Analysis of a Hadith Evaluated in the Context of Hasāis al-Nabī: The Narration ‘My Eyes Sleep, My Heart Does Not’

Abstract

In addition to being human, the Prophet Muhammad possessed the mission of prophethood, and it has been accepted that he had certain characteristic distinguishing him from other people. These characteristics, expressed by the concept of Hasāis al-Nabī, have been identified and explained based on the revelatory texts. One of the characteristics evaluated within the scope of Hasāis al-Nabī is the issue that the Prophet’s ablution was not broken when he slept. The narration, “My eyes sleep, but my heart does not,” has been accepted as the basis for this characteristic. This narration is found not only in the works on the characteristics of the Prophet, but also in the classical hadith collections. Hadith commentators have cited this hadith as evidence to explain situations such as the Prophet falling asleep upon returning from a journey and falling to wake up for the morning prayer, or performing prayer without renewing his ablution after waking up. However, considering that the Messenger of Allah served as an example for his ummah and personally taught the fundamental rulings of the religion, this situation raises problem: it indicates a basic ruling such as ablution cannot be learned from the prophetic sunnah or sirah. In other words, based on the Prophet’s words and actions, it seems possible to rule that “sleeping does not invalidate ablution.” However, adopting such an approach not only creates a clear contradiction with other scriptural texts but also opens the door to a ruling that has no basis in Islamic tradition since the time of the Companions. This study addresses this problem by focusing on the hadith, “My eyes sleep, but my heart does not.” The article employs the document analysis method from qualitative research methods. The sources and documents in which the narration appears have been examined, their authenticity assessed, and the contexts in which they were transmitted in hadith literature analyzed. The article also details how the narration is addressed both in the chapter headings of musannef works and in the commentaries of hadith scholars. According to the findings of the research, the narration appearsin the primarysources, especially in sections related to prayer. This shows that the narration is generally associated with worship, considering its content. However, some compilers and commentators interpreted this hadith to mean that the Prophet’s ablution was not invalidated because his heart remains awake even while he slept. Hadith commentators developed interpretations aimed at resolving contradictions different narrationshadiths, going beyond the way compilers organized the narrations. The narrations from Ibn Abbas—such as the Prophet reading the Qur'an after waking up without performing ablution, then performing ablution to pray, and later praying again without renewing ablution after falling asleep and waking up—were evaluated together with the hadith, “My eyes sleep, but my heart does not.” The commentators explained the Prophet’s behavior by saying that he did not sleep deeply or that there was no situation that required ablution. However, based both on the commentators’ interpretations and the textual analysis and transmissions context of the narration, it has been concluded that the hadith “My eyes sleep, but my heart does not” essentially emphasizes the Prophet’s mental awareness and has no direct connection to ablution.

Keywords

• Hadith
• Commentary
• Narration
• Hasāis al-Nabī
• Ablution
• Sleep

Hasâisü’n-Nebî Bağlamında Değerlendirilen Bir Hadisin Tahlili: ‘Gözlerim Uyur Kalbim Uyumaz’ Rivâyeti

Abstract

Beşer olmasının yanı sıra risâlet görevi bulunan Hz. Peygamber’in insanlardan ayrılan bazı özelliklerinin olduğu kabul edilmiştir. Hasâisü’n-nebî kavramıyla ifade edilen bu özellikler, naslardan hareketle tespit edilmiş ve açıklanmıştır. Hasâisü’n-nebî kapsamında değerlendirilen özelliklerden birisi de Hz. Peygamber’in uyuduğunda abdestinin bozulmaması meselesidir. Bu hususiyetin dayanağı olarak da “Gözlerim uyur, kalbim uyumaz.” rivâyeti kabul edilmiştir. Söz konusu rivâyet sadece hasâisü’n-nebî eserlerinde değil, aynı zamanda klasik hadis külliyatında da yer almıştır. Hadis şârihleri ise Hz. Peygamber’in sefer dönüşü uyuya kalıp sabah namazına uyanamaması veya uyandıktan sonra abdest almadan namaz kılması gibi durumları açıklamak için bu hadisi delil olarak göstermişlerdir. Ancak Resûlullah’ın ümmetine örnek teşkil ettiği ve dinin özellikle aslî hükümlerini bizzat öğrettiği dikkate alındığında, abdest gibi temel bir hükmün nebevî sünnetten veya sîretten öğrenilemeyeceği şeklinde bir sorunla karşı karşıya kalınmasına yol açmaktadır. Başka bir ifadeyle Resûlullah’ın bu sözü ve ameli esas alınarak “uyumakla abdest bozulmaz” şeklinde bir hüküm verilmesi mümkün gözükmektedir. Ancak böyle bir yaklaşım benimsendiğinde hem diğer naslarla açık bir çelişki ortaya çıkmakta hem de sahâbe döneminden itibaren İslâmî gelenekte hiçbir dayanağı bulunmayan bir hükmün kapısı aralanmış olmaktadır. Çalışma bu sorunsala yönelerek “Gözlerim uyur, kalbim uyumaz.” hadisini konu edinmiştir. Makalede nitel araştırma metotlarından doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Rivâyetin geçtiği kaynaklar ve senedler incelenmiş, sıhhat derecesi değerlendirilmiş ve hadis literatüründe hangi bağlamlarda tahrîc edildiği analiz edilmiştir. Rivâyetin hem musannef eserlerin bâb başlıklarında hem de hadis şârihlerinin yorumlarında nasıl ele alındığı ayrıntılı biçimde ortaya konmuştur. Araştırma sonucunda ulaşılan bilgilere göre rivâyet, temel kaynaklarda özellikle namazla ilgili bölümlerde yer almaktadır. Bu da rivâyetin içeriği dikkate alınarak genelde ibadetle ilişkilendirildiğini göstermektedir. Ancak bazı musannifler ve şârihler, bu hadisi Hz. Peygamber’in uyku hâlinde de kalbinin uyanık olması nedeniyle abdesti bozulmaz şeklinde yorumlamışlardır. Hadis şârihleri, musanniflerin rivâyetleri tertip etme biçimlerinin dışına çıkarak, hadisler arasındaki çelişkileri gidermeye yönelik yorumlar geliştirmişlerdir. İbn Abbâs’tan gelen, Hz. Peygamber’in uyandıktan sonra abdest almadan Kur’ân okuması, sonra namaz kılmak için abdest alması, ardından tekrar uyuyup kalkınca abdest almadan namaz kılması gibi rivâyetleri “Gözlerim uyur, kalbim uyumaz.” hadisiyle beraber değerlendirilmiştir. Şârihler, Hz. Peygamber’in bu davranışını onun derin uyumamış olmasıyla veya abdest gerektirecek bir durumunun meydana gelmemesiyle açıklamışlardır. Ancak gerek şârihlerin yorumlarından gerekse rivâyetin metin ve tahrîclerinden hareketle “Gözlerim uyur, kalbim uyumaz.” hadisinin, esasen Hz. Peygamber’in zihinsel farkındalığını vurguladığı, abdestle doğrudan bir ilişkisinin olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

• Hadis
• Şerh
• Rivâyet
• Hasâisü’n-Nebî
• Uyku
• Abdest

References

1. Abdurrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habîbu’r-Rahmân el-Azamî. 11 Cilt. el-Meclisu’l-İlmi, ts.
2. Ahatlı, Erdinç. “Hasâisü’n-Nebî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/277-281. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaûd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1419/1998.
4. Arı, Abdüsselam. “Uyku”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/246-247. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Atmaca, Veli. “Hadiste Orijinal Lafzı Tespit Mümkün Mü ‘Seriyye Hadisi Örneği’”. Elmi Axtarışlar 2 (2010), 73-104.
6. Avcı, Fatih. “Hadislerde Muamelâta Dair Hükümlerin Umûmî veya Husûsî Olarak Değerlendirilme Kriterleri”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies 20/4 (2025), 1703-1724. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.87868
7. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İFAV, 5. Basım, 2011.
8. Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed. Umdetü’l-kârî şerhu sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdullah Muhammed. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.

9. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleyman b. Halef. el-Münteka şerhu Muvatta’. thk. Muhammed Abdülkadir Ahmed Ata. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1420/1999.
10. Beyhakî, Ahmed b. Ali. es-Sünenü’l-kebîr. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
11. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Delâilü’n-nübüvve. thk. Abdulmu‘tî Kala‘ci. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1408/1988.
12. Bozbaş, Fatiha. “Uykunun Abdeste Tesiri Konusundaki Fıkhî Tartışmalar”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 29 (2017), 299-316.
13. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
14. Çelik, Abdullah. Buhârî’nin Sahîh’inde Dört Mezhebe Göre Amel Edilmeyen Hadisler. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
15. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eşa’s. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd. 7 Cilt. Dâru’r-Risâle, 1430/2009.
16. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillah. Delâilü’n-nübüvve. thk. Muhammed Revvâs - Abdülber Abbâs. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2. Basım, 1406/1986.
17. Erul, Bünyamin. “Hadis Yorumunun Sınırları”. İlahiyat Akademi Dergisi 7-8 (2018), 1-24.
18. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. A‘lâmü’l-hadis fî şerhi sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed b. Sa’d b. Abdirrahman. 4 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, 1409/1988.
19. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Meâlimü’s-sünen. 4 Cilt. Haleb: el-Matbaatu’l-İlmiyye, 1351/1932.
20. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdilah. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed Atâ - Muhammed Ali Muavvad. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’İlmiyye, 2. Basım, 1423/2002.
21. İbn Battâl, Ebü’l-Hasan Ali b. Halef. Şerhu sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yasir b. İbrahim. 10 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, ts.
22. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdulllah b. Muhammed. el-Musannef. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Tâc, 1. Basım, 1409/1989.
23. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî bi şerhi sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed. 17 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1426/2005.
24. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. el-İhsân fî takrîbi sahîhi İbn Hibbân. thk. Mehmet Ali Sönmez - Halis Aydemir. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2016.
25. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk. Sahîh-i İbn Huzeyme. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. 4 Cilt. b.y.: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1400/1980.
26. İbn Râhûye, Ebû Ya‘kūb İshâk b. İbrâhîm. Müsnedü İshâk b. Râhûye. thk. Abdülğafûr b. Abdilhak el-Belûşî. 5 Cilt. Medine: Mektebetü’l-İmân, 1412/1991.
27. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh. el-Mesâlik fî Şerhi Muvatta’i Mâlik. thk. Muhammed b. el-Hüseyn es-Süleymanî - Âişe bt. el-Hüseyn es-Süleymanî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1428/2007.
28. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 7. Basım, 2016.
29. Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh Hüseynî. el-ʿArfü’ş-şezî şerhi süneni’t-Tirmizî. thk. Muhammed Şakir. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Turâsi’l-Arabî, 1425/2004.
30. Kuleynî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Yaʿḳûb el-. el-Furûʿu’l-kâfî. thk. Alî Ekber el-Ğıfârî. 8 Cilt. Tahran: Dâru’l-Kutubi’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1388.
31. Kuzudişli, Ali. “Rivâyetlerin Yapısal Analizine Giriş: İbn Sayyâd ile İlgili Rivayetler Üzerine Bir Yöntem Uygulaması”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/2 (2009), 85-128.
32. Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1425/2004.
33. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Müsnedü’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâsi’l-Arabî, 1412/1991.
34. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. 9 Cilt. Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1406/1986.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddin. el-Minhâc şerhu sahîhi Müslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâsi’l-Arabî, 1392/1972.
36. Oğuzay, Rukiye. “İslâm Literatüründe Hasâis: Mefhûmu ve Muhtevâsı”. Hadis Tetkikleri Dergisi 17/2 (2019), 139-165.
37. Oğuzay, Rukiye. “Sünnetin Anlaşılmasına Katkısı Bağlamında Hasâis ve Muhtevâsı”. Hadis Tetkikleri Dergisi 21/1 (2023), 29-47.
38. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Mu’cemü’l-kebîr. thk. Humeydî b. Abdilmecîd. 25 Cilt. Kahire: Meketebetü İbn Teymiye, ts.
39. Tatar, Veli. “İbn Hacer’in ‘Fethu’l-Bârî’ Eserinde Şâfiîlerin Amel Etmediği Hadisleri Yorumlama Metodu (Abdest ve Gusül Bölümleri Örneği)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/3 (30 Eylül 2025), 928-950. https://doi.org/10.32711/tiad.1711098
40. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. es-Sünen. thk. Beşâr Avvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Dâru Garbi’l-İslâmî, 1996.
41. Türcan, Zişan. Hadis Şerh Geleneği : Doğuşu Gelişimi ve Dönüşümü. Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı, 2020.
42. Yerlikaya, Hatice. Rivayetlerde Uyku Adabı ve Ahkâm Hadislerinde Uykunun Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2019.