Kıyas, Arap gramerinin kurallarını belirlemeye yönelik çalışmaların başlangıcından itibaren temel bir aklî yöntem olarak kullanılmıştır. Bununla beraber kıyasa yönelik farklı itirazlar yapılmıştır. Bu makalede Enbârî’nin el-İğrâb fî cedeli’l-iʻrâb adlı eserinde “Kıyasa Yapılan İtirazlar” başlığı altında kısaca değindiği, Süyûtî’nin ise el-İktirâh fî usûli’n-nahv ve cedelihi isimli çalışmasında kıyasa yöneltilen itiraz türleri anlamında “el-Kavâdih fi’l-ʻille” başlığı altında Enbârî’den doğrudan nakilde bulunduğu fesâdü’l-iʻtibâr kavramı ele alınmaktadır. Literatür taraması yönteminden istifade edilerek hazırlanan ve kıyasa yöneltilen itirazlar başlığı altındaki diğer terimleri dışarda tutarak sadece fesâdü’l-iʻtibâr kavramıyla sınırlanan bu çalışmadaki amaç söz konusu kavramı farklı örnekler üzerinden açıklamaktır. Enbârî’nin fesâdü’l-iʻtibâra yaptığı tanımın efrâdını câmi ağyârını mâni bir tanıma dönüşebilmesi için ilave olarak icmâʻ ve muttarid gibi bazı kavramların tarifte yer alabileceğine dair düşünce makalenin önemine işaret etmek için yeterli bir argüman olarak düşünülebilir. Enbârî tarafından sadece bir örnekle açıklanan kavramın farklı örnekler üzerinden detaylı bir şekilde izah edilerek daha net bir şekilde anlaşılmasına bu çalışmanın katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Diğer taraftan bu makalede ilk bakışta söz konusu kavramla yapılan kıyas eleştirilerinin gerçekte bu kavramı kapsamadığına yönelik birkaç mesele örnek verilerek fesâdü’l-iʻtibârın çerçevesi belirlenmeye çalışılmıştır. Makalede Enbârî’den daha önce kullanılmadığı tespit edilmiş olan fesâdü’l-iʻtibâr kavramının “Araplardan nakledilen muttarid nassa (semâʻ) veya icmâʻa aykırı bir kıyas ile herhangi bir meselede istidlâlde bulunmaktır.” şeklinde tarif edilmesinin konu ile ilgili örneklere daha uygun olacağı tavsiye edilmiştir. Yapılan öncül araştırmalar sonucunda Enbârî’nin ilim dünyasına çok büyük bir ihtimalle fıkıh usulünden devşirdiği fesâdü’l-iʻtibâr ile ilgili gerek Arap dünyasında gerekse ülkemizde müstakil bir çalışmaya ulaşılmamıştır.
From the inception of efforts to establish the rules of Arabic grammar, qiyās has been used as a fundamental rational method. However, different objections had been made to qiyās. This article deals with the concept of fasād al-i‘tibār, mentioned briefly under the title of “Objections to Qiyās” by al-Anbārī in his works al-Iġrāb fī jadal al-i‘rāb and directly quoted by al-Suyūṭī from al-Anbārī in his work al-Iqtirāḥ fī uṣūl al-naḥw wa jadalihi under the heading “al-Qawādiḥ fī al-‘illa”, which refers to types of objections to qiyās. The purpose of this study, prepared using the literature review method and limited to the concept of fasād al-i‘tibār, excluding other terms under the heading of objections to qiyās, is to explain this concept through different examples. According to understanding, al-Anbārī’s definition of fasād al-i‘tibār could include additional concepts such as al-ijmā‘ and al-muṭṭarid to become mutually exclusive collectively exhaustive, which we believe signifies the importance of this article. It is considered that this study will contribute to a clearer understanding of the concept, which was explained with only one example by al-Anbārī, by providing detailed explanations through different examples. On the other hand, this article tries to determine the framework of fasād al-i‘tibār by providing a few examples that suggest the criticisms of qiyās made with this concept do not actually encompass it. In this article, it is recommended that the concept of fasād al-i‘tibār, which has not been used before al-Anbārī, be defined as “to make a syllogism in any matter with an analogy contrary to the muṭṭarid text (al-semā‘) or al-ijmā‘ transmitted from the Arabs” would be more appropriate to the examples related to the subject. As a result of the preliminary researches it is suggested that al-Anbārī most likely borrowed the concept of fasād al-i‘tibār from the methodology of Islamic jurisprudence, and no independent study has been found on this topic either in the Arab world or in our country.