Heidegger’in Felsefesi Bağlamında Yapay Zekâ

Abstract

Bu çalışma, Martin Heidegger’in varlık, Dasein, gestell ve aletheia kavramlarını yapay zekâ (YZ) bağlamında ele alarak modern teknoloji çağının ontolojik ve etik sorunlarına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Yapay zekânın insanın dünyayla kurduğu anlam ilişkisini nasıl dönüştürdüğü, Heidegger’in teknik eleştirisi çerçevesinde sorgulanmakta ve bu dönüşümün insanın kendisini anlama biçimine etkileri tartışılmaktadır. Böylece çalışma, yapay zekânın yalnızca bir araç değil, varlığın açığa çıkma tarzlarını yeniden yapılandıran bir ontolojik çerçeve sunduğunu göstermeyi hedeflemektedir. Heidegger doğrudan YZ’den bahsetmese de insanın varoluşuna ve teknolojinin özüne dair çözümlemeleri, yapay zekâ teknolojilerinin mahiyetine ilişkin derin bir felsefi perspektif sunmaktadır. Bu makalede, dasein’ın dünya-içinde-Martin olarak anlam üretme kapasitesi ile YZ’nin anlam kurma yetisi karşılaştırılmış, sembolik hesaplama ve derin öğrenme yaklaşımlarının Heideggerci ölçütler açısından neden yetersiz kaldığı tartışılmıştır. Ayrıca gestell kavramı çerçevesinde, modern teknolojinin insanı ve dünyayı ölçülebilir kaynaklara indirgemesi sorunu, YZ teknolojileriyle ilişkilendirilmiştir. Son olarak aletheia kavramı üzerinden, YZ’nin hakikati açığa çıkarma potansiyeli ve beraberinde getirdiği gizleme sorunları değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, YZ’nin insanın ontolojik ufkunu daraltma riski taşıdığını, bu nedenle Heideggerci düşüncenin teknolojik çağda eleştirel ve yönlendirici bir çerçeve sunduğunu göstermektedir.

Keywords

• Martin Heidegger
• yapay zeka
• Dasein
• gestell
• aletheia

Artificial Intelligence in the Context of Heidegger’s Philosophy

Abstract

This study explores Martin Heidegger’s concepts of Being, Dasein, technology (Gestell), and aletheia in relation to artificial intelligence (AI), aiming to shed light on the ontological and ethical challenges of the technological age. Although Heidegger never directly addressed AI, his analyses of human existence and the essence of technology provide a profound philosophical framework for understanding the nature of AI systems. The paper compares Dasein’s capacity to generate meaning as a being-in-the-world with AI’s ability to construct meaning, arguing that symbolic computation and deep learning approaches remain insufficient when assessed through Heideggerian criteria. Furthermore, the notion of Gestell is used to examine how modern technology reduces both humans and the world to measurable resources, and how this paradigm manifests in AI applications. Finally, through the lens of aletheia, the paper discusses AI’s potential to disclose truth and the accompanying risk of concealment. Findings suggest that AI may narrow humanity’s ontological horizon, reinforcing Heidegger’s relevance as a critical guide in the age of advanced technology.

Keywords

• Martin Heidegger
• artificial intelligence
• Dasein
• gestell
• aletheia

References

1. Bekalp, B. (2025). “Fenomenolojik Perspektiften Yapay Zekâ: Yönelimsellik, Beden ve Çerçeve Problemi.” MetaZihin, 8(1): 25-56. Alındığı URL: https://dergipark.org.tr/en/pub/metazihin/article/1695620
2. Capurro, R. (2017). Homo Digitalis. Heidelberg: Springer VS.
3. Capurro, R. (2020). “The Age of Artificial Intelligences: A Personal Reflection.” International Review of Information Ethics, 28: 1-14.
4. Çöl, D. (2020). “Heidegger’in Modern Teknoloji Eleştirisi ve Günümüz Dijitalliği.” İ. Eken ve B. Gezmen (Ed.), Dijital Dünya ve Teknolojik Gelişmelerin Sosyal Bilimlere Etkisi içinde (s. 151-173). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
5. Dreyfus, H. L. (1972). What Computers Can’t Do: A Critique of Artificial Reason. New York: Harper & Row.
6. Dreyfus, H. L. (1991). Being-in-the-World: A Commentary on Heidegger’s Being and Time, Division I. Cambridge, MA: MIT Press.
7. Dreyfus, H. L. (1992). What Computers Still Can’t Do: A Critique of Artificial Reason. Cambridge, MA: MIT Press.
8. Dreyfus, H. L. (2007). “Why Heideggerian AI Failed and How Fixing It Would Require Making It More Heideggerian.” Philosophical Psychology, 20(2): 247-268.

9. Floridi, L. (2014). The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford: Oxford University Press.
10. Heidegger, M. (2011[1927]). Varlık ve Zaman. Çev. Kaan H. Ökten. (2. Baskı). İstanbul: Agora Kitaplığı. [Çalışmanın orijinal başlığı: Sein und Zeit, 1927].
11. Heidegger, M. (1998[1954]). Tekniğe İlişkin Soruşturma. Çev. Doğan Özlem. İstanbul: Paradigma. [Çalışmanın orijinal başlığı: Die Frage nach der Technik, 1954].
12. Heidegger, M. (2004[1930]). “Hakikatin Özü Üzerine.” Çev. Nejat Aday. Tezkire, 36-37: 125-148. [Çalışmanın orijinal başlığı: Vom Wesen der Wahrheit, 1930].
13. Köse, U. (2022). Yapay Zekâ Felsefesi. İstanbul: Doğu Kitabevi.
14. Kurzweil, R. (2005). The Singularity is Near: When Humans Transcend Biology. New York: Viking.
15. Mercan, B. A. ve Aytaç, A. M. (2024). “Sahicilik ve Teknoloji Siyaseti Kıskacında: Bir Kaynak Olarak İnsan.” FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 39: 317-345. Alındığı URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/flsf/article/1534881
16. Özdemir, M. ve Aşik Birlik, B. (2025). “Teknoloji Felsefesi ve Yapay Zekâ Kuşakları Bakımından Dünya Toplumları.” Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 9(1): 114-132.
17. Tan, H. (2025). “Yapay Zekâ ile İnsan Yakınsamasını Felsefe Düşünürlerinin Yaklaşımları Üzerinden Eleştirel Bir Değerlendirme.” HUMANITAS – Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 13(25): 306-333. Alındığı URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/humanitas/article/1602451