II. Abdülhamid 1876’da tahta çıktığında kendisini Rusya ile savaşa doğru evrilen bir siyasi ortam, 1875’te borçlarını ödeyemeyeceğini ilan eden bir hükümetin yarattığı mali belirsizlik ortamı ve bunlara ek olarak, Tanzimat reformlarının getirdiği Avrupa yönelimli eğitim anlayışının yaygınlaştığı bir eğitim ortamında buldu. 1880’lerin ortalarında II. Abdülhamid mevcut eğitim sisteminin kendisine karşı muhalefeti artırdığını gözlemekte ve bu sistemin değiştirilmesi gerektiğine inanmaktaydı. Bu amaçla, genel olarak eğitimde dini ve ahlaki derslerin ağırlığının artırılması için birçok nizamname çıkarıldı. Fransa’da 1789 İhtilali sonrasında izlenen eğitim politikası örneğinden hareketle, devlete sadık memur ve vatandaş yetiştirmenin yolunun eğitimden geçtiği anlayışı gelişti. II. Abdülhamid, bu yöndeki değişiklikleri hayata geçirecek, ilk ve orta eğitimin yaygınlaştırılmasını sağlayacak, idare ve maliye sahasında kendini kanıtlamış Ahmet Zühtü Paşa’yı maarif nezaretinin başına getirdi. Zühtü Paşa özellikle Avrupa devletlerinin siyasi baskısına dayanarak kural tanımaz bir tutum içindeki yabancı, misyoner ve gayrimüslim okullarının ruhsat almalarını sağlamaya ve bunların devlet aleyhine faaliyetlerine engel olmaya çalıştı. Maarif ve maliye konularında değerli raporlar hazırladı ve daha önce başarısızlık nedeniyle kapatılmış bulunan Darülfünun’u bir daha kapanmamak üzere yeniden açtı. Aralıksız 10 yıl 7 ay gibi bir süreyle en uzun süre maarif nazırlığı yapmış olan Ahmet Zühtü Paşa’nın yürüttüğü maarif siyasetinin ve uygulamalarının etkileri Cumhuriyet dönemine kadar uzandığı için kapsamlı bir değerlendirmeyi hak etmektedir. Dolayısıyla, arşiv belgelerine dayalı bu makale onun Osmanlı’nın son dönem maarif siyasetindeki rolünü ortaya çıkarmak amacını gütmektedir.
When Abdülhamid II ascended the throne in 1876, he found himself in a political environment that was evolving towards war with Russia, an environment of financial uncertainty created by a government that declared its inability to pay its debts in 1875, and, in addition, an educational environment in which the European-oriented education approach brought about by the Tanzimat reforms became widespread. In the mid-1880s, Abdülhamid II observed that the existing education system was increasing opposition to him and believed that the system needed to be changed. To this end, many regulations were issued to increase the emphasis of religious and moral lessons in education. Following the example of the education policy pursued in France after the 1789 Revolution, the understanding developed that the way to raise civil servants and citizens loyal to the state was through education. Abdülhamid II appointed Ahmet Zühtü Pasha, who had proven himself in the fields of administration and finance, as the head of the Ministry of Education to implement these changes and ensure the popularization of primary and secondary education. Zühtü Pasha sought to ensure that foreign, missionary, and non-Muslim schools, which were acting in a lawless manner relying on political pressure from European states, to obtain licenses and to prevent them from engaging in activities against the state. He prepared valuable reports on education and finance and reopened Darülfünun, which had previously been closed due to failure, as a permanent institution. Ahmet Zühtü Pasha, who served as Minister of Education for the longest period of time, 10 years and 7 months without interruption, deserves a comprehensive evaluation because the effects of his education policy and practices extended into the Republican era. Therefore, this article, based on archival documents, aims to reveal his role in the education policy of the late Ottoman period.