: reading for literary and informative purpose. Research in the Teaching of English, 24(3), 229-260. MEB. (2018). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Ankara: MEB Yayınları. Meyer, J. B. F. (1985). Prose analysis: Purposes, procedures, and problems. Britten, B. K. ve Black, J. B. (Ed.), Understanding expository text: A theoretical and practical handbook for analyzing explanatory text içinde (s. 11-64). Hillsdale, NJ: Erlbaum. Ontario, Ministry of Education. (2004). Think literacy: Cross-curricular approaches, grades 7-12. Erişim adresi: http://www.edu.gov.on.ca/eng/studentsuccess/thinkliteracy/files/ThinkLitEnglish10-12.pdf. Özdemir, E. (1983). Okuma sanatı. İstanbul: İnkılap Kitabevi. Özdemir, E. (1992). Sözlü ve yazılı anlatım tekniği, kompozisyon. İstanbul: Remzi Kitabevi. Özdemir, E. (1993). Dil Edebiyat öğretiminde Yeni Yönelimler. Özer, B. (Ed.), Türk dili ve edebiyatı öğretimi içinde (s. 12-30). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi. Özdemir, E. (2002). Eleştirel okuma (5. Basım). Ankara: Bilgi Yayınevi. Paltridge, B. (2001). Genre and the language learning classroom. The University of Michigan Press. Polat, T. (2006). Okur odaklı bir yaklaşımla yazın eğitimi. Milli Eğitim Edebiyat Eğitimi ve Öğretimi Özel Sayısı, 34, 169. Sever, S. (2013). Çocuk edebiyatı ve okuma kültürü. İzmir: Tudem. Shokouhi, H. ve Jamali, R. (2013). Metacognitive reading strategies and the text type. Shahid Beheshti University. Deakin University’s Research Repository.Ülper, H. (2010). Okuma ve anlamlandırma becerilerinin kazandırılması. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. Wellek, R. ve Warren, A. (1982). Yazın kuramı (Y. Salman, ve S. Karantay, Çev.). İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.