17. Yüzyıl Sonunda İstanbul Vakıflarının Savaş Finansmanına Katkısı: Vezaif Akçesi ve Tevziat Uygulaması

Öz

Osmanlı ordusunun 1683 yılında Viyana kuşatmasından başarısızlıkla dönmesi, Kutsal-İttifak Devletleri ile 16 yıl sürecek bir savaş sürecinin başlamasına neden olmuştur. Bu durum, sürdürülebilir bir savaş için malî açıdan tedbirler alınmasını gerektirmiştir. İmdad-ı seferiye olarak anılan bu tedbirler içerisinde en dikkat çekeni vakıflardan gelir elde edilmek istenmesiydi. Bu doğrultuda 1688 ve 1694 yıllarında vakıf çalışanlarının yıllık gelirlerinin yarısı talep edilmiştir. İmparatorluk geneline tatbik edilen bu uygulamanın en önemli ayağını ise İstanbul’da bulunan vakıflar oluşturmuştur. Zira, İstanbul’daki vakıflardan elde edilen gelir imparatorluğun Anadolu ve Rumeli’deki vakıflarından elde edilen gelirinin üstündeydi. Bu çalışma, XVII. yüzyılın sonunda İstanbul’daki vakıfların savaş finansmanına katkısını ele almayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, öncelikle İstanbul’daki vakıfların iktisadî boyutu üzerinde durulmuştur. Selatin, Hanım Sultan ve Paşa vakıfları gibi büyük bütçeli ve çok sayıda personel istihdam eden vakıfların önemine dikkat çekilmiştir. Daha sonra 1684 ve 1694 yıllarında İstanbul’daki vakıflardan alınan vezaif akçesine değinilmiştir. Bu kapsamda vezaif akçesinden elde edilen gelirin daha çok yüksek bütçeli vakıflardan temin edildiği ileri sürülmüştür. Son olarak 1698 yılında Osmanlı Devleti’nin bir kez daha İstanbul’daki vakıflardan yardım talep ettiği belirtilmiştir. Ancak bu son uygulamada vakıflardan tahsil edilen meblağın vezaif akçesi yöntemiyle değil tevziat usulüyle gerçekleştirildiği öne sürülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• 17. Yüzyıl
• Savaş
• Vakıf
• Vezaif Akçesi
• İstanbul Vakıfları

The Contribution of Istanbul Waqfs to War Financing at the End of the 17th Century: The Practice of Vezaif Akçe and Tevziat

Abstract

The failure of the Ottoman army in the Siege of Vienna in 1683 led to a 16-year conflict with the Holy League States. This situation required the adoption of financial measures to sustain the war. The most notable of these economic measures, known as the "Imdad-ı seferiye", was the attempt to generate revenue from Waqfs. Accordingly, half of the annual revenue of Waqf employees was demanded in 1688 and 1694. The most significant part of this empire-wide policy was implemented in Istanbul, as the revenue from Waqfs there exceeded that of Anatolia and Rumelia. This study aims to examine the contribution of waqfs in Istanbul to war financing at the end of the 17th century. In this context, it first focuses on the economic dimension of the waqfs in Istanbul, highlighting the significance of large-budget waqfs such as Selatin, Hanım Sultan, and Pasha waqfs, which employed a considerable number of staff. The study also addresses the vezaif akçesi collected from the waqfs in Istanbul in 1684 and 1694, arguing that the revenue from the vezaif akçe was primarily obtained from high-budget waqfs. Finally, it is noted that in 1698, the Ottoman state once again requested financial aid from the waqfs in Istanbul. However, the amount collected was not obtained through the vezaif akçesi method, but rather by means of the tevziat method.

Keywords

• 17th Century
• War
• Waqf
• Vezaif Akçesi
• İstanbul Waqfs

References

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
2. BOA, Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d.), 98.
3. BOA, Bab-ı Defteri Evamir-i Maliye Kalemi Defterleri (D.EVM.d.), 26289.
4. BOA, Bab-ı Defteri Mevkufat Kalemi Defterleri (D.MKF.d.), 27637.
5. BOA, Cevdet Askeri (C. AS.), 664/27903; 99/4498.
6. BOA, Cevdet Evkaf (C.EV.), 449-22747.
7. BOA, Evkaf Haremeyn Muhasebeciliği Defterleri (EV.HMH.d.), 515; 530; 531; 546; 547; 552; 554; 556; 562; 809; 811; 818; 837; 998.
8. BOA, Hatt-ı Hümâyûn (HAT.), 1446/50; 1654/14.

9. BOA, İbnülemin Askeriye (İE.AS.), 44-4035.
10. BOA, İbnülemin Bahriye (İE.BH.), 7-631.
11. BOA, Kâmil Kepeci Tasnifi Defterleri (KK.d.), 4096.
12. BOA, Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.), 131; 287; 1145; 1217; 1821; 1864; 1876; 1881; 1883; 3687; 4515; 4774; 4982; 4983; 5174; 5233; 5235; 5917; 6006; 6025; 6060; 7042; 9862; 18518; 22503.
13. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d.), 2248.
14. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e.), 32/5; 773/26.
15. Kitap, Makale ve Tezler
16. Agoston, Gabor. “Doğu-Orta Avrupa’da İmparatorluklar ve Savaş, 1550-1750: Osmanlı-Habsburg Rekabeti ve Askerî Dönüşümü.” çev., M. Fatih Çalışır, Osmanlılar’da Strateji ve Askerî Güç, İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
17. Agoston, Gabor. “Osmanlı İmparatorluğu ve Rusya’da Askerî Dönüşüm, 1500–1800.” çev., M. Fatih Çalışır, Osmanlılar’da Strateji ve Askerî Güç, İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
18. Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116/1688-1704). haz. Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
19. Barkan, Ömer Lüfti. “Osmanlı İmparatorluğunda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar.” İktisat Fakültesi Mecmuası 23/1-2 (1963): 239-296.
20. Barkan, Ömer Lütfi. “Edirne ve Civarındaki Bazı İmâret Tesislerinin Yıllık Muhasebe Bilânçoları.” Belgeler 1/1-2 (Temmuz 1964): 235-377.
21. Barkan, Ömer Lütfi. “Fatih İmareti 1489-90 Yılları Muhasebe Bilançoları.” İktisat Fakültesi Mecmuası 23/1-2 (1963): 297-341.
22. Barkan, Ömer Lütfi. “H.933-934 (M.1527-1528) Malî Yılına Ait Bir Bütçe Örneği”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 15/1-4 (1953): 251-329.
23. Barkan, Ömer Lütfi. “Süleymaniye Cami ve İmareti Tesislerine Âit Yıllık Bir Muhasebe Bilançosu 993/994 (1585/1586).” Vakıflar Dergisi 9 (2006): 109-161.
24. Baş, Yaşar. “Fatih Sultan Mehmed’den II. Bayezid’e Ayasofya Vakıfları ve 1481-1491 Tarihli Vakıf Muhasebeleri.” İstanbul Üniversitesi Tarih Dergisi 41 (2005): 25-42.
25. Başoğlu, Tuncay. “Vazife”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XLII (İstanbul: TDV Yayınları, 2012), 579-581.
26. Berki, Ali Himmet. “Vakıfların Hukuk ve Tarih Bakımından Kıymeti.” Vakıflar Dergisi 6 (1965): 5-7.
27. Black, Jeremy. A Military Revolution?Military Change and European Societies 1550-1800. Londra: Macmillan Press, 1991.
28. Cezar, Yavuz. “Osmanlı Maliyesinde XVII. Yüzyılın İkinci Yarısındaki İmdadiye Uygulamaları.” İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 2 (1992): 69-102.
29. Çiftçi, Cafer. “Bursa’da Vakıfların Sosyo-Ekonomik İşlevleri (1544-1588 ve 1749-1795 Yılları Arası Vakıf Muhasebe Kayıtları Işığında).” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001.
30. Davies, Brian L. “Rus Askeri Gücünün Gelişimi 1453-1815.” çev., Yavuz Alogan. Top, Tüfek ve Süngü-Yeniçağda Savaş Sanatı 1453-1815, ed. Jeremy Black, İstanbul: Kitap Yayınları, 2003.
31. Defterdar Sarı Mehmet Paşa. Zübde-i Vekayiât: Tahlil ve Metin (1066-1116/1656-1704). haz. Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
32. Demir, Mesut. “1686-1687 (H. 1097-1098) Tarihli Atik Şikâyet Defteri’nin Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
33. Ergenç, Özer. Osmanlı Klasik Dönemi Kent Tarihçiliğine Katkı: XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya. Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayınları, 1995.
34. Freiherr Philipp Röder von Diersburg. Des Markgrafen Ludwig Wilhelm von Baden Feldzüge wider die Türken, cilt 2. Karlsruhe: 1842.
35. Frost, Robert I. “The Polish-Lithuanian Commonwealth and the “Military Revolution.” Poland and Europe: Historical Dimensions, ed. M.B. Biskupski-James S. Pula, Columbia University Press, 1994.
36. Genç, Mehmet. “Mâlikâne”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVII (Ankara: TDV Yayınları, 2003), 516-518.
37. Glete, Jan. War and State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military State. Londra: Routledge, 2002.
38. Güran, Tevfik. Ekonomik ve Malî Yönleriyle Vakıflar-Süleymaniye ve Şehzade Süleyman Paşa Vakıfları. İstanbul: Kitabevi, 2006.
39. Hanlon, Gregory. The Twilight of a Military Tradition: Italian Aristocrats and European Conflicts 1560-1800. Londra: UCL Press, 1998.
40. Hızlı, Mefail. “Osmanlı Vakıf Sisteminde “Rakabe”.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/6 (1994): 53-70.
41. Hintze, Otto. “Military Organization and the Organization of the State”, The Historical Essays of Otto Hintze Edited with an Introduction by Felix Gilbert With the assistance of Robert M. Berdahl. New York: Oxford University Press, 1975.
42. İnalcık, Halil. “İstanbul”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIII (İstanbul: TDV Yayınları, 2001), 220-239.
43. İpşirli, Mehmet. “Cihet”. TDV İslâm Ansiklopedisi, VII (İstanbul: TDV Yayınları, 1993), 546-548.
44. Kantemir, Dimitri. Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi II. çev., Özdemir Çobanoğlu, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2002.
45. Maçal, Mehtap. “Osmanlı Klasik Döneminde Üç Valide Sultan Vakfiyesi Mukayesesi.” Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
46. Memiş, Şerife Eroğlu, “Kudüs Vakıflarında İstihdam: 18. Yüzyılda Vakıf Görevlilerinin Sosyo-Ekonomik ve Demografik Özellikleri.” Osmanlı Araştırmaları 55 (2020): 99-144.
47. Nedkoff, B.C. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye.”. çev., Şinasi Altundağ. Belleten 8/32 (1944): 599-652.
48. Orbay, Kayhan. “Coping with Institutional and Financial Crises in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Ensuring the Survival of Ottoman Royal Waqfs.” Medieval History Journal 22/2 (2019): 229-252.
49. Orbay, Kayhan. “Edirne II. Bayezid Vakfı’nın Mali Tarihi (1597-1640).” A.Ü. Güneydoğu Avrupa Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Dergisi I/1 (2012), 113-141.
50. Orbay, Kayhan. “Imperial Waqfs within the Ottoman Waqf System.” Endowment Studies 1/2 (2017): 135-153.
51. Orbay, Kayhan. “Vakıflar ve Merkez Arasında Gelir Aktarımları ve Savaş Finansmanı.” Vakıflar Dergisi 39 (2013): 75-88.
52. Orbay, Kayhan. “Vakıfların Bazı Arşiv Kaynakları (vakfiyeler, şeriyye sicilleri, mühimmeler, tahrir defterleri ve vakıf muhasebe defterleri).” Vakıflar Dergisi 29 (2005): 29-41.
53. Orbay, Kayhan. “Vakıfların İktisadi Etkinliği, Mali Denetimi ve İktisadi İşlemleri Üzerine Bazı Değerlendirmeler.” Vakıf ve İktisat Sempozyumu. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2014: 177-182.
54. Orbay, Kayhan. The Magnificent Süleymâniye Owed a Debt to the Butcher and the Grocer.” Belleten 75/272 (2011): 87-134.
55. Özvar, Erol. Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulaması. İstanbul: Kitabevi, 2003.
56. Palffy, Geza. “The Origins and Development of the Border Defence System Againts the Ottoman Empire in Hungary (Up to the Early Eighteenth Century).” Ottomans, Hungarians and Habsburgs in Central Europe, ed. Geza David-Pal Fodor. Leiden: Brill, 2000.
57. Parker, Geoffrey. “The 'Military Revolution—A Myth?.” The Military Revolution Debate-Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe, ed. Clifford J. Rogers. New York: Routledge, 1995.
58. Parker, Geoffrey. Askeri Devrim: Batı’nın Yükselişinde Askeri Yenilikler 1500-1800. ter., Tuncay Zorlu. İstanbul: Küre Yayınları, 2018.
59. Ramazan Pantık, “Borçlanma Stratejileri ve Sarraf Kredileri Bağlamında Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi (1750-1840).” Belleten 88/313 (2014): 845-898.
60. Roberts, Michael. The Military Revolution, 1560-1660; An Inaugural Lecture Delivered Before the Queen's University of Belfast. Belfast: M. Boyd, 1956.
61. Sahillioğlu, Halil. Bir Asırlık Osmanlı Para Tarihi 1640-1740. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, 1965.
62. Tabakoğlu, Ahmet. “Osmanlı Devletinin İç Hazinesi.” Osmanlı Mâliyesi: Kurumlar ve Bütçeler I, haz. Mehmet Genç-Erol Özvar. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2006.
63. Tabakoğlu, Ahmet. “XVII ve XVIII. Yüzyıl Osmanlı Bütçeleri.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 41/1-4 (1985): 389-414.
64. Tabakoğlu, Ahmet. Gerileme Dönemine Girerken Osmanlı Maliyesi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1985. Tabakoğlu, Ahmet. Osmanlı Malî Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
65. Taşkın, Osman. “Ebu Eyyüb Ensari Vakfı’nın 1706-1825 Yılları Arası Vakıf Muhasebesi.” XVIII. Türk Tarih Kongresi 5, Ankara: TTK, 2022.
66. Tilly, Charles. Zor, Sermaye ve Avrupa Devletlerinin Oluşumu. çev. Kudret Emiroğlu. Ankara: İmge Kitabevi, 2001.
67. Tuğluca, Murat. “Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşlarında Bir Savaş Finansman Kaynağı Olarak Nefîr-i Âmm Bedeli (1688-1689).” Osmanlı Araştırmaları 61 (2003): 83-115.
68. Türkal, Nazire Karaçay. “Silahdar Fındıklılı Mehmet Ağa-Zeyl-i Fezleke: 1065-22 Ca. 1106/1654-7 Şubat 1695.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2012.
69. Wilson, Peter H. German Armies, Wars and German Politics,1648-1806. Londra: UCL Press, 1998.
70. Yediyıldız, Bahaeddin. “Vakıf Müessesesinin XVIII. Asır Türk Toplumundaki Rolü.” Vakıflar Dergisi 14 (1982): 1-27.
71. Yediyıldız, Bahaeddin. “Vakıf”, TDV İslam Ansiklopedisi, XLII (İstanbul: TDV Yayınları, 2012), 479-486.
72. Yediyıldız, Bahaeddin. “XVIII. Asır Türk Vakıflarının İktisadi Boyutu.” Vakıflar Dergisi 18 (1984): 5-41.
73. Yediyıldız, Bahaeddin. “XVIII. Asırda Türk Vakıf Teşkilatı.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi-Prof. Tayyip Gökbilgin Hatıra Sayısı 12 (1982): 171-190.
74. Yüksel, Hasan. “Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü Üzerinde Bir Araştırma (1585-1683).” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1990.