pausbed Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1308-2922 2147-6985 Pamukkale University 10.30794/pausbed.1595672 Green Economy Yeşil Ekonomi YEŞİL EKONOMİ KAPSAMINDA TÜRK CUMHURİYETLERİNDE ÇEVRESEL KUZNETS HİPOTEZİNİN TESTİ TESTING THE ENVIRONMENTAL KUZNETS HYPOTHESIS IN THE TURKISH REPUBLICS WITHIN THE SCOPE OF GREEN ECONOMY https://orcid.org/0000-0002-8062-7473 Durgun Ayşe SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ Advanced Online Publication 12 03 2024 11 21 2025 Copyright © 2008, Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute 2008 Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute

İklim değişikliği konusunda dünya genelinde tedirginliğin yükselmekte olduğu günümüzde sürdürülebilir büyüme ve yeşil ekonomi giderek önemini arttırmaktadır. Doğayı kirletmeden ve gelecek nesillerin kaynaklarını tüketmeden sürdürülebilir büyüme için yenilenebilir enerji kaynaklarının arttırılması ve fosil yakıt açısından zengin olan ülkelerin bu kaynakları daha rasyonel kullanımı önem arz etmektedir. Bu çalışma seçilmiş Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin 1992-2020 dönemi boyunca panel veri yöntemi kullanılarak Çevresel Kuznets eğrisinin (ÇKE) geçerliliğini ve yeşil ekonomi boyutunu incelemektedir. Analizde kullanılan değişkenler, karbon emisyonu, kişi başına düşen reel gayri safi yurt içi hasıla (KBGSYİH) ve karesi, enerji, nüfus, dışa açıklık, üretimin katma değeri ile insani gelişme endekslerini içermektedir. İlgi değişkenlerinin kapsamlı olması bu çalışmayı diğer benzer çalışmalardan ayırmaktadır. Buna ek olarak seçilen ülke grubunun verisinin az olması ve fazla çalışılmamış bir alan olması nedeniyle devam eden literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Elde edilen bulgulara göre seçilen bölgede Çevresel Kuznets Hipotezi doğrulanmıştır. Bu durumda çevre kirliliğinin azaltılabilmesi için, etkili çevre politikası ve temiz enerji kullanımı ile ekonomik büyümenin gerekli olduğu söylenebilir.

Sustainable growth and green economy are becoming increasingly important in today's world where there is a growing concern about climate change. For sustainable growth without polluting nature and consuming the resources of future generations, it is important to increase renewable energy resources and for countries rich in fossil fuels to use these resources more rationally. This study examines the validity of the Environmental Kuznets Curve (EKC) and the green economy aspect of selected Central Asian Turkic republics over the period 1992-2020 using the panel data method. The variables used in the analysis include carbon emissions, real gross domestic product per capita and its square, energy, population, openness to foreign trade, value added of production, and human development indices. The comprehensiveness of the variables of interest distinguishes this study from other similar studies. In addition, it is thought that the selected country group will contribute to the current literature since it is an area that has not been studied much due to data shortage. According to the findings, the Environmental Kuznets Hypothesis is confirmed in the selected region. In this case, it can be said that in order to reduce environmental pollution, effective environmental policy, clean energy use, and economic growth are necessary.

 Çevresel Kuznets hipotezi Yeşil ekonomi Orta Asya Türk Cumhuriyetleri Büyüme Yenilenebilir enerji Panel veri analizi Environmental Kuznets hypothesis Green economy Central Asian Turkish Republics Growth Renewable energy Panel data analysis Acar, A., Bağ Güllü, A., Aksoy, H., Çalışkan, R. Y. Z., Serhadlıoğlu, S., & Taranto, Y. (2023). Türkiye enerji dönüşümü görünümü. SHURA. Ahmadov, E., & Khalilov, T. (2019). Azerbaijan from inclusive and innovative governance to green economy. Economic and Social Development: Book of Proceedings, 988–1001. Akay, Ç. (2015). Dinamik panel veri modelleri. In S. Güriş (Ed.), Stata ile panel veri modelleri. Der Yayınevi. Al, İ. (2019). Sürdürülebilir kalkınma ve yeşil ekonomi: Türkiye için bir endeks önerisi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 112–124. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.473413 Alam, M., Wahid, M., Noman, A. H., & Öztürk, İ. (2016). Relationships among carbon emissions, economic growth, energy consumption and population growth: Testing the environmental Kuznets curve hypothesis for Brazil, China, India and Indonesia. Ecological Indicators, 70, 466–479. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2016.06.043 Al-Mulali, U., Öztürk, İ., & Solarin, S. A. (2016). Investigating the environmental Kuznets curve hypothesis: The role of renewable energy. Ecological Indicators, 67, 267–282. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2016.02.059 Apergis, N., & Payne, J. (2010). The emissions, energy consumption, and growth nexus: Evidence from the Commonwealth of Independent States. Energy Policy, 38, 650–655. Apergis, N., & Öztürk, İ. (2015). Testing environmental Kuznets curve hypothesis in Asian countries. Ecological Indicators, 52. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2014.11.026 Arellano, M. (2004). Panel data econometrics. Oxford University Press. Arellano, M., & Bond, S. (1991). Some tests of specification for panel data: Monte Carlo evidence and an application to employment equations. Review of Economic Studies, 58, 277–297. https://doi.org/10.2307/2297968 Atıl Aşıcı, A. (2012). İktisadi düşüncede çevrenin yeri ve yeşil ekonomi: Karşılaştırmalı bir analiz. In A. Atıl Aşıcı & Ü. Şahin (Eds.), Yeşil ekonomi. Yeni İnsan Yayınevi. Baltagi, B. (2005). Econometric analysis of panel data. John Wiley & Sons. Beyene, S. D., & Kotosz, B. (2019). Testing the environmental Kuznets curve hypothesis: An empirical study for East African countries. International Journal of Environmental Studies, 77(4), 636–654. Bilgili, F., Koçak, E., & Bulut, Ü. (2016). The dynamic impact of renewable energy consumption on CO2 emissions: A revised environmental Kuznets curve approach. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 54, 838–845. https://doi.org/10.1016/j.rser.2015.10.080 Bowen, A. (2012). Green growth, green jobs and labor markets. World Bank. Bozkurt, C., & Okumuş, İ. (2017). Gelişmiş ülkelerde çevresel Kuznets eğrisi hipotezinin test edilmesi: Kyoto Protokolü’nün rolü. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 5(4), 57–67. Cameron, A. C., & Trivedi, P. K. (2005). Microeconometrics: Methods and applications. Cambridge University Press. Cho, C. H., Chu, Y. P., & Yang, H. Y. (2014). An environmental Kuznets curve for GHG emissions: A panel cointegration analysis. Energy Sources Part B, 9(2), 120–129. Çay Atalay, A., & Akan, Y. (2023). The validity of the environmental Kuznets curve hypothesis on green economy indicators of OECD countries. Trends in Business and Economics, 37(1), 57–67. https://doi.org/10.5152/TBE.2023.1010601 Çikolar, E. (2023). Kırgızistan’da yeşil ekonomiye bakış. Paradigma: İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 12(Özel Sayı), 147–159. Çoşkun, A., & Güngör, B. (2015). Sermaye yapısını etkileyen faktörler: Panel veri analizi ile. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(3), 337–356. Demir, D., & Kuveloğlu, D. T. (2023). Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde enerji yoksulluğu. Uluslararası İktisadi ve İdari Çalışmalar Dergisi, 1(1), 50–70. Demirci, O. (2022). Otuzuncu bağımsızlık yılında Türkmenistan ekonomi politiği: 1991–2020 dönemi. In M. Dikkaya (Ed.), Türk Cumhuriyetlerinde ekonomik dönüşüm. Orion Kitabevi. Dereli, M., Boyacıoğlu, E. Z., & Terzioğlu, M. K. (2019). Investigation of the relationship between climate change and tourism sector with dynamic panel data analysis. Journal of Turkish Tourism Research, 3(4), 1228–1243. Diyar, S., Akparova, A., Toktabayev, A., & Tyutunnikova, M. (2014). Green economy–Innovation-based development of Kazakhstan. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 140, 695–699. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.04.497 Erdoğan, M., & Ganiev, J. (2016). Orta Asya ülkelerinde CO2 emisyonu, iktisadi ve finansal gelişme ve fosil yakıt enerji tüketimi ilişkisi. Turkish Studies, 471- 487. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.11214 Farhani, S., Mrizak, S., Chaibi, A., & Rault, C. (2014). The environmental Kuznets curve and sustainability: A panel data analysis. Energy Policy, 71, 189- 198. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2014.04.030 Greene, W. (2000). Econometric analysis. Prentice Hall. Günel, T. (2019). Türk Cumhuriyetleri’nde CO2 emisyonu ve ekonomik büyüme ilişkisi: Panel nedensellik analizi. Sosyoekonomi, 27(40), 151- 164. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2019.02.09 Gürbüz, Y. E., Ulu, M. A., & Çiçekli, M. Y. (2022). Orta Asya enerji raporu. ORASAM. Hsiao, C. (2003). Analysis of panel data. Cambridge University Press. Hassan, M. S., Meo, M. S., Karim, M. Z. A., & Arshed, N. (2020). Prospects of environmental Kuznets curve and green growth in developed and developing economies. Estudios de Economía Aplicada, 38(3), 1–18. https://doi.org/10.25115/eea.v38i3.3367 IPCC. (2023). Climate change 2023. Karhan, G. (2011). Türk Cumhuriyetlerinde çevresel Kuznets eğrisi hipotezi testi: Panel veri analizi. Turan-Sam, 8(32), 11–17. Kasman, A., & Duman, Y. S. (2015). CO2 emissions, economic growth, energy consumption, trade and urbanization in new EU member and candidate countries: A panel data analysis. Economic Modelling, 44, 97–103. https://doi.org/10.1016/j.econmod.2014.10.022 Knuth, S. (2018). Breakthroughs for a green economy? Financialization and clean energy transition. Energy Research & Social Science, 41, 220–229. https://doi.org/10.1016/j.erss.2018.04.024 Koç, S., & Saidmurodov, S. (2018). Orta Asya ülkelerinde elektrik enerjisi, doğrudan yabancı yatırımı ve ekonomik büyüme ilişkisi. Ege Akademik Bakış, 18(2), 321–328. 10.21121/eab.2018237358 Kumar, P. (2017). Innovative tools and new metrics for inclusive green economy. Current Opinion in Environmental Sustainability, 24, 47–51. Kuznets, S. (1955). Economic growth and income inequality. American Economic Review, 45(1). Li, J., Chen, L., Chen, Y., & He, J. (2022). Digital economy, technological innovation, and green economic efficiency. Managerial and Decision Economics, 43(3), 616–629. https://doi.org/10.1002/mde.3406 Li, T., Wang, Y., & Zhao, D. (2016). Environmental Kuznets curve in China: New evidence from dynamic panel analysis. Energy Policy, 91, 138–147. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2016.01.002 Loiseau, E., Saikku, L., Antikainen, R., et al. (2016). Green economy and related concepts: An overview. Journal of Cleaner Production, 139, 361–371. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.08.024 Manga, M., & Cengiz, O. (2020). Çevresel Kuznets hipotezine küreselleşme eksenli yaklaşım. Vizyoner Dergisi, 11(28), 738–752. https://doi.org/10.21076/vizyoner.674546 Mert, M. (2016). SPSS STATA yatay kesit veri analizi. Detay Yayıncılık. Mileva, E. (2007). Using Arellano-Bond dynamic panel GMM estimators in Stata. Fordham University. Narayan, P. K., & Narayan, S. (2010). Carbon dioxide emissions and economic growth. Energy Policy, 38(1), 661–666. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2009.09.005 Özen, O. Z., & Terzioğlu, M. K. (2023). Makroekonomik göstergelerin çevresel bozulma üzerindeki rolü. In Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimlerde Gelişmeler – 4. Roodman, D. (2009). A note on the theme of too many instruments. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 71, 135–158. https://doi.org/10.1111/j.1468-0084.2008.00542.x Sarıöz Ökten, Y., & Koçak, E. (2024). Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri’nde materyal Kuznets eğrisi. XI Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu. Taşkın, F., & Zaim, O. (2000). Searching for a Kuznets curve in environmental efficiency. Economics Letters, 68, 217–223. Tatoğlu, F. Y. (2018a). İleri panel veri analizi. Beta Yayınları. Tatoğlu, F. Y. (2018b). Panel veri ekonometrisi. Beta Yayınları. Tatoğlu, F. Y. (2020). Panel zaman serileri analizi. Beta Yayınları. Turan, V. (2024). İklim krizi ve yeşil ekonomi. In V. Yılmaz (Ed.), Güncel kent araştırmaları. Özgür Yayınları. United Nations Environment Programme. (2011). Towards a green economy: Pathways to sustainable development and poverty eradication. Wang, S. X., Benjamin, F. Y., & Zhang, Z. G. (2015). Population growth and the environmental Kuznets curve. China Economic Review, 36, 146–165. Wooldridge, J. (2002). Econometric analysis of cross section and panel data. MIT Press. Yao, S., Zhang, S., & Zhang, X. (2019). Renewable energy, carbon emission and economic growth. Journal of Cleaner Production, 235, 1338–1352. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.07.069 Yazar, Y. (2011). Enerji ilişkileri bağlamında Türkiye ve Orta Asya ülkeleri. Yeter, F., Eroğlu, İ., Kangal, N., & Çoban, M. N. (2021). Ekonomik büyüme, enerji tüketimi ve çevresel bozulma ilişkisi. Türk Dünyası Araştırmaları, 129(255), 405–432. Yücel, M. A., & Terzioğlu, M. K. (2022). Türkiye ve Avrupa bölgesinde eko-verimlilik. Verimlilik Dergisi, (4), 569–584. https://doi.org/10.51551/verimlilik.934024 Yücel, M. A., & Terzioğlu, M. K. (2023). Sürdürülebilir kalkınma ve eko-inovasyon. Verimlilik Dergisi, (Özel Sayı), 171–186. https://doi.org/10.51551/verimlilik.1103725